WK 22/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 18 STYCZNIA

2005 R.

WK 22/04

Art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. stanowiący, że organy

władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, zawiera normę

zakazującą domniemywania kompetencji takiego organu i tym samym

nakazuje, by wszelkie działania organu władzy publicznej były oparte na

wyraźnie określonej normie kompetencyjnej. Zatem, Naczelny Prokurator

Wojskowy, aby wnieść kasację szczególną do Izby Wojskowej Sądu

Najwyższego w takiej sprawie podlegającej orzecznictwu sądów wojskowych, w

której do pełnienia funkcji prokuratora oraz oskarżyciela publicznego

powołani są wyłącznie prokuratorzy IPN, a nie podlegający mu prokuratorzy

wojskowi, musiał wykazać istnienie szczególnej normy kompetencyjnej,

uprawniającej go do działania poza zakresem swojej właściwości, nie zaś

poprzestawać tylko na stwierdzeniu braku zakazu takiego działania w

normach zawierających jego kompetencje ogólne.

Przewodniczący: Prezes SN J. Godyń.

Sędziowie SN: A. Kapłon, S. Kosmal, W. Maciak,

M. Pietruszyński,

J. Steckiewicz,

A. Tomczyk

(sprawozdawca).

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J.

Ciepłowski.

Sąd Najwyższy w sprawie Tadeusza N., wobec którego umorzono postępowanie

karne, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 18 stycznia 2005 r.

kasacji, wniesionej przez Zastępcę Prokuratora Generalnego Naczelnego

Prokuratora Wojskowego od postanowienia Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej

z dnia 8 czerwca 2004 r., pozostawiającego kasację bez rozpoznania,

o d d a l i ł kasację (...)

Z uzasadnienia:

Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2004 r. Sąd Najwyższy w Izbie Wojskowej

pozostawił bez rozpoznania kasację Naczelnego Prokuratora Wojskowego,

wniesioną od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 3 grudnia 2003

r., mocą którego umorzono postępowanie karne wobec płk. w st. spocz. Tadeusza

N., oskarżonego o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zb. z art. 189 § 2 k.k. w zw. z

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej –

Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wywiedziono, że „wynikające z treści art.

657 § 1 k.p.k. oraz art. 672a k.p.k. uprawnienie Naczelnego Prokuratora

Wojskowego do wniesienia kasacji przewidzianej w art. 521 k.p.k., przysługuje mu

jedynie w tych sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w

których zgodnie z treścią art. 657 § 2 k.p.k., właściwi do pełnienia funkcji

prokuratora oraz oskarżyciela publicznego są prokuratorzy wojskowi. Nie odnosi się

ono zatem do tych spraw podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w

których na podstawie przepisu szczególnego, a mianowicie art. 45 ust. 2 ustawy o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu, do pełnienia wymienionych funkcji powołani są wyłącznie prokuratorzy

IPN”.

Orzeczenie to, na niekorzyść Tadeusza N., na podstawie art. 521 k.p.k. w zw. z

art. 657 § 1 k.p.k. i w zw. z art. 672 a k.p.k., a także art. 425 § 2 k.p.k. – zaskarżył

kasacją Zastępca Prokuratora Generalnego. Naczelny Prokurator Wojskowy

zarzucił: „rażącą obrazę prawa karnego procesowego, a to art. 531 § 1 k.p.k. w zw.

z art. 429 § 1 k.p.k. oraz art. 521 k.p.k. w zw. z art. 657 § 1 k.p.k. i art. 672a k.p.k.,

przez błędne uznanie, że Naczelny Prokurator Wojskowy nie dysponuje

uprawnieniami do wniesienia kasacji określonej w art. 521 k.p.k. w sprawach

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w których na podstawie przepisu

szczególnego, a mianowicie art. 45 ust. 2 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej –

Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, funkcje prokuratora

oraz oskarżyciela pełnią prokuratorzy IPN, podczas gdy uprawnienie do wniesienia

w wymienionych sprawach kasacji przewidzianej w art. 521 k.p.k. przysługuje

Zastępcy Prokuratora Generalnego – Naczelnemu Prokuratorowi Wojskowemu na

podstawie art. 672 a k.p.k. (samodzielna podstawa do wniesienia kasacji

nadzwyczajnej), jak również art. 657 § 1 k.p.k. w zw. z art. 521 k.p.k., w świetle

którego Naczelny Prokurator Wojskowy dysponuje w sprawach podległych

orzecznictwu sądów wojskowych uprawnieniami procesowymi Prokuratora

Generalnego, oraz w konsekwencji pozostawienie kasacji bez rozpoznania, co miało

istotny wpływ na treść postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2004 r.

przez to, że uniemożliwiło rozpoznanie kasacji Zastępcy Prokuratora Generalnego –

Naczelnego Prokuratora Wojskowego, działającego w postępowaniu kasacyjnym

(art. 521 k.p.k.), jako rzecznik prawidłowego funkcjonowania wymiaru

sprawiedliwości w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych i w

tym zakresie będącego rzecznikiem interesu społecznego od wyroku Wojskowego

Sądu Okręgowego w W. z dnia 3 grudnia 2003 r.”. Wniósł o uchylenie

przedmiotowego postanowienia Izby Wojskowej Sądu Najwyższego w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi w celu rozpoznania kasacji Zastępcy Prokuratora

Generalnego – Naczelnego Prokuratora Wojskowego od wyroku sądu

odwoławczego – Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

W uzasadnieniu tego – kolejnego w tej sprawie – nadzwyczajnego środka

zaskarżenia, po szczegółowym przytoczeniu dotychczasowego przebiegu

postępowania podniesiono m.in., że stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w

zaskarżonym postanowieniu nie znajduje prawnego uzasadnienia i nie jest trafne,

ponieważ:

a) na podstawie art. 657 § 1 k.p.k. Naczelny Prokurator Wojskowy posiada w

sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych uprawnienia procesowe

Prokuratora Generalnego, a więc również uprawnienie do wniesienia kasacji

nadzwyczajnej,

b) niezależnie od wyżej wskazanych uprawnień, Naczelny Prokurator Wojskowy

posiada samodzielne uprawnienie do wniesienia kasacji przewidzianej w art. 521

k.p.k., na podstawie art. 672a k.p.k.,

c) z żadnego innego przepisu Kodeksu postępowania karnego nie wynika, by to

uprawnienie Naczelnego Prokuratora Wojskowego doznawało jakiegokolwiek

ograniczenia,

d) analiza przepisów ustawy o IPN i ustawy o Prokuraturze pokazuje, że nie

wprowadzają one regulacji, które pozwalałyby na rozstrzygnięcie, iż przewidziane

w Kodeksie postępowania karnego uprawnienia Naczelnego Prokuratora

Wojskowego do wniesienia kasacji nadzwyczajnej (art. 672a k.p.k. i art. 657 § 1

k.p.k. w zw. z art. 521 k.p.k.) doznają tymi przepisami jakiegokolwiek ograniczenia.

Jednocześnie autor kasacji precyzuje, że – w związku z treścią ustaw o IPN i o

Prokuraturze – „... jest oczywiste, iż Naczelny Prokurator Wojskowy nie może

korzystać z uprawnień procesowych w postępowaniu przygotowawczym

prowadzonym przez prokuratora IPN w sprawie podległej orzecznictwu sądów

wojskowych, ani ingerować w realizowanie przez prokuratora IPN funkcji

oskarżyciela publicznego w postępowaniu sądowym, toczącym się przed sądami

wojskowymi, zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji, jak również przez

Sądem Najwyższym w postępowaniu kasacyjnym”.

Wreszcie, w końcowym fragmencie uzasadnienia kasacji, wskazano na

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2003 r. WZ 11/03 (OSNKW

2003, z. 7–8, poz. 68), w którym Sąd ten rozstrzygał w przedmiocie zażalenia na

zarządzenie upoważnionego sędziego odmawiające przyjęcia kasacji wniesionej

przez Dyrektora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu i uznał, że „ upoważniony sędzia SN trafnie zauważył, iż uprawnienie do

wniesienia kasacji w trybie art. 521 k.p.k. w tego rodzaju sprawach ma, oprócz

Rzecznika Praw Obywatelskich, Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny,

a na podstawie art. 657 § 1 k.p.k. – także Naczelny Prokurator Wojskowy” (cyt. z

kasacji). Stwierdzono też, że „stanowisko Sądu Najwyższego w przedmiotowej

kwestii znalazło poparcie w doktrynie”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest zasadna. Podniesiony w niej zarzut oraz poszczególne tezy

uzasadnienia nie podważają słuszności rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym

postanowieniu, ani nie obalają argumentacji jego uzasadnienia, którą Sąd

Najwyższy w tym składzie w pełni akceptuje.

Analiza treści zarzutu zawartego w kasacji Zastępcy Prokuratora Generalnego

Naczelnego Prokuratora Wojskowego oraz jego uzasadnienia prowadzi do wniosku,

że – poza negacją stanowiska prezentowanego w zaskarżonym postanowieniu i

wyrażeniu poglądu zupełnie odmiennego – nie podniesiono żadnego argumentu

natury prawnej, który ów pogląd mógłby podeprzeć. Za taki przecież nie można

uważać twierdzenia, że podstawą, źródłem uprawnień Naczelnego Prokuratora

Wojskowego do wnoszenia kasacji szczególnych w sprawach podlegających

orzecznictwu sądów wojskowych jest art. 657 § 1 k.p.k. w zw. z art. 521 k.p.k. oraz

art. 672a k.p.k. Aktualnie bowiem ani w doktrynie (poza postulatami de lege

ferenda ), ani w orzecznictwie nie jest kwestionowana zasada, w świetle której

Naczelnemu Prokuratorowi Wojskowemu przysługuje uprawnienie do wniesienia

kasacji przewidzianej w art. 521 k.p.k. Zasady tej nie kwestionuje również Sąd

Najwyższy w zaskarżonym postanowieniu. Analiza jednak przepisów procedury

karnej oraz ustaw o Prokuraturze oraz o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wskazuje, że zasada ta doznaje

pewnych ograniczeń, ponieważ nie we wszystkich sprawach Naczelny Prokurator

Wojskowy posiada to uprawnienie. Twierdząc, że uprawnienie płynące z norm

wynikających z przepisów art. 657 § 1 k.p.k. w zw. z art. 521 k.p.k. i art. 672a k.p.k.

nie doznaje ograniczeń, ani na gruncie ustawy o Prokuraturze, ani na gruncie ustawy

o IPN, autor kasacji zdaje się pomijać, iż zasadniczym ograniczeniem jest rozmiar

kompetencji wyznaczony ramami właściwości organu wynikającymi bądź z

przepisów proceduralnych, bądź ustrojowych, bądź też z jednych i drugich. A

przecież oczywiste jest, że między prokuratorem wojskowym a prokuratorem

powszechnym oraz prokuratorem Instytutu Pamięci Narodowej nie istnieje zasada

indyferencji. Barierą są tu przepisy art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu w brzmieniu ustalonym nowelą z dnia 9 kwietnia 1999 r. (dla

prokuratora wojskowego i prokuratora powszechnego), art. 657 § 2 i 3 k.p.k. (dla

prokuratora powszechnego i prokuratora IPN z wyjątkiem spraw podlegających

orzecznictwu sądów wojskowych o czyny z art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o IPN). I

chociaż wprost takiego przepisu nie ma w odniesieniu do prokuratora

powszechnego – oczywiste jest, że ani prokurator IPN (z wyłączeniem sytuacji

wskazanej w art. 45 ust. 2 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej ...), ani

prokurator wojskowy nie jest uprawniony do podejmowania czynności procesowych

w postępowaniu przed sądem powszechnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 18 maja 1978 r., VII KZP 10/78, OSNKW 1978, z. 6, poz. 62, zachowującą

aktualność na gruncie obecnie obowiązujących przepisów). Na pewno żaden z

prokuratorów wyodrębnionych pionów prokuratury nie może dokonywać czynności

procesowych w postępowaniach prowadzonych przez pozostałych, a co jest

dopuszczalne i praktycznie stosowane w ramach tych wyodrębnionych pionów. Tej

prawidłowości nie kwestionuje też autor kasacji, przyznając, że nie może korzystać

z kompetencji procesowych Prokuratora Generalnego w celu ingerowania w

postępowanie prowadzone przez prokuratora IPN w sprawie podlegającej

orzecznictwu sądów wojskowych, niezależnie od etapu tego postępowania.

Niezrozumiałe jest więc twierdzenie, że kompetencję tę posiada przy wnoszeniu

kasacji szczególnej. Wprawdzie w uzasadnieniu rozpoznawanej kasacji wywodzi

się, że (o czym już wspomniano wyżej) uprawnienia Naczelnego Prokuratora

Wojskowego, przewidziane w Kodeksie postępowania karnego, nie doznają

ograniczeń przepisami ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej... ani przepisami

ustawy o Prokuraturze, ale jest to spostrzeżenie pozostające w sprzeczności z

przepisem art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (co sygnalizował też Sąd

Najwyższy w zaskarżonym postanowieniu) stanowiącym, iż „organy władzy

publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Normę zawartą w tym

przepisie należy odczytywać jako zakaz domniemywania kompetencji organu, a

więc nakaz, dyrektywę „...interpretacji przepisów kompetencyjnych w sposób ścisły

i z odrzuceniem w odniesieniu do organów władzy publicznej zasady: co nie jest

zakazane, jest dozwolone” (cytat z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27

maja 2002 r., K. 20/01, OTK-A 2002 r., z. 3, poz. 34). Innymi słowy, Naczelny

Prokurator Wojskowy chcąc skorzystać z uprawnień Prokuratora Generalnego bądź

wykorzystać uprawnienia własne, musiałby znaleźć normę kompetencyjną,

pozwalającą na wnoszenie kasacji szczególnej w sprawie zastrzeżonej do wyłącznej

kompetencji prokuratora IPN, nie zaś poprzestać na stwierdzeniu braku ograniczeń.

Takiej kompetencji, co wykazano w zaskarżonym postanowieniu, nie zawierają

przepisy, na które powołuje się autor kasacji.

Jedynie na marginesie tych wywodów stwierdzić należy, że taką kompetencję ma

Prokurator Generalny i odnotować wypada, iż prawidłowo postąpił Dyrektor

Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Zastępca

Prokuratora Generalnego, kiedy zwrócił się do Prokuratora Generalnego o

wzruszenie prawomocnego wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 3

grudnia 2003 r.

Odnosząc się w dalszym ciągu do argumentacji zawartej w uzasadnieniu kasacji,

zgodzić się należy ze stwierdzeniem, że Zastępca Prokuratora Generalnego

Naczelny Prokurator Wojskowy jest w postępowaniu kasacyjnym – podobnie jak

Prokurator Generalny i Rzecznik Praw Obywatelskich – szczególnym podmiotem,

jest rzecznikiem interesu społecznego. Bycie owym rzecznikiem interesu

społecznego zaczyna się jednak w momencie skutecznego wniesienia kasacji, a

więc uczynienia z niej przedmiotu rozpoznania przez właściwy organ, czyli z chwilą

zrealizowania uprawnienia rzeczywiście przysługującego temu szczególnemu

podmiotowi. Bycie więc rzecznikiem interesu społecznego nie może kreować

uprawnienia do wniesienia kasacji szczególnej podmiotu, który tych uprawnień nie

posiada.

Wreszcie, na zakończenie analizy argumentacji rozpoznawanej kasacji, odnieść

się wypada do powołania się na prezentowane w jej uzasadnieniu stanowisko Sądu

Najwyższego, wyrażone w postanowieniu z dnia 23 maja 2003 r. (WZ 11/03), z

którego miałoby wynikać przyznanie uprawnienia do wniesienia kasacji szczególnej

w sprawach zastrzeżonych do wyłącznej właściwości prokuratora IPN, a

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, Naczelnemu Prokuratorowi

Wojskowemu. Prezentując stanowisko Sądu Najwyższego, autor kasacji in extenso

przytoczył, ale bez cudzysłowu, fragment wypowiedzi zawarty w uzasadnieniu tego

orzeczenia, tyle że do tekstu zamieszczonego w kasacji wtrącił wyrazy „w tego

rodzaju sprawach”, których ani w tekście oryginalnym, ani publikowanym w

Zbiorze Urzędowym nie ma, a które sugerują, iż owa wypowiedź tyczy nie zasad

ogólnych (jak było w rzeczywistości), a szczególnej sytuacji procesowej,

odpowiadającej istniejącej w rozpoznawanej sprawie. To, że tego rodzaju

manipulacja tekstem, nawet w najlepiej pojętym interesie społecznym, jest

niedopuszczalna, nie wymaga szerszego uzasadnienia. (...)