WKN 22/00 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 WRZEŚNIA 2000 R.

( WKN 22/2000 )

a) W postępowaniu o odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt

sprawy ( rozdział 18 k.p.k. ), osoba przeciwko której dana sprawa toczyła się,

nie ma statusu „ oskarżonego ” i w związku z tym nie odnoszą się do niej

gwarancje procesowe przewidziane ustawą dla oskarżonego, a zatem i

obowiązek wyznaczenia obrońcy z urzędu w wypadkach wskazanych w art. 81

k.p.k.

b) Postanowienie sądu co do odtworzenia zaginionych lub zniszczonych

akt sprawy ( art. 165 § 1 k.p.k. ) nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie

sądowe w rozumieniu art. 521 k.p.k.

Przewodniczący : Sędzia SN płk S. Kosmal

Sędziowie SN : płk W. Maciak, płk J. ( sprawozdawca )

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 21 września 2000 r. sprawy Czesława P.,

skazanego za popełnienie przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. z 1932 r.

i innych, z powodu kasacji, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości –

Prokuratora Generalnego na korzyść od postanowienia b. Sądu Okręgu

Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo odtwarzającego akta

sprawy karnej b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł.

k a s a c j ę o d d a l i ł.

Uzasadnienie

Powołanym na wstępie postanowieniem b. Sądu Okręgu Wojskowego w

B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo odtworzono akta sprawy karnej

b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł. dotyczące Czesława P. przez ustalenie,

że :

1) „ wyrokiem b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 7 czerwca

1946 r., wówczas szeregowy Czesław P. został skazany z a czyny :

- na podstawie art. 286 § 1 k.k. na 1 rok więzienia,

- na podstawie art. 160 k.k. na 1 rok więzienia,

- na mocy art. 9 Dekretu o ochronie Państwa z dnia 30.10.1944 na 1 rok

więzienia,

- na zasadzie art.. 7 Dekretu o ochronie Państwa z dnia 30. 10. 1944 r.

na 1 rok więzienia,

2) czyny, za które skazano szeregowego Czesława P. polegały

odpowiednio na tym, że :

- z art. 286 § 1 k.k. – przekroczył swą władzę działając na szkodę

interesu prywatnego przez zmuszenie Stanisławy N. do wydania

tytułem bezprawnej rekwizycji 1 kg jęczmienie dla służbowego konia,

- z art. 160 k.k. – przyjął 2500 zł uzyskanych za pomocą przestępstwa

dokonanego na osobie rzeźnika o nieustalonym nazwisku,

- - zabrał celem przywłaszczenia Leonowi F. 400 zł, buty filcowe i

worek siana, tj. z art. 9 Dekretu o ochronie Państwa,

- przeszkodził czynnościom urzędowym milicjanta Franciszka F.,

zmierzającym do odebrania od radzieckich żołnierzy wozu należącego

do Józefa R., tj. z art. 8 Dekretu o ochronie Państwa,

3) w miejsce wymierzonych kar jednostkowych b. Wojskowy Sąd

Okręgowy w Ł. wymierzył Czesławowi P. karę łączną 1 roku więzienia,

4) zaliczając na poczet kary okres tymczasowego aresztu od dnia 2. 12.

1945 r. do dnia 8. 06. 1946 r.,

5) postanowieniem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Ł. z dnia 14.

03. 1947 r. w myśl art. 5 § 1 ust. 1 lit. a i art. 6 § 1 ust. 1 ustawy amnestyjnej z

dnia 22.02.1947 r. – karę darowano ”,

stwierdzając przy tym, że odtworzenie akt w pozostałym zakresie jest

niemożliwe.

Sąd ten uznał, że zakres odtworzenia akt jest wystarczający do

rozpoznania wniosku skazanego o stwierdzenie nieważności orzeczenia w trybie

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego.

Postanowienie powyższe uprawomocniło się w pierwszej instancji.

Obecnie Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny wniósł kasację

na korzyść Czesława P., w której zawarł zarzut rażącego naruszenia prawa do

obrony, tj. art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., polegającego na przeprowadzeniu

postępowania bez udziału obrońcy z urzędu, pomimo istnienia uzasadnionych

wątpliwości, co do poczytalności wnioskodawcy Czesława P., a więc uchybienia

wymienionego w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k.

Na tej podstawie autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r.

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi

Garnizonowemu w W., jako właściwemu.

Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej oraz

wyznaczonego z urzędu obrońcy, zgodnie popierających kasację, Sąd

Najwyższy zważył co następuje.

Kasacja nie jest zasadna.

1. Postępowanie o odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt jest

typowym postępowaniem pomocniczym, tj. takim, które ma charakter służebny

w stosunku do postępowania samoistnego, jakim jest postępowanie w zakresie

tzw. głównego nurtu procesu, mające za przedmiot kwestię odpowiedzialności

prawnej oskarżonego za zarzucany mu czyn przestępny ( zob. M. Cieślak :

Polska Procedura Karna. Podstawowe założenia teoretyczne, wyd. 3 Warszawa

1984 r., s. 71 – 72 ).

Jeśli postępowanie to nie wykazuje cech tzw. postępowania głównego,

którego celem jest rozstrzygnięcie zagadnienia winy oraz kary dla oskarżonego,

to przechodząc do oceny merytorycznej skargi kasacyjnej stwierdzić należy, iż

jej autor błędnie zinterpretował treść przepisów prawa, których naruszenie

zarzucono w tejże kasacji.

Nie ulega wątpliwości fakt, że punktem wyjściowym dla oceny

argumentów kasacji jest prawidłowe ustalenie statusu procesowego osoby

ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt sprawy karnej,

w której występował on w roli oskarżonego, a następnie skazanego.

Nie sposób negować twierdzenia, że o procesowym statusie osoby

uprzednio represjonowanej, ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub

zaginionych akt decyduje w tej sprawie fakt istnienia prawomocnego orzeczenia

b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo

odtwarzającego akta. Wszak w sprawie tej Czesław P. występował w

charakterze „ wnioskodawcy ”, dążącego do urzeczywistnienia swoich

uzasadnionych interesów tj. chęci wszczęcia postępowania rehabilitacyjnego

przewidzianego we wspomnianej wyżej ustawie z dnia 23 lutego 1991 r.

Tak więc status takiej osoby należy ujmować w sposób odzwierciedlający

charakter danego postępowania przed sądem. W postępowaniu tym chodzi

wszak o wytworzenie przez sąd nowych akt sprawy w zakresie

odzwierciedlającym uprzednie postępowanie karne. Chodzi to bowiem o

ponowne ustalenie nazwy sądu, opisu czynu, jego kwalifikacji prawnej,

wymierzonych kar lub środków karnych, czasookresu odbywania kary przez

skazanego, a także w miarę możliwości odtworzenie ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia.

Jest wobec tego poza sporem to, że „ wnioskodawca ” w tego rodzaju

sprawie zazwyczaj występuje w charakterze świadka. Nigdy zaś nie będzie

oskarżonym. Tak też było w niniejszej sprawie, bowiem sąd przesłuchał

wnioskodawcę Czesława P. w charakterze świadka. W świetle powyższego

należy stwierdzić, że o statusie osoby w postępowaniu przed sądem karnym

decydować będzie charakter tego postępowania oraz występowanie w nim tej

osoby w konkretnej roli określonej szczegółowymi przepisami postępowania

karnego. Jeśli w postępowaniu o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt

sprawy karnej wnioskodawcą była osoba uprzednio represjonowana, to brak jest

jakichkolwiek podstaw do nadawania jej statusu „ oskarżonego ” i wynikających

zeń wszelkich gwarancji procesowych. Stąd pogląd autora kasacji jakoby

postępowanie o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt mające na

ostatecznym celu wzruszenie prawomocnego orzeczenia skazującego lub

umarzającego postępowanie karne wobec takiej osoby określało jej status na

równi z gwarancjami procesowymi przysługującymi oskarżonemu, nie może

być akceptowany.

Żadne z przytoczonych w kasacji orzeczeń Sądu Najwyższego nie

podważają zrekapitulowanej wyżej argumentacji, ani wywodów określających

kryteria statusu osoby ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub

zaginionych akt. Dotyczą one zupełnie innych sytuacji. Istota problemu

związanego z określeniem prawidłowego statusu osoby w postępowaniu karnym

zawsze będzie wywoływała określone konsekwencje procesowe prowadzące do

niezmiennej optyki ocen.

Powyższe rozważania uzasadniają pogląd, że przepisy rozdziału 18 k.p.k.

odnoszące się do postępowania w sprawie o odtworzenie zaginionych lub

zniszczonych akt, nie dają podstaw do zrównania statusu osoby wnioskującej o

odtworzenie tych akt w celu urzeczywistnienia uzasadnionego interesu ze

statusem „ oskarżonego ” wraz z przysługującymi mu gwarancjami

procesowymi.

Kończąc ten wątek rozważań stwierdzić wypada, że odmienny status

„ oskarżonego ” oraz „ wnioskodawcy ” występującego w roli „ świadka ” w

postępowaniu o odtworzenie akt sprawy karnej wyklucza możliwość stosowania

wobec tego ostatniego katalogu gwarancji procesowych zastrzeżonych w

procedurze karnej wyłącznie dla „ oskarżonego ”. Formułowanie zatem w

kasacji – na tej podstawie – zarzutu o rażącym naruszeniu przepisów

postępowania karnego, nie znajduje uzasadnienia i dlatego kasacja ta podlega

oddaleniu.

II. W sprawie tej istnieje druga podstawa sprzeciwiająca się

uwzględnieniu kasacji. Unormowanie art. 521 k.p.k. upoważnia Ministra

Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, a także Rzecznika Praw

Obywatelskich do wniesienia kasacji od każdego prawomocnego orzeczenia

kończącego postępowanie sądowe, a więc bez względu na to, w jakim trybie i

przez jaki sąd zostało ono wydane. Kasacja składana w tym trybie przysługuje

zarówno od orzeczenia merytorycznego ( tj. „ co do istoty sprawy ” ), jak i od

orzeczenia formalnego, jeśli tylko prawomocnie kończyło ono postępowanie

sądowe.

W odniesieniu do niektórych rodzajów orzeczeń mogą powstawać

wątpliwości, czy są to „ orzeczenia kończące postępowanie sądowe ” w

rozumieniu art. 521 k.p.k.

W literaturze pojawił się pogląd, że w odniesieniu do postanowień

kończących postępowanie wykonawcze o dopuszczalności kasacji decyduje to,

czy dane orzeczenie powoduje trwałe przekształcenie sposobu i trybu

wykonania kary ( zob. W. Grzeszczyk : Kasacja w procesie karnym, Warszawa

1996 r., s. 23 ).

Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się poglądy

wyjaśniające prawny charakter „ orzeczenia odtwarzającego zniszczone lub

zaginione akta sprawy karnej ”.

Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach wyraźnie wskazał, że postępowanie

mające na celu odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt ma charakter

sprawozdawczy wykluczające jakąkolwiek ingerencję w meritum sprawy

( postanowienie z dnia 8 czerwca 1993 r., sygn. WZ 97/93, OSNKW 1993

Nr 9 –10, poz. 58 ).

W innym postanowieniu Sąd Najwyższy zawarł trafną i aktualną w

odniesieniu do kasacji tezę, że „ Jeżeli odtworzenie zniszczonych akt sprawy

karnej, dokonane dla potrzeb postępowania o stwierdzenie nieważności

orzeczenia przewidzianego przepisami ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego ( Dz. U. Nr 34, poz.

149 z późn. zm. ) okaże się niewystarczające do rozpoznania rewizji

nadzwyczajnej ( np. z braku opisu czynu przypisanego skazanemu ), Sąd

Najwyższy może – gdy są widoki na odtworzenie materiałów sprawy „ w

częściach niezbędnych do rozpoznania rewizji ( art. 146 [ ob. 161 ] k.p.k. ) –

zlecić właściwemu sądowi przeprowadzenie drugiego ( dodatkowego )

postępowania uregulowanego przepisami rozdziału 18 [ ob. także 18 ] k.p.k. ”

( zob. postanowienie z dnia 27 czerwca 1995 r. sygn. WRN 59/95, OSNKW

1995, Nr 9 – 10, poz. 72 ).

Skoro orzeczenie sądowe odtwarzające zniszczone lub zaginione akta

sprawy karnej można uzupełnić lub ponowić dla potrzeb postępowania

kasacyjnego, wznowienia postępowania albo do wykonania orzeczenia, to

niepodobna uważać je za „ kończące postępowanie sądowe ” w rozumieniu art.

521 k.p.k. Prawnoprocesowa istota takiego orzeczenia jest określona przez to, że

odtworzenie akt sprawy karnej ( w jakimkolwiek zakresie ), nie stwarza trwałej

sytuacji prawnej, bo następuje tylko na określone zapotrzebowanie i „ w celu

urzeczywistnienia innych uzasadnionych interesów stron.

Skoro tak, to z przytoczonych powodów należało tę kasację pozostawić

bez rozpoznania na podstawie art. 531 § 1 k.p.k.

III. W wypadku zbiegu dwóch różnych podstaw procesowych

rozstrzygających kasację – tj. jej oddalenie ( art. 537 §1 k.p.k. ) lub

pozostawienia bez rozpoznania ( art. 531 § 1 k.p.k. ), Sąd Najwyższy powinien

w orzeczeniu przyjąć formułę o oddaleniu kasacji jako wywołującą najdalej

idące skutki prawne.

Mając powyższe okoliczności na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak na

wstępie.