WKN 13/01 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 19 CZERWCA 2001 R.

( WKN 13/01 )

Kodeks wojskowy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. nie miał

mocy obowiązującego prawa karnego, gdyż został wydany przez organ nie

posiadający legitymacji do stanowienia przepisów rangi kodeksowej oraz w

czasie obowiązywania kodeksu karnego wojskowego z 1932 r. ( Dz. U. Nr 91,

poz. 765 ze zm. ), który stracił moc dopiero z dniem wejścia kodeksu karnego

Wojska Polskiego z 1944 r. ( Dz. U. Nr 6, poz. 27 ), tj. z dniem 30 września

1944 r. ( por. art. I Przepisów wprowadzających k.k.WP – Dz. U. Nr 6, poz.

28 ). Skazanie na podstawie przepisów k.w. PSZ w ZSRR stanowiło więc

rażące naruszenie prawa i w związku z tym obecnie może być podstawa kasacji

( art. 523 § 1 k.p.k. ).

Przewodniczący : sędzia SN płk Jerzy Steckiewicz ( sprawozdawca )

sędziowie SN : płk M. Buliński, płk A. Kapłon, płk W. Maciak,

płk E. Matwijów, płk B. Rychlicki, płk Z. Stefaniak

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2001 r. sprawy Stanisława

Cz. i Aleksandra K. Skazanych na podstawie art. 41 kodeksu karnego

wojskowego Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, z powodu kasacji na korzyść,

wniesionej przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego od postanowienia

Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 8 października 1944 r., zmieniającego

wyrok Sądu Polowego I-go Korpusu Pancernego z dnia 6 października 1944 r.,

u c h y l a zaskarżone orzeczenie i u m a r z a postępowanie na

podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.

Uzasadnienie

Wyrokiem Sądu Polowego I-go Korpusu Pancernego z dnia

6 października 1944 r., na podstawie art. 41 kodeksu karnego wojskowego

Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR Stanisław Cz. i Aleksander K. Skazani zostali

na karę śmierci za to, że : „ w dniu 20 września i w następne dni września 1944

r. w miejscu postoju 56 Pułku Zmotoryzowanego Artylerii Przeciwpancernej,

jako kanonierzy I – go Batalionu tegoż Pułku odmówili włożenia munduru i

przyjęcia broni, twierdząc, że tak im nakazuje wyznawana przez nich wiara i

uchylili się w ten sposób pod pretekstem przekonań religijnych od obowiązków

wynikających ze służby wojskowej ”.

Wyrok ten, po rozpoznaniu protestu Prezesa Najwyższego Sądu

Wojskowego, został zmieniony postanowieniem tego Sądu z dnia 8 października

1944 r. przez złagodzenie kar do 10 lat pozbawienia wolności. Kary te na mocy

dekretu z dnia 2 sierpnia 1945 r. o amnestii zostały obniżone o połowę, a

następnie na podstawie decyzji Prezydenta RP z dnia 2 lutego 1947 r. –

darowane.

W dniu 20 kwietnia 2000 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do

Sądu Najwyższego z wnioskiem o stwierdzenie nieważności z mocy samego

prawa powołanych wcześniej orzeczeń skazujących Stanisława Cz. i Aleksandra

K. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 19 września 2000 r. wniosku tego

nie uwzględnił z uzasadnieniem, że „ w przepisach proceduralnych

obowiązujących w chwili wyrokowania wobec oskarżonych

( Kodeks wojskowego postępowania karnego z dnia 29 września 1936 r. –

Dz. U. Nr 76, poz. 537 ), nie była przewidziana jako przyczyna nieważności

przesłanka, na którą autor wniosku się powołał, a innych przyczyn nieważności

z urzędu nie stwierdzono ”.

Wniesioną od tego orzeczenia kasację Rzecznika Praw Obywatelskich,

Sąd Najwyższy oddalił postanowieniem z dnia 20 lutego 2001 r.

Kasację od wyroku Sądu Polowego I-go Korpusu Pancernego z dnia

6 października 1944 r., skazującego Stanisława Cz. i Aleksandra K. oraz

postanowienia Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 8 października

1944 r., zmieniającego ten wyrok, wniósł Naczelny Prokurator Wojskowy.

Orzeczeniom tym zarzucił : „ rażące naruszenie prawa karnego materialnego,

polegające na zastosowaniu art. 41 kodeksu karnego wojskowego Polskich Sił

Zbrojnych w ZSRR dla oceny karnoprawnej zachowania Stanisława Cz. i

Aleksandra K. oraz wymierzeniu im określonych kar, mimo że wskazany

przepis nie posiadał charakteru obowiązującego prawa karnego, co miało istotny

wpływ na treść orzeczeń, polegający na bezpodstawnym skazaniu obu

oskarżonych ”.

Podnosząc ten zarzut autor kasacji postulował uchylenie zaskarżonych

orzeczeń i umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Kasacja jest zasadna, bowiem przynajmniej dwa, ważkie argumenty

pozwalają uznać, że skazanie Stanisława Cz. i Aleksandra K. nastąpiło z

rażącym naruszeniem prawa, które mogło mieć wpływ na treść zapadłych

orzeczeń.

Pierwszy z nich związany jest z okolicznościami ogłoszenia kodeksu

wojskowego Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. ( określanego też jako

kodeks karny wojskowy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR – uwaga SN ), zaś

drugi wynika z faktu, że zachowanie oskarżonych regulowane było przez inne

wojskowe przepisy karne.

I tak, po pierwsze, jedyną formą promulgacji tego kodeksu, nie

ogłoszonego nawet, jako obowiązujący rozkazem dowódcy I Dywizji Piechoty,

była uchwała Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich w ZSRR z dnia

7 lipca 1943 r. ( vide A. Lityński XXXIX Biuletyn Głównej Komisji Badania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej ).

Związek Patriotów Polskich, co jest bezsporne, nie miał legitymacji do

stanowienia przepisów rangi kodeksowej, a zatem powołana wyżej uchwała nie

mogła kodeksowi wojskowemu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR nadać mocy

obowiązującego prawa.

Na marginesie zauważyć należy, że kodeks wojskowy Polskich Sił

Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. w ogóle nie ustosunkowywał się do

ustawodawstwa II Rzeczypospolitej, w szczególności nie ogłaszał uchylenia

wojskowego kodeksu karnego z 1932 r. To odcięcie się ( przez przemilczenie )

od przepisów przedwojennych było charakterystyczne jedynie do prawa

wydawanego na terytorium ZSRR, bowiem zbrojne organizacje działające na

terenie kraju ( również lewicowe ), nie tylko że nie odrzuciły, ale wręcz

„ posługiwały się przedwojennym polskim wojskowym ustawodawstwem

karnym ” ( vide A. Tarnowski : Geneza nowego polskiego ustawodawstwa,

Wojskowy Przegląd Prawniczy 1945 r. nr 1, s. 5 ). Jak pisze L. Gondek

" przedwrześniowy wojskowy porządek prawny dla „ krajowców ” był sprawa

oczywistą ” ( vide L. Gondek : Polska Karząca 1939 – 1945. Polski podziemny

wymiar sprawiedliwości w okresie okupacji niemieckiej, Warszawa 1988 r.,

s. 13 ).

Po drugie, w czasie popełnienia przez oskarżonych zarzuconych im

czynów nadal ( podkr. SN ) obowiązywał kodeks karny wojskowy z dnia

21 października 1932 r. ( Dz. U. RP Nr 91, poz. 765 ze zm. ).

Nieco inna była sytuacja prawna oskarżonych w czasie orzekania,

bowiem wszedł w życie uchwalony i ogłoszony w formie dekretu PKWN

kodeks karny Wojska Polskiego ( Dz. U. RP z dnia 30 września 1944 r. Nr 6,

poz. 27 ), który w przepisach wprowadzających m.in. stwierdzał, że „ z dniem

wejścia w życie k.k.WP z dnia 23 września 1944 r. traci moc obowiązującą

kodeks karny wojskowy z dnia 21 października 1932 r. oraz wszystkie wydane

na jego podstawie rozporządzenia i rozkazy ”.

Niezależnie jednak od kwestii, który akt prawny miałby być stosowany

( czasu popełnienia przestępstwa, czy czasu wyrokowania ), to na pewno nie

mógł nim być kodeks wojskowy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. z

przyczyn, o których była już mowa.

Zauważyć należy, że zarówno kodeks karny wojskowy z 1932 r., jak i

kodeks karny Wojska Polskiego z 1944 r. przewidywały odpowiedzialność

karną za odmowę pełnienia służby wojskowej lub uchylania się od obowiązku

wojskowego – również w formie kwalifikowanej, tj. w czasie wojny.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że skazanie na podstawie

kodeksu wojskowego Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. stanowiło

rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. i dlatego może być

skuteczną podstawą kasacji.

Zachowanie oskarżonych nie było prawnie obojętne, tym samym nie jest

możliwe ich uniewinnienie. Skoro jednak – z uwagi na upływ czasu – karalność

czynów ustała, należało postępowanie karne wobec Stanisława Cz. i Aleksandra

K. umorzyć na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.