WKN 28/01 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 23 PAŹDZIERNIKA 2001 R.

( WKN 28/01 )

W postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy może powoływać się

również na dowody przeprowadzone w tej samej sprawie w postępowaniu

sądowym zakończonym orzeczeniem, co do którego stwierdzono nieważność

z mocy samego prawa.

Przewodniczący : Sędzia SN płk J. Steckieiwcz,

Sędziowie SN : płk J. Medyk ( sprawozdawca ), płk B. Rychlicki

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Żak

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 23 października 2001 r. sprawy Pawła J.,

skazanego prawomocnie za popełnienie przestępstwa określonego w art. 304 § 3

k.k. z 1969 r., z powodu kasacji wniesionej przez Zastępcę Prokuratora

Generalnego - Naczelnego Prokuratora Wojskowego od wyroku b. Sądu

Okręgu Wojskowego w W. z dnia 24 marca 1987 r. na korzyść

- uchylił zaskarżony wyrok i postępowanie karne przeciwko Pawłowi J. o czyn

określony w art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. umorzył, a to na podstawie art. 17 § 1 pkt

3 k.p.k. w zw. z art. 1 § 2 k.k., a więc z powodu znikomej społecznej

szkodliwości ( ... )

Uzasadnienie

Powołanym na wstępie wyrokiem b. Sądu Okręgu Wojskowego w W.,

Paweł J. został uznany winnym tego, że : „ w dniu 26 listopada 1986 r. około

godz. 130 w celu trwałego uchylania się od służby wojskowej, z zamiarem

ucieczki za granicę, opuścił macierzystą Jednostkę Wojskową w M. i realizując

ten zamiar przekroczył nielegalnie granicę PRL z CSRS, a następnie CSRS z

RFN, gdzie pozostał ”, a więc popełnienia przestępstwa określonego w art. 304

§ 3 k.k. z 1969 r.

Za ten czyn skazany on został na kary : 10 ( dziesięciu ) lat pozbawienia

wolności, 8 ( ośmiu ) lat pozbawienia praw publicznych i podania wyroku do

publicznej wiadomości poprzez odczytanie jego treści na zbiórce żołnierzy

służby zasadniczej JW w M.

Z kolei – postanowieniem b. Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 28

grudnia 1989 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o

amnestii ( Dz. U. Nr 64, poz. 390 ) złagodzono skazanemu orzeczoną karę

pozbawienia wolności do 5-ciu lat.

Obecnie – Zastępca Prokuratora Generalnego, Naczelny Prokurator

Wojskowy wniósł kasację na korzyść skazanego, w której zawarł zarzut

„ ... rażącej obrazy art. 3 § 1 k.p.k., art. 4 § 1 k.p.k., art. 357 k.p.k. i art. 372 § 1

pkt 1 k.p.k. z 1969 r. przez przyjęcie za podstawę wyroku okoliczności nie

mających wystarczającego oparcia w ujawnionym na rozprawie materiale

dowodowym oraz jednostronną ocenę materiału dowodowego, nie

uwzględniającą okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego i w

konsekwencji uznanie, że Paweł J. dopuścił się przestępstwa dezercji z art. 304

§ 3 k.k. i zastosowania opisanych środków represji karnej, podczas gdy zebrane

dowody nie pozwalały na orzeczenie merytoryczne co do przedmiotu procesu ”

( cyt. z kasacji ).

Z podanych przyczyn autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku b. Sądu

Okręgu Wojskowego w W. z dnia 24 marca 1987 r. i przekazanie sprawy

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W., celem ponownego jej rozpoznania.

W przedstawionych okolicznościach , Sąd Najwyższy rozważył, co

następuje :

Kasacja jest zasadna i dlatego podlegała uwzględnieniu.

Na wstępie należy zauważyć, że sprawa karna przeciwko Pawłowi J.

toczyła się na podstawie przepisów postępowania w stosunku do nieobecnych

( art. 415 i art. 576 § 2 k.p.k. z 1969 r. ).

Po wejściu w życie nowych kodeksów, z dniem 1 września 1998 r.,

zrezygnowano z postępowania w stosunku do nieobecnych z powodu ich

niezgodności z międzynarodowymi standardami praw człowieka. Nie ulegało

wątpliwości, że wszczęcie postępowania w stosunku do nieobecnych

pozbawiało oskarżonego prawa do obecności przy wszystkich czynnościach

dowodowych w sprawie o bardzo poważne przestępstwo, zagrożone surową

karą. Jeżeli wobec tego w niniejszej sprawie oskarżony nie brał udziału w

postępowaniu i przez co nie składał wyjaśnień oraz nie wyrażał swojego

stanowiska co do każdego dowodu przeprowadzonego przez sąd orzekający, to

nie ulegało wątpliwości, że w takim trybie postępowania oskarżony nie miał

możliwości pełnej obrony. Mimo tego sąd pierwszej instancji, przy

rozpoznawaniu sprawy powinien nadzwyczaj starannie przeprowadzić

postępowanie, a w szczególności powinien uwzględnić całokształt wymogów

procedury karnej ze szczególnym uwzględnieniem norm natury gwarancyjnej.

Ujawniony w toku przewodu sądowego materiał dowodowy przyjmował,

że Paweł J. – jako żołnierz służby zasadniczej – opuścił macierzystą jednostkę

wojskową w celu trwałego uchylania się od obowiązku tej służby, z zamiarem

ucieczki za granicę, nielegalnie przedostał się do CSRS, a następnie do RFN,

gdzie pozostał.

Nie ulegało zatem wątpliwości, że tego rodzaju zachowanie się

oskarżonego formalnie wyczerpywało znamiona przestępstwa określonego w

art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. Zasadniczym jednak mankamentem zaskarżonego

wyroku było jednak wadliwe ustalenie pobudek i motywów zachowania się

oskarżonego oraz pozostałych elementów natury podmiotowej, które w łącznej

ocenie powinny kreować rzeczywisty obraz ówcześnie obowiązującego stopnia

społecznego niebezpieczeństwa.

W ocenie sądu orzekającego było błędne przyjęcie, że oskarżony dopuścił

się przypisanego mu przestępstwa wyłącznie z chęci poprawy swojej sytuacji

materialnej i osiągnięcia wysokich perspektyw życiowych. Tymczasem – ocena

to nie uwzględniała wszystkich dowodów, bo pomijała potrzebę ich

bezpośredniego przeprowadzenia, przez co zbyt powierzchownie analizowała

ich wartość dowodową oraz błędnie wykluczyła istnienie wysoce

usprawiedliwionych motywów ucieczki oskarżonego za granicę.

Wadliwy sposób procedowania przez sąd pierwszej instancji jaskrawo

uzewnętrznił się choćby w tym, że ów sąd nie przeprowadził bezpośrednio

dowodów możliwych do zrealizowania, gdyż zadowolił się ogólnikowymi

zeznaniami świadka Hieronima D. Sąd niezasadnie zrezygnował z

bezpośredniego i szczegółowego przesłuchania świadków – żołnierzy,

pełniących razem z oskarżonym służbę zasadniczą, którzy nie przybyli na

rozprawę, a w szczególności dowódcy drużyny oskarżonego – Sławomira M.,

ograniczając się do uznania za ujawnione ich zeznań, złożonych w toku

śledztwa.

Zaniechając dokładnego wyjaśnienia „ okoliczności czynu ”, sąd

zrezygnował również z bezpośredniego przesłuchania świadka Tomasza R.,

bagatelizując ważkie wyznanie oskarżonego, że „ dłużej nie wytrzyma ”.

Przedstawione wyżej okoliczności uzasadniają zarzut kasacji o rażącym

naruszeniu prawa procesowego, mogące mieć wpływ na treść orzeczenia

wskutek braku wyjaśnienia wszystkich istotnych dla wydanego rozstrzygnięcia

okoliczności o charakterze faktycznym i prawnym

Trafność sformułowanych zarzutów kasacji oraz prezentowanych w niej

argumentów potwierdzają dowody z wyjaśnień oskarżonego oraz zeznań

świadków, złożonych na rozprawach przeprowadzonych po powrocie Pawła J.

do kraju. *

W tym miejscu należy poczynić kilka uwag dotyczących instytucji

„ nieważności orzeczenia ”, a zwłaszcza możliwości uwzględnienia dowodów

przeprowadzonych w postępowaniu karnym, w którym doszło do stwierdzenia

nieważności orzeczenia.

* N o t k a : Zob. postanowienie SN z dnia 25 maja 2001 r., WA 15/01

( OSNKW 2001 r., z. 9 – 10, poz. 81 ).

Nie wdając się w szczegółową problematykę charakteru „ stwierdzenia

nieważności orzeczenia ”, to jednakże wspomnieć należy, że cecha ta jest

konsekwencją istnienia wady orzeczenia, nie zaś konkretnej decyzji procesowej.

Instytucja „ stwierdzenia nieważności orzeczenia ” w ujęciu art. 101 k.p.k.

odnosi się wyłącznie „ do orzeczenia ”. Swym zasięgiem nie obejmuje

całokształtu dowodów, na podstawie których sąd oparł orzeczenie podlegające

uznaniu za nieważne. Jeśli wobec tego sąd orzekający zgodnie z obowiązującą

procedurą karną przeprowadził dowody i wydał takie orzeczenie, to z treści art.

101 § 1 pkt 1 – 8 k.p.k. nie wynika, iżby wymienione tam podstawy

„ stwierdzenia nieważności orzeczenia ” obejmowały także samo postępowanie

sądowe, a zwłaszcza jednocześnie została zakwestionowana legalność

przeprowadzonych dowodów. Skoro w tego rodzaju postępowaniu sądowym

wszelkiego rodzaju czynności procesowe zostały dokonane przez sąd orzekający

w zgodzie z obowiązującymi przepisami kodeksu postępowania karnego, to

późniejsze „ stwierdzenie nieważności orzeczenia ” kończącego owo

postępowanie sądowe z przyczyny przewidzianej w art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. nie

stoi na przeszkodzie, aby uwzględnić wszystkie dowody uprzednio

przeprowadzone przez Sąd Najwyższy, jeśli zakres owego „ stwierdzenia ”

obejmuje wyłącznie orzeczenie sądowe, a więc to, którym rozstrzygnięto tylko o

przedmiocie postępowania ( zob. postanowienie SN z dnia 2 marca 1999 r. IV

KZ 211/98, OSNKW 1999 r., z.3 – 4, poz. 23 z częściowo aprobującą glosą E.

L. Wędrychowskiej , OSP 1999 r., Nr 6, s. 320 z uwagami S. Zabłockiego,

Przegląd, Palestra 1999 r. nr 5 – 6, s.168 ).

Argumentem przemawiającym za kryterium przyjętym przez Sąd

Najwyższy w powołanym postanowieniu jest rodzaj konsekwencji procesowych,

jakie wywołałoby stwierdzenie nieważności orzeczeń innych, niż

rozstrzygających o przedmiocie procesu. Postanowienie to wytyczyło

konsekwentny kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Jeśli wobec tego przyjąć za trafny pogląd, że zarzut odwoławczy jest

bowiem niczym innym, jak twierdzeniem o uchybieniu, którego sąd dopuścić się

może tylko wtedy, gdy narusza przepisy obowiązujące w chwili orzekania, to

zasady logiki upoważniałyby stwierdzenie, że to samo rozumowanie należy

odnieść także do kontroli kasacyjnej, jako że do podstaw kasacji należą również

bezwzględne przyczyny uchylenia orzeczenia ( art. 523 k.p.k., zob. Komantarz

pod redakcją P. Hofmańskiego, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 1999 r.,

teza 3 do art. 101 k.p.k., s. 458 ).

Uwzględniając powyższe spostrzeżenia Sąd Najwyższy uznał za celowe

rozważenie wszystkich dowodów przeprowadzonych przez Wojskowy Sąd

Okręgowy w W. na rozprawach, już z udziałem oskarżonego. Oskarżony Paweł

J. wyjaśnił bowiem, że zasadniczym powodem jego dezercji z jednostki

wojskowej i ucieczki za granicę, było uniknięcie kolejnych szykan i innych

dolegliwości ze strony przełożonych, stanowiących odwet za jego odmowę

wstąpienia do ZSMP. Szczegółowy zakres szykan, przybierających również

postać gróźb „ nie przeżycia poligonu ” zadecydowały o ucieczce oskarżonego.

Przyjęcie tak odmiennego ustalenia uzasadniały pozostałe dowody z zeznań

świadków. Wszak ojciec oskarżonego – Mieczysław J. potwierdził jego

wyjaśnienia, że przyczyną popełnienia przez niego dezercji była obawa utraty

życia w odwecie przełożonych za jego odmowę zapisania się do wojskowej

organizacji młodzieżowej. Skoro uwzględni się, że oskarżony od młodości

wyznawał przeciwne, niż istniejące zapatrywania polityczne, bo nie ukrywał

wrogości wobec ZSRR i systemu politycznego, zaś z drugiej strony pasjonował

się „ Solidarnością ”, to doznanie przez niego różnego rodzaju szykan, gróźb

oraz przykrości w środowisku wojskowym w pierwszych momentach pełnienia

służby wojskowej, mogły spowodować tego rodzaju zachowanie się. Skoro

oskarżony nie miał również oparcia w rozbitej rodzinie, to trudno było wymagać

od niego większej odporności psychicznej oraz biernego znoszenia upokorzeń.

Przytoczone okoliczności dotyczące motywów postępowania oskarżonego

upoważniają obecnie odmienną oceną stopnia społecznej szkodliwości

przypisanego mu czynu. Zauważyć ponadto należy, że od chwili popełnienia

czynu upłynęło ponad 15 lat. W tym czasie oskarżony prowadził nienaganne

życie. Swoje przyszłe losy postanowił związać z Ojczyzną, do której

dobrowolnie powrócił, godząc się na ostateczne zakończenie sprawy. Uznanie

za usprawiedliwiające motywy ucieczki oskarżonego z jednostki, w połączeniu z

wszystkimi elementami podmiotowo-przedmiotowymi czynu, wymienionymi w

art. 115 § 2 k.k., pozwala uznać przypisany mu czyn za czyn o znikomym

stopniu społecznej szkodliwości w rozumieniu art. 1 § 2 k.k.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy – na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.

umorzył postępowanie karne o czyn z art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. przeciwko

oskarżonemu, po uprzednim uchyleniu zaskarżonego wyroku i bez potrzeby

przekazywania tej sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Mając na względzie przytoczone okoliczności, Sąd Najwyższy orzekł, jak

na wstępie.