WK 12/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 8 CZERWCA 2004 R.

WK 12/04

Wynikające z treści art. 657 § 1 k.p.k. oraz art. 672a k.p.k. uprawnienie

Naczelnego Prokuratora Wojskowego do wniesienia kasacji przewidzianej w

art. 521 k.p.k. przysługuje mu jedynie w tych sprawach podlegających

orzecznictwu sądów wojskowych, w których zgodnie z treścią art. 657 § 2

k.p.k., właściwymi do pełnienia funkcji prokuratora oraz oskarżyciela

publicznego są prokuratorzy wojskowi. Nie odnosi się ono zatem do tych

spraw, podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w których na

podstawie przepisu szczególnego, a mianowicie art. 45 ust. 2 ustawy o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu, do pełnienia wymienionych funkcji powołani są

wyłącznie prokuratorzy IPN.

Przewodniczący: sędzia SN E. Matwijów.

Sędziowie SN: W. Błuś (sprawozdawca), M. Buliński.

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk J. Żak.

Sąd Najwyższy w sprawie płk. w st. spocz. Tadeusza N., wobec którego

umorzono postępowanie karne o przestępstwa określone w art. 231 § 1 k.k. w zw. z

art. 189 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie

Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,

ustosunkowując się w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 8 czerwca 2004 r. do

kasacji wniesionej przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego od wyroku

Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 3 grudnia 2003 r., zmieniającego

wyrok Wojskowego Sądu Garnizonowego w W. z dnia 18 kwietnia 2003 r.,

na podstawie art. 531 § 1 k.p.k. p o z o s t a w i ł tę kasację bez rozpoznania (...).

Uzasadnienie:

Wojskowy Sąd Garnizonowy w W. wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2003 r., uznał

płk. w st. spocz. Tadeusza N. za winnego popełnienia przestępstwa określonego w

art. 231 § 1 k.k. w zb. z art. 189 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.).

Apelacje od tego orzeczenia złożyli oskarżony i jego obrońca oraz, na

niekorzyść, oskarżyciel publiczny – prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w P.

Obrońca i sam oskarżony kwestionowali winę i wnosili o uniewinnienie, zaś

prokurator zarzucił wyrokowi sądu pierwszej instancji obrazę prawa materialnego, a

mianowicie art. 11 § 2 k.k. poprzez pominięcie w kwalifikacji prawnej czynu

przypisanego oskarżonemu wymienionego wyżej przepisu i domagał się zmiany

zaskarżonego wyroku przez uzupełnienie o ten przepis kwalifikacji prawnej czynu

przypisanego oskarżonemu.

Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 3 grudnia 2003 r.

uchylono zaskarżony wyrok Wojskowego Sądu Garnizonowego w W. i na

podstawie art. 17 § 1 pkt 10 zd. 1 k.p.k. umorzono postępowanie karne wobec płk.

w st. spocz. Tadeusza N., uznając że w stosunku do wyżej wymienionego nie

uzyskano zgody sądu dyscyplinarnego na ściganie oskarżonego, bowiem chroni go

immunitet sędziowski.

Na podstawie art. 521 k.p.k. w zw. z art. 657 § 1 k.p.k. i w zw. z art. 672a k.p.k.,

kasację od tego orzeczenia na niekorzyść wniósł Zastępca Prokuratora Generalnego

Naczelny Prokurator Wojskowy i zarzucił wyrokowi sądu odwoławczego mające

istotny wpływ na treść wyroku rażące naruszenie prawa karnego procesowego, tj.

art. 17 § 1 pkt 10 zd. 1 k.p.k., polegające na przyjęciu przez sąd drugiej instancji, że

w niniejszej sprawie z uwagi na immunitet sędziowski przysługujący oskarżonemu

konieczne było uzyskanie zgody Sądu Dyscyplinarnego dla Sędziów Sądów

Wojskowych na jego ściganie karne, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia

wyroku sądu pierwszej instancji, na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. i umorzenia

postępowania wobec oskarżonego na podstawie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., podczas

gdy do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej oskarżonego nie była wymagana

zgoda sądu dyscyplinarnego, bowiem nie posiadał on immunitetu sędziowskiego.

Podnosząc tak sformułowany zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W. do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

W odpowiedzi na kasację obrońca oskarżonego wniósł o oddalenie kasacji.

W toku rozprawy przed Sądem Najwyższym prokurator Naczelnej Prokuratury

Wojskowej podtrzymał zarzuty i wnioski zawarte w skardze kasacyjnej, zaś obrońca

wniósł o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do rozpoznania skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy jest

obowiązany na mocy art. 531 § 1 k.p.k. zbadać między innymi czy odpowiada ona

wymogom przewidzianym w art. 530 § 2 k.p.k., a w razie negatywnego ustalenia –

pozostawić ją bez rozpoznania. Zgodnie z treścią ostatnio wymienionego przepisu

pozostawienie kasacji bez rozpoznania następuje jeżeli zachodzą okoliczności, o

których mowa w art. 120 § 2 k.p.k. lub w art. 429 § 1 k.p.k. albo gdy kasację oparto

na innych powodach niż wskazane w art. 523 § 1 k.p.k. W sprawie jest oczywiste,

że Naczelny Prokurator Wojskowy nie był wzywany do uzupełnienia braków

formalnych pisma procesowego, dlatego też nie można mówić o istnieniu przesłanki

określonej w art. 120 § 2 k.p.k. Analizując treść kasacji nie sposób również zasadnie

twierdzić, że została ona oparta na innych powodach niż wskazane w art. 523 § 1

k.p.k. Pozostaje zatem do sprawdzenia czy nie zachodzi któraś z okoliczności

wymienionych w art. 429 § 1 k.p.k., a w szczególności czy Naczelny Prokurator

Wojskowy był uprawniony do wniesienia w tej sprawie kasacji, o której mowa w

art. 521 k.p.k., bowiem jest to sprawa podlegająca wyjątkowym regułom

postępowania ze względu na charakter czynu zarzuconego oskarżonemu (art. 2 ust.

1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej ...).

Nie ulega wątpliwości, że gdyby brać pod uwagę tylko stosowne przepisy

Kodeksu postępowania karnego, w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 10 stycznia

2003 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 155), to uprawnienia Naczelnego Prokuratora

Wojskowego do wniesienia w tej sprawie kasacji nie można by zakwestionować.

Zgodnie bowiem z treścią art. 657 § 1 k.p.k., jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, w

sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych Naczelnemu

Prokuratorowi Wojskowemu przysługują między innymi uprawnienia procesowe

Prokuratora Generalnego (a zatem i uprawnienie przewidziane w art. 521 k.p.k.), a

w myśl art. 672a k.p.k. kasację, o której mowa w art. 521 k.p.k., do Izby Wojskowej

Sądu Najwyższego może wnieść również Naczelny Prokurator Wojskowy. Z

żadnego przepisu Kodeksu postępowania karnego nie wynika zaś, by pod

jakimkolwiek względem ograniczał on to uprawnienie Naczelnego Prokuratora

Wojskowego, co jest zrozumiałe, gdyż według tego kodeksu zakres właściwości

prokuratury wojskowej, w ramach której przecież działa Naczelny Prokurator

Wojskowy, pokrywa się w całości z zakresem jurysdykcji sądów wojskowych.

Wszak w sprawach karnych podlegających orzecznictwu sądów wojskowych,

zgodnie z treścią art. 657 § 2 i 3 k.p.k., pełnienie funkcji prokuratora oraz

oskarżyciela publicznego należy wyłącznie do prokuratora wojskowego.

Rzecz jednak w tym, że przy sprawdzaniu uprawnienia Naczelnego Prokuratora

Wojskowego do wniesienia wspomnianej kasacji w tej sprawie, nie można brać pod

uwagę tylko stosownych przepisów Kodeksu postępowania karnego, gdyż jest to

sprawa o czyn zaliczany do przestępstw, o których mowa w art. 1 pkt 1 lit. a ustawy

o Instytucie Pamięci Narodowej (...), a do postępowania w takich sprawach mają

zastosowanie w pierwszej kolejności przepisy specjalne tej ustawy. Jeden z tych

przepisów, mianowicie art. 45 ust. 2, w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 9

kwietnia 1999 r. (Dz.U. Nr 38, poz. 360), pełnienie funkcji prokuratora oraz

oskarżyciela publicznego w sprawach objętych tą ustawą powierza wyłącznie

prokuratorowi IPN – i tu uwaga (cyt.): „także w sprawach, które podlegają

orzecznictwu sądów wojskowych”. Tak więc przepis ten tworzy wyjątek od zasady

określonej między innymi w art. 657 § 2 i 3 k.p.k., bowiem sprawa o czyn zaliczony

do przestępstw określonych w art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o Instytucie Pamięci

Narodowej (...) a popełniony przez żołnierza podlega wprawdzie orzecznictwu

sądów wojskowych, chociażby sprawca został zwolniony z czynnej służby

wojskowej (art. 12 pkt 1 lit. a i pkt 2 przep. wprow. k.p.k.), ale nie pozostaje w

zakresie właściwości prokuratury wojskowej (z wyjątkiem oczywiście sytuacji

przejściowych przewidzianych w art. 2 noweli, gdy sprawa wszczęta przed

wejściem w życie owej ustawy nie została przejęta przez prokuratora IPN, w

których ten konkretny wypadek się nie mieści (por. postanowienia SN z dnia 1

czerwca 1999 r., WZP 2/99, OSNKW 1999, z. 9–10, poz. 65 wraz z aprobującą

glosą S.M. Przyjemskiego, PiP 1999, nr 12, s. 114–117).

Skoro zatem sprawy o czyny zaliczone do przestępstw wymienionych w art. 1

pkt 1 lit. a ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (...), a podlegające orzecznictwu

sądów wojskowych, nie pozostają jednak w zakresie właściwości prokuratury

wojskowej, to trzeba przyjąć, że nie pozostają też w tym zakresie odpowiadającej jej

właściwości Naczelnego Prokuratora Wojskowego. Wszelkie uprawnienia

procesowe Naczelnego Prokuratora Wojskowego (a więc zgodnie z treścią art. 657

§ 1 k.p.k. nie tylko uprawnienia tego rodzaju przysługujące Prokuratorowi

Generalnemu, ale również prokuratorowi apelacyjnemu) są przecież – co jest

oczywiste – pochodną jego ustawowych funkcji ustrojowych, a te generalnie rzecz

ujmując, jak wynika z ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz.U. 2002

r. Nr 21, poz. 206 ze zm.), sprowadzają się do kierowania działalnością wojskowych

jednostek organizacyjnych prokuratury (art. 12 ust. 2 ustawy o prokuraturze) oraz

spełniania roli przełożonego wszystkich prokuratorów tych jednostek (art. 17 ust. 8a

tej ustawy).

Zważywszy na powyższe nie do przyjęcia jest przeto stanowisko, by Naczelny

Prokurator Wojskowy miał legitymację do korzystania ze swoich uprawnień

procesowych w sprawach o czyny wymienione w art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o

Instytucie Pamięci Narodowej (...), które podlegają wprawdzie orzecznictwu sądów

wojskowych, ale pozostają poza zakresem właściwości kierowanej przez niego

prokuratury wojskowej. Nie rodzi zastrzeżeń stwierdzenie, iż w postępowaniu

przygotowawczym prowadzonym przez prokuratora IPN, w sprawie podlegającej

orzecznictwu sądów wojskowych, Naczelny Prokurator Wojskowy nie może, z

powołaniem się na unormowania zawarte w art. 657 § 1 k.p.k., korzystać ani z

uprawnień prokuratora apelacyjnego, np. wnioskować o przedłużenie stosowania

tymczasowego aresztowania w wypadku określonym w art. 263 § 4 k.p.k., ani z

uprawnień Prokuratora Generalnego, np. uchylić prawomocne postanowienie o

umorzeniu postępowania w wypadku przewidzianym w art. 328 k.p.k. Podobnie, nie

nasuwa zastrzeżeń konstatacja, że z powołaniem się na unormowanie zawarte w

cytowanym już art. 657 § 1 k.p.k., Naczelny Prokurator Wojskowy nie może

ingerować w wykonywanie przez prokuratora IPN funkcji oskarżyciela publicznego

w postępowaniu sądowym toczącym się przed sądami wojskowymi zarówno w

pierwszej, jak i drugiej instancji, a nawet przed Izbą Wojskową Sądu Najwyższego

w postępowaniu kasacyjnym (co znajduje dodatkowe wsparcie w treści art. 45 ust. 9

i art. 47 ust. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (...). Zatem, żadne racje

prawne nie uzasadniają wybiórczego uznania, że Naczelny Prokurator Wojskowy

może w takiej sprawie wnieść kasację, o której mowa w art. 521 k.p.k. Wprost

przeciwnie, dopuszczenie tej możliwości godziłoby w jedną z podstawowych zasad

demokratycznego państwa prawnego (por. art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej).

Należy w tym miejscu zauważyć, że zgodnie z treścią art. 1 ustawy o

prokuraturze, prokuraturę stanowią Prokurator Generalny i podlegli mu

prokuratorzy oraz prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. W ramach jednej prokuratury mamy

zatem do czynienia z trzema różnymi jednostkami organizacyjnymi, które – jak

wynika z dalszych przepisów tej ustawy i ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej

(...) – działają autonomicznie, każda w innym obszarze właściwości i pod innym

bezpośrednim kierownictwem, a łączy je tylko wspólny organ naczelny, którym jest

Prokurator Generalny. Charakterystyczne jest, że według rządowego uzasadnienia

projektu ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (...), przedstawionego Sejmowi

przez ówczesnego ministra J. Pałubickiego, do utworzenia jednostki organizacyjnej

prokuratury złożonej z prokuratorów IPN, doszło w wyniku potrzeby powołania

„swoistej wyodrębnionej prokuratury”, a to przede wszystkim dlatego, że

„problemy, systemy organizacyjne, które będą badane, nie są znane dzisiejszym

prokuratorom” (patrz: http://Ks.sejm.gov.pl:8009/kad3/015/30152188.htm), czyli

tylko funkcjonującym wtedy prokuratorom powszechnym i wojskowym. W

rezultacie, szczególnego zaakcentowania wymaga w tym wypadku fakt, że

pomiędzy Zastępcą Prokuratora Generalnego Naczelnym Prokuratorem

Wojskowym, kierującym wojskowymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury w

obszarze ich właściwości (art. 12 ust. ustawy o prokuraturze) a Zastępcą

Prokuratora Generalnego Dyrektorem Głównej Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu, kierującym działalnością prokuratorów IPN w

wyznaczonym im ustawowo obszarze działania (art. 19 ust. 4 i art. 47 ust. 1) ustawy

o Instytucie Pamięci Narodowej (...), nie istnieje żaden stosunek zależności

służbowej, ani w jedną ani w drugą stronę. Nawet więc w sytuacji, w której sprawy

z obszaru działalności prokuratorów IPN podlegają właściwości sądów

wojskowych, Naczelny Prokurator Wojskowy nie może działać zamiast Dyrektora

Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Wprawdzie

Dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, w

odróżnieniu od Naczelnego Prokuratora Wojskowego, nie ma ustawowego

uprawnienia do wniesienia kasacji przewidzianej w art. 521 k.p.k. (por.

postanowienie SN z dnia 23 maja 2003 r., WZ 11/03, OSNKW 2003, z. 7–8, poz.

68), ale kasację taką, także w sprawach należących do właściwości Instytutu

Pamięci Narodowej, a podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, może

przecież wnieść Prokurator Generalny, jak również Rzecznik Praw Obywatelskich.

Reasumując należy stwierdzić, że wynikające z treści art. 657 § 1 k.p.k. oraz art.

672a k.p.k. uprawnienie Naczelnego Prokuratora Wojskowego do wniesienia

kasacji przewidzianej w art. 521 k.p.k. przysługuje mu jedynie w tych sprawach

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w których zgodnie z treścią art.

657 § 2 k.p.k., właściwymi do pełnienia funkcji prokuratora oraz oskarżyciela

publicznego są prokuratorzy wojskowi. Nie odnosi się ono zatem do tych spraw

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, w których na podstawie przepisu

szczególnego, a mianowicie art. 45 ust. 2 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej –

Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, do pełnienia

wymienionych funkcji powołani są wyłącznie prokuratorzy IPN.

Z tych powodów Sąd Najwyższy postanowił jak na wstępie.