V KS 21/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KS 21/22 POSTANOWIENIE Dnia 18 sierpnia 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk w sprawie Ł. O.oskarżonego z art. 209 § 1a k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 539e § 1 k.p.k. w dniu 18 sierpnia 2022 r., skargi obrońcy oskarżonego na wyrok Sądu Okręgowego w B.z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt IV Ka […], uchylający wyrok Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. akt II K […] i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. p o s t a n o w i ł:

1. oddalić skargę, 2. kosztami postępowania skargowego obciążyć Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. akt II K […], Ł. O. uznany został za winnego popełnienia przestępstw z art. 209 § 1a k.k. (pkt 1 i 2 wyroku), za które wymierzono mu karę łączną 8 miesięcy pozbawienia wolności (pkt 3 wyroku) oraz obciążono kosztami postępowania (pkt 4 wyroku).W następstwie rozpoznania apelacji wniesionej osobiście przez oskarżonego Ł. O. Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 13 maja 2022 r., sygn. akt IV Ka […], uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w T. do ponownego rozpoznania.W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy stwierdził, że w aktach spraw przekazanych wraz z aktem oskarżenia znajduje się karta karna, wskazująca na wydanie wobec oskarżonego Ł. . innych wyroków, w których ustalono, iż działał on w warunkach art. 31 § 2 k.k. Pomimo, że taką informacją dysponował Sąd Rejonowy w T. to okoliczność powyższa nie została wzięta pod uwagę, a w ocenie Sądu odwoławczego miała istotne znaczenie bowiem wskazywała na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego oraz jego poczytalności w czasie popełnienia zarzucanych mu, a następnie przypisanych czynów.

Ponadto, jak wywodził dalej Sąd Okręgowy w B., uzupełnione postępowanie dowodowe na etapie odwoławczym potwierdziło, że w sprawach zakończonych wyrokami Sądu Rejonowego w G. o sygn. akt II K […] i II K [X.] ustalono, że oskarżony Ł. O. działał w warunkach ograniczonej w stopniu znacznym zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. Zdaniem Sądu odwoławczego, w takiej sytuacji Sąd Rejonowy w T. winien powziąć wątpliwości odnośnie do poczytalności sprawcy i podjąć konieczne decyzje procesowe, w tym zapewnić mu wymaganą reprezentację w procesie poprzez wyznaczenie obrońcy z urzędu.

Powyższe zauważenia doprowadziły Sąd drugiej instancji do wniosku, że na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego doszło do wystąpienia bezwzględnej podstawy odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 k.p.k., czemu dał wyraz w pkt. 5.3.1.1.1. uzasadnienia swojego wyroku.Niezalenie od powyższego, motywując swoją decyzję procesową Sąd Okręgowy w B. przyjął również, że wydanie orzeczenia kastoryjnego podyktowane było także koniecznością przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości (pkt 5.3.1.2.1 uzasadnienia).

Powodem zajęcia takiego stanowiska było z kolei zauważenie, że w toku postępowania przed sądem meriti doszło do naruszenia prawa do rzetelnego procesu poprzez przeprowadzenie rozprawy w dniu 9 lutego 2022 r. w sytuacji, gdy wystąpiła przeszkoda do procedowania w tym terminie, tj. usprawiedliwienie niestawiennictwa oskarżonego na rozprawę złożonym zaświadczeniem lekarskim wskazującym na niemożność stawiennictwa z uwagi na stan zdrowia. Sąd Okręgowy w B. zwrócił w związku z tym uwagę, że w takiej sytuacji, a także aktualnego braku wymogu usprawiedliwienia zgodnie z art. 117 § 2a k.p.k., działanie Sądu pierwszej instancji stanowiło naruszenie prawa do obrony, czyli uchybienie proceduralne mające wpływ na treść wyroku.Skargę na wyrok Sądu drugiej instancji wniósł na podstawie art. 539a k.p.k. prokurator.

Zarzucił w niej „naruszenie art. 437 § 2 zdanie drugie k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 10 zdanie pierwsze k.p.k. polegające na uchyleniu wyroku Sądu Rejonowego w T. z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. akt II K […] i przekazaniu do ponownego rozpoznania sprawy Ł. O. oskarżonego o przestępstwa z art. 209 § 1a k.k. na tej podstawie, że oskarżony ten nie miał obrońcy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, choć zachodził wypadek określony w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., gdyż w zakończonych wcześniej wyrokami sprawach Sądu Rejonowego w G. o sygn.

II K […] i II K [X.] zdiagnozowano u oskarżonego działanie w warunkach ograniczonej w stopniu znacznym zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem, tj. z uwagi na przesłankę z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., podczas gdy Sąd odwoławczy po powzięciu wiedzy na temat diagnozy z opinii sądowo-psychiatrycznych sprzed co najmniej dziesięciu lat powinien był najpierw wyznaczyć oskarżonemu Ł. O. obrońcę z urzędu i samodzielnie przeprowadzić dowód z opinii sądowo-psychiatrycznej celem ustalenia, czy w niniejszej sprawie poczytalność oskarżonego tempore criminis również była wyłączona lub w istotnym stopniu ograniczona i dopiero w sytuacji, gdy wnioski aktualnej opinii sądowo-psychiatrycznej wskazywałyby, iż zachodzi okoliczność, o której mowa w art. 31 § 1 k.k. albo okoliczność, o której mowa w art. 31 § 2 k.k., uchylić wyrok Sądu I instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania z uwagi na to, że oskarżony Ł.

O. nie miał obrońcy w wypadku określonym w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., co jednak nie zostało uczynione, a zaniechanie to skutkowało bezpodstawnym przyjęciem, iż spełniona została przesłanka z art. 439 § 1 pkt 10 zdanie pierwsze k.p.k. i w konsekwencji doprowadziło do niezasadnego uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w T.” (zarzut powołany in extenso – uwaga SN). W oparciu o ten zarzut i wspierającą go argumentację zawartą w uzasadnieniu skargi na wyrok Sądu odwoławczego jej autor wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga Prokuratora Rejonowego w T. nie mogła doprowadzić do postulowanych przez jej autora rezultatów. Zgodnie z treścią art. 539f k.p.k. przepisy ustawy karnoprocesowej szczegółowo wymienione w tej regulacji, w tym art. 536 k.p.k., stosuje się odpowiednio. Stosownie zaś do treści tego ostatniego przepisu Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację (w realiach niniejszej sprawy odpowiednio skargę na wyrok sądu odwoławczego) w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym - tylko w wypadkach określonych w art. 435 k.p.k., 439 k.p.k. i 455 k.p.k.Oskarżyciel publiczny naruszenia przez Sąd odwoławczy art. 437 § 2 k.p.k. dopatruje się wyłącznie w błędnym – jego zdaniem – uznaniu, że na etapie postępowania przed sądem meriti wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza określona w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., a związana z rozpoznaniem sprawy pod nieobecność obrońcy, pomimo tego, że z uwagi na zawarte w aktach sprawy informacje o wnioskach wcześniej wydanych wobec Ł.

O. opinii sądowo-psychiatrycznych, Sąd pierwszej instancji powinien powziąć uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności i w związku z tym wyznaczyć mu na swoim etapie postępowania obrońcę z urzędu.Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu, nie można odmówić racji skarżącemu, gdy zauważa, że stwierdzenie przez Sąd drugiej instancji wystąpienia w postępowaniu pierwszoinstancyjnym bezwzględnej przyczyny odwoławczej było co najmniej przedwczesne. Słusznie w związku z tym wywodzi, że nie każda informacja co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego, w tym nawet o poddaniu go badaniom psychiatrycznym w innej sprawie, tworzy automatycznie stan uzasadnionych wątpliwości co do jego poczytalności odnośnie czynu podlegającego osądowi w danej sprawie.

Powzięcie wątpliwości przez Sąd odwoławczy na etapie postępowania w instancji ad quem wymagałoby więc weryfikacji procesowej poprzez dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów, a nie poprzestanie – jak to miało miejsce w tym wypadku – wyłącznie na uzyskaniu odpisów wyroków w sprawach, w których uznano, że objęte nimi inne czyny popełnione zostały przez oskarżonego w warunkach określonych w art. 31 § 2 k.k. i odebranie od niego na te okoliczności oświadczenia.Co więcej, zaniechanie przez Sąd Rejonowy wywołania opinii sądowo-psychiatrycznej w takich realiach, jakie występują w niniejszej sprawie, nie przesądza również o wystąpieniu okoliczności o jakich mowa w art. 439 § 1 pkt 1 in principio k.p.k., bowiem takie zaniechanie słusznie traktowane jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego jako względna przyczyna odwoławcza polegająca na naruszeniu art. 366 § 1 k.p.k. (zob. wyroki: z dnia 27 listopada 2014 r., IV KK 363/14 i z dnia 3 listopada 2016 r., IV KK 184/16), ewentualnie art. 410 k.p.k. (por. wyroki: z dnia 5 kwietnia 2005 r., III KK 193/04 i z dnia 15 maja 2008 r., III KK 13/08).Powyższe, w tym także ewentualne uznanie za błędną podstawy wydania przez Sąd Okręgowy orzeczenia kasatoryjnego w oparciu o przepis art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., nie mogło wszelako doprowadzić do uwzględnienia skargi.Decyzja Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie zdeterminowana została niewykazaniem przez skarżącego braku zasadności podjęcia przez Sąd Okręgowy w B. decyzji o uchyleniu wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, również w oparciu o inną przesłankę określoną w art. 437 § 2 k.p.k., jaką stanowiła konieczności przeprowadzania na nowo przewodu w całości (pkt 5.3.1.2.1 uzasadnienia Sądu odwoławczego).

W treści skargi pominięto całkowicie, że uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji nastąpiło także z uwagi na naruszenie – zdaniem sądu ad quem – prawa do obrony, poprzez nieuwzględnienie przez Sąd Rejonowy w T. w toku procedowania w pierwszej instancji usprawiedliwienia niestawiennictwa oskarżonego na rozprawę złożonym zaświadczeniem lekarskim. Pogląd Sądu drugiej instancji o naruszeniu w ten sposób prawa do rzetelnego procesu skargą prokuratora nie został więc objęty, co pozbawia Sąd Najwyższy możliwości przeprowadzenia kontroli skargowej również w tym aspekcie.

Wynika to z jednoznacznej treści powołanego na wstępie art. 536 k.p.k. stosowanego w postępowaniu skargowym odpowiednio (art. 539f k.p.k.), zgodnie z którym – jak to już zauważono – Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym – tylko w wypadkach określonych w art. 435 k.p.k., art. 439 k.p.k. i art. 455 k.p.k. W niniejszej sprawie żaden z tych wypadków nie wystąpił. Tym samym oskarżyciel publiczny nie kwestionując wskazanej wyżej podstawy wydania wyroku kasatoryjnego, w rzeczywistości to stanowisko Sądu odwoławczego – nawet gdyby było błędne – zaakceptował.

Z przedstawionych powyżej względów, Sąd Najwyższy orzekł, jak w części dyspozytywnej postanowienia. [as]