WA 18/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt: WA 18/13 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2013 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jan Bogdan Rychlicki (przewodniczący)‎SSN Edward Matwijów‎SWSO del. do SN płk Krzysztof Mastalerz (sprawozdawca) przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Z. B. w sprawie st. szer. J. J. w przedmiocie zadośćuczynienia, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2013 r., apelacji, wniesionej na niekorzyść przez prokuratora od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 21 czerwca 2013 r., sygn. akt: Żo […] 1. zmienia zaskarżony wyrok poprzez obniżenie wysokości zadośćuczynienia za doznane krzywdy do 130 000 zł (sto trzydzieści tysięcy złotych), 2. postępowanie jest wolne od kosztów.

UZASADNIENIE

Wojskowy Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 21 czerwca 2013 r. (sygn. akt: Żo […]) zasądził na rzecz st. szer. J. J. kwotę 6000 zł odszkodowania za poniesioną szkodę i kwotę 400 000 zł zadośćuczynienia za krzywdę z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania.Od powołanego wyroku apelację na niekorzyść wywiódł prokurator. Skarżący zarzucił, w części dotyczącej wysokości zadośćuczynienia, „błąd w ustaleniach faktycznych, który miał wpływ na jego treść, polegający na tym, że Sąd I instancji zasądzając na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienie w kwocie 400 000 złotych za niesłuszne tymczasowe aresztowanie w okresie od 13 listopada 2007 r do 12 maja 2008 r. oceniając całokształt okoliczności sprawy nie uwzględnił wypracowanego w doktrynie i orzecznictwie kryterium utrzymania zasądzonej sumy pieniężnej w rozsądnych granicach i nie dostosował jej wysokości do aktualnych warunków i przeciętnej stopy życiowej społeczeństwa, przez co w sposób oczywisty naruszył zasady jej ustalania, a w szczególności zasadę umiarkowanego rozmiaru tego zadośćuczynienia, a także przecenił znaczenie niektórych ustalonych przez siebie okoliczności, podczas gdy pełna i prawidłowa ocena zgromadzonych dowodów nie dawała podstaw do zasądzenia tak rażąco wysokiego zadośćuczynienia”.W oparciu o tak sformułowane zarzuty prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz st. szer.

J. J. zadośćuczynienia w wysokości 60 000 zł.W odpowiedzi na apelację pełnomocnik st. szer. J. J. domagał się jej oddalenia jako oczywiście bezzasadnej.Sąd Najwyższy zważył.Wysokość kwoty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikającą z niesłusznego aresztowania nie jest łatwa do precyzyjnego ustalenia. Analiza przepisów dotyczących zadośćuczynienia w podanym zakresie prowadzi do wniosku, że powołane uregulowania prawne ukształtowały roszczenie cywilnoprawne, które może być dochodzone w trybie przepisów karnego prawa procesowego.

Charakter prowadzonego procesu, w którym rozpatrywane jest roszczenie cywilne skutkuje możliwością posiłkowania się w tym zakresie art. 6 k.c. wskazującym, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne, a zatem to taka osoba powinna udowodnić wysokość dochodzonego roszczenia (zob. Uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r., sygn. I KZP, OSNKW 1993, z. 11-12, poz. 67). Ujawnione okoliczności w procesie podlegają swobodnej, ale nie dowolnej ocenie sędziowskiej, której ramy określają zasady wymienione w art. 7 k.p.k.

Nie ma także zastosowania domniemanie określone w art. 5 § 2 k.p.k. Słusznie Sąd pierwszej instancji przytoczył orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych wskazujących na granice zadośćuczynienia określone przepisem art. 445 § 1 i 2 k.c. Ustalając wysokość zadośćuczynienia za szkody niematerialne wynikłe z zastosowania tymczasowego aresztowania nie można opierać się na jednoznacznych, porównywalnych kryteriach, które mogą być stosowane przez różne sądy, w odmiennych stanach faktycznych, a jednak tak samo ocenianych w każdym wypadku.

Jest rzeczą oczywistą, że takich kryteriów nie można wypracować i wprowadzić do stosowania przez niezawisłe sądy. Kwoty zadośćuczynienia zasądzone w innych sprawach mogą stanowić jedynie niewiążącą wskazówkę dla sądu rozpoznającego dane roszczenie, natomiast w żadnym stopniu tego sądu nie wiążą. Orzeczenia sądowe nie są źródłem prawa, a zatem na ich podstawie sądy nie orzekają.Nie ulega także wątpliwości, że przyznane zadośćuczynienie powinno być odpowiednie. Ma ono zatem odzwierciedlać rozmiar doznanej krzywdy a jego kwota powinna stanowić realną wartość ekonomiczną, nie będącą jednakże wartością nadmierną.

Wysokość przyznanego zadośćuczynienia z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania musi także uwzględniać aktualną stopę życiową społeczeństwa i dochody poszkodowanego.Tymczasowe aresztowanie wiąże się z ograniczeniem praw obywatelskich, jak i koniecznością poddania się przez osadzonego rygorom wynikającym z zastosowania tego środka zapobiegawczego. Zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie obejmuje zatem także dolegliwości wynikające z zastosowania tego środka, będących jednocześnie jego istotą.

Ocena intensywności stosowania ustawowych przepisów porządkowych dotyczących wykonywania tymczasowego aresztowania mieści się zatem w sumie zadośćuczynienia przyznanego z wymienionego tytułu.Z treści przepisu art. 552 § 1 k.p.k. wynika, że dla ustalenia wysokości zadośćuczynienia nie mają znaczenia najbardziej nawet negatywne przeżycia związane z oskarżeniem i zagrożeniem karnym, toczącym się długotrwale procesem czy też sposobami relacji niezależnych mediów o przedmiocie postępowania karnego. W świetle przytoczonych rozważań zgodzić się należy z twierdzeniem skarżącego, że orzekając o wysokości zadośćuczynienia Sąd kierował się chęcią naprawienia st. szer.

J. J. wszystkich krzywd, których ten doznał w związku z prowadzonym przeciwko niemu postępowaniem karnym, a nie tylko tych, które były wynikiem zatrzymania i tymczasowego aresztowania. Dodać przy tym należy, że Sąd pierwszej instancji w sposób bezkrytyczny podszedł do zeznań wnioskodawcy, członków jego rodziny tj. żony X. J., brata R. J., a także w pewnych ustaleniach oparł się na domniemaniach. Tymczasowe aresztowanie jest niewątpliwie szokiem dla zatrzymanego. Przyznane zadośćuczynienie dotyczące dóbr ściśle osobistych ma stanowić rekompensatę za cierpienia psychiczne dla niesłusznie aresztowanego a nie jego rodziny.

Nie zostało udowodnione przez wnioskodawcę, iż tymczasowe aresztowanie spowodowało u niego trwałe stany depresyjne. Z zaświadczenia lekarskiego wystawionego w dniu 20 lutego 2013 r. wynika, że st. szer. J. J. z powodu zaburzeń reaktywnych (reakcji na stres) leczył się psychiatrycznie w okresie od 29 kwietnia 2010 r. do 18 sierpnia 2010 r. W tym czasie wobec wnioskodawcy nie stosowano już zawieszenia w czynnościach służbowych, uchylonego postanowieniem z dnia 9 maja 2008 r. Wnioskodawca nie potwierdził żadnymi innymi dowodami konsultacji psychiatryczno-psychologicznych w areszcie śledczym.

St. szer. J. J. nadal pełni zawodową służbą wojskową w elitarnej jednostce, posiada zatem wszelkie predyspozycje psychiczne i fizyczne do bycia komandosem. Dodać przy tym należy, że w 2012 r. wnioskodawca odbywał przeszkolenie w […] Szkole Podoficerskiej […] w P., w czasie którego uzyskał bardzo dobre wyniki. W tej sytuacji nie do przyjęcia jest twierdzenie Sądu pierwszej instancji o trwałości negatywnych skutków tymczasowego aresztowania dla dalszej kariery i życia osobistego st. szer. J. J.. Nie można do dodatkowej krzywdy pokrzywdzonego zaliczyć faktu przebywania st. szer.

J. J. w Aresztu Śledczym w Ś. do dnia 12 maja 2007 r., pomimo uchylenia przez Wojskowy Sąd Okręgowy w W. tymczasowego aresztowania co nastąpiło na mocy postanowienia z dnia 9 maja 2008 r. Błędna jest ocena Sądu pierwszej instancji o „całkowicie bezprawnym i bezzasadnym pozbawieniu wolności” wnioskodawcy w tym zakresie (s. 8 uzasadnienia). Uchylenie tymczasowego aresztowania powoduje konieczność niezwłocznego zwolnienia osadzonego. Określenie „niezwłocznie” dotyczy działań podejmowanych bez opóźnień i bez zbędnego zwlekania, odkładania wykonania czynności polegających na dostarczeniu dokumentacji skutkującej zwolnieniem tymczasowo aresztowanego.

Dodać należy, że prawomocnym postanowieniem z dnia 25 lipca 2008 r. prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w W. (sygn. akt: Pg Śl […] odmówił „wszczęcia śledztwa w sprawie niedopełnienia obowiązków i działania na szkodę interesu prywatnego st. szer. D. L., st. szer. R. B. oraz st. szer. J. J. w dniu 9 maja 2008 r. w W. przez sędziego Wojskowego Sądu Okręgowego w W. ppłk. R. K. poprzez niedostarczenie oryginałów dokumentów w postaci postanowień z dnia 9 maja 2008 r. o sygn. Cs […], Cs […] i Cs […] w przedmiocie uchylenia wobec wskazanych wyżej żołnierzy środków zapobiegawczych w postaci tymczasowego aresztowania oraz nakazów zwolnienia do Aresztu Śledczego w Ś. oraz Aresztu Śledczego w P., co uniemożliwiło natychmiastowe ich zwolnienie i skutkowało pozostawaniem w aresztach śledczych do dnia 12 maja 2008 r., tj. o czyn z art. 231 § 1 k.k. – wobec braku czynu zabronionego”.Całkowicie nieudowodnione są ustalenia odnośnie związku tymczasowego aresztowania wnioskodawcy z przebiegiem ciąży jego żony i rozwoju intelektualnego ich pierwszego dziecka.

Sąd pierwszej instancji nie znajdując podstaw do zakwestionowania zeznań st. szer. J. J. i X. J. jednocześnie przyjmuje, że stosowanie tymczasowego aresztowania „mogło” mieć wpływ na opisywaną sytuację. W toku postępowania nie przeprowadzono żadnego innego dowodu np. z dokumentu odnośnie przebiegu ciąży żony wnioskodawcy, ani też dowodu dotyczącego rozwoju dziecka. Opisywane stanowisko nie może być zaakceptowane.Jak wspomniano, wyroki wydane w sprawach dotyczących zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie nie są wiążące dla innych sądów.

Sąd pierwszej instancji odwołał się do orzeczenia wydanego w sprawie o sygn. WA […] prowadzonej w Sądzie Najwyższym Izba Wojskowa podając jedynie kwotę zasądzonego zadośćuczynienia. Z akt sprawy nie wynika, by Wojskowy Sąd Okręgowy w W. zapoznał się ze szczegółami wymienionej sprawy, nie przeprowadził bowiem z nich dowodu (art. 410 k.p.k). Ponownie przypomnieć trzeba, że każda sprawa o zadośćuczynienie krzywdy jest specyficzna i indywidualna, gdyż każdy człowiek inaczej reaguje na krzywdy ponieważ stanowi złożoną osobowość i różne są warunki w jakich żyje.Niewątpliwie zatrzymanie st. szer.

J. J. wzbudzało zainteresowanie środowiska. Podkreślić jednak należy, że st. szer. J. J. nie oponował przeciwko publikacji swojego wizerunku, jak to uczynił jeden ze współoskarżonych, a jego żądanie w tym zakresie do końca procesu było respektowane w relacjach telewizyjnych, prasowych.Sąd pierwszej instancji eksponuje fakt zatrzymania wnioskodawcy w świetle „fleszy” pomijając milczeniem publiczną rehabilitację st. szer. J. J., którą było wydanie wyroku uniewinniającego szeroko relacjonowanego i komentowanego w mediach.Wskazać także należy, że w toku postępowania dowodowego nie ustalono by dochodziło w areszcie śledczym do naruszania nietykalności cielesnej wnioskodawcy lub kierowano pod jego adresem groźby, a co przyjęto w zaskarżonym wyroku.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że przyznane zadośćuczynienie, którego kwota stanowi 10 letnie miesięczne nieopodatkowane dochody st. szer. J. J. jest niewspółmiernie wysoka w stosunku do niewątpliwych krzywd wynikających z 6 miesięcznego tymczasowego aresztowania. Udowodnione okoliczności w sprawie pozwalają przyjąć, że kwota 130 000 zł zadośćuczynienia spełni swoje zadania w zakresie wynagrodzenia krzywd wyrządzonych st. szer. J. J.. Podana wysokość zadośćuczynienia, w ocenie Sądu Najwyższego, stanowi kwotę odpowiednią i godziwą.

Uwzględnia ona bowiem realia materialne społeczeństwa, poziom życia wnioskodawcy i nie jest nadmierna.Z wymienionych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.aw