V KKN 473/99 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 LUTEGO 2002 R.

V KKN 473/99

Powiązanie czynności sprawczej przestępstwa skutkowego popełnionego przez zaniechanie, z innym obowiązkiem oskarżonego, niż wskazany

w czynie zarzuconym, nie narusza tożsamości czynu. Sąd może zatem

przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało popełnione przez zaniechanie innego, niż określony w zarzucie aktu oskarżenia obowiązku, jeśli

tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem zapobiegnięcia skutkowi,

ciążącym na oskarżonym (art. 2 k.k.).

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca).

Sędziowie: SN E. Gaberle, SA del. do SN R. Malarski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota.

Sąd Najwyższy w sprawie Eleonory M., oskarżonej z art. 160 § 3 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 lutego 2002 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonej od wyroku Sądu Okręgowego w

S. z dnia 21 maja 1999 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 lutego 1999 r.

oddalił

kasację (...).

UZASADNIENIE

Prokurator Rejonowy w S. oskarżył Eleonorę M. o to, że w okresie

od września 1992 r. pełniąc obowiązki kierownika Schroniska dla Zwierząt i

będąc bezpośrednio odpowiedzialną za bezpieczeństwo osób tam przebywających, zaniedbując ciążące na niej obowiązki, nie umieściła na widocznym miejscu tablic informacyjnych i ostrzegających – „Dzieci mogą zwiedzać schronisko wyłącznie w towarzystwie dorosłego opiekuna”, przez co

w dniu 12 maja 1995 r. naraziła małoletnią Karinę M. na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia – tj. o czyn z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 2 lutego 1999 r. uznał Eleonorę

M. za winną tego, że w okresie od 1 września 1992 r. do dnia 12 maja

1995 r. w S., będąc kierownikiem Schroniska dla Zwierząt, nie zachowując

ostrożności wymaganej przy jego prowadzeniu, zaniechała właściwego zabezpieczenia terenu przyległego do klatek z niebezpiecznymi zwierzętami,

w ten sposób, że na furtce prowadzącej na zaplecze klatek z niedźwiedziami brak było zamknięcia, które umożliwiałoby dostęp osobom nieuprawnionym, przez co naraziła przebywającą w dniu 12 maja 1995 r. na

terenie schroniska małoletnią Karolinę M. na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu – tj. popełnienia

przestępstwa z art. 160 § 3 k.k. i na podstawie tego przepisu wymierzył jej

karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł.

Apelację od powyższego wyroku złożył obrońca oskarżonego. Wyrokiem z dnia 21 maja 1999 r. Sąd Okręgowy w S. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego wniósł obrońca Eleonory M. i zarzucił:

1) rażącą obrazę przepisów postępowania, tj.:

a) art. 14 § 1, art. 399 i art. 6 k.p.k. – poprzez uznanie oskarżonej za

winną popełnienia innego czynu, aniżeli zarzucony w akcie oskarżenia, co wynika z opisu czynu zamieszczonego w części rozstrzygającej wyroku, a w konsekwencji także – uniemożliwienie oskarżonej

wykonywania prawa do obrony;

b) art. 4, art. 5 § 1 i art. 366 k.p.k. – przez niewyjaśnienie w jakim czasie, przez kogo i na czyje polecenie furta prowadząca na zaplecze

klatek z niedźwiedziami przestała być zamykana na łańcuch i kłódkę;

2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 160 § 3 k.k. w zw.

z art. 160 § 1 k.k., w wyniku przyjęcia, że czyn przypisany w wyroku

stanowi przestępstwo z art. 160 § 3 k.k., mimo iż takie zachowanie nie

wyczerpuje znamion określonych w tym przepisie.

Utrzymując, że rażąca obraza wskazanych przepisów prawa wywarła

istotny wpływ na treść prawomocnego wyroku, obrońca wniósł o jego

zmianę i uniewinnienie oskarżonej, bądź o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu obrazy art. 14

§ 1 k.p.k., wskazującego na to, że sąd pierwszej instancji przypisał oskarżonej popełnienie czynu niemieszczącego się w granicach czynu zarzucanego w akcie oskarżenia, a sąd odwoławczy akceptował skazanie, mimo

podniesienia tej kwestii w apelacji. Jest oczywiste, że w razie uznania go

za zasadny, zaskarżony wyrok podlegałby uchyleniu, a rozpoznanie pozostałych zarzutów stałoby się bezprzedmiotowe.

W przekonaniu skarżącego, zadaniem sądu orzekającego było rozstrzygnięcie, czy Eleonora M. ponosi odpowiedzialność karną jedynie za

zarzucone jej w akcie oskarżenia zaniechanie, polegające na nieumieszczeniu informacji, ze dzieci mogą zwiedzać schronisko wyłącznie w towarzystwie dorosłego opiekuna. Z tym tylko bowiem zaniechaniem wiązał

oskarżyciel publiczny zaistnienie skutku w postaci bezpośredniego narażenia życia i zdrowia małoletniej Kariny M. Pociągnięcie natomiast oskarżonej

do odpowiedzialności karnej z art. 160 § 3 k.k., przy przyjęciu, że do nieumyślnego narażenia doszło w rezultacie zaniechania przez nią innego obowiązku, niż wskazany w akcie oskarżenia, naruszało zakaz orzekania co

do czynu nie objętego żądaniem uprawnionego oskarżyciela, wyrażony w

art. 14 § 1 k.p.k.

Nie można zgodzić się z prezentowanym w kasacji pojmowaniem

tożsamości czynu zarzuconego i przypisanego sprawcy. W doktrynie i w

orzecznictwie sądowym nie ma sporu co do tego, że tożsamość czynu wyznaczona jest faktycznymi ramami wskazanymi w akcie oskarżenia, nie zaś

jego opisem, ani nawet prawną kwalifikacją (KPK. Komentarz pod red. P.

Hofmańskiego, Warszawa 1999, s. 102 i powołana tam literatura). Nie narusza zatem tożsamości czynu zamieszczenie w opisie czynu przypisanego, odmiennych niż w czynie zarzuconym, ustaleń wyczerpujących znamiona ustawowe przestępstwa, bądź inaczej precyzujących czas i miejsce

jego popełnienia. Zachowana jednak musi być zgodność co do podmiotu

czynu, przedmiotu ochrony, a w razie innych ustaleń co do czasu, miejsca i

kwalifikacji prawnej czynu – także tożsamość osoby pokrzywdzonego (M.

Cieślak – Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 301).

W niniejszej sprawie czyn przypisany oskarżonej różni się od czynu

zarzuconego jedynie ustaleniem co do sposobu realizacji czynności sprawczej przestępstwa, tj. narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo zaistnienia skutku określonego w art. 160 § 1 k.k. W ocenie sądu orzekającego

narażenie urzeczywistniało się w zaniechaniu przez oskarżoną dopilnowania, by teren schroniska, na którym umieszczono niebezpieczne zwierzęta

był zamknięty w sposób uniemożliwiający dostęp osobom nieuprawnionym.

Sąd odrzucił zarazem tezę oskarżenia, że już samo nieumieszczenie informacji o konieczności zapewnienia opieki w schronisku nad dziećmi stwarzało takie narażenie. Spośród wielu obowiązków ciążących na oskarżonej

z racji zatrudnienia na stanowisku kierownika schroniska wskazał sąd trafnie na ten, którego zaniechanie sprowadziło in concreto narażenie dziecka

na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. Należy w związku z powyższym stwierdzić, że powiązanie czynności sprawczej przestępstwa

skutkowego popełnionego przez zaniechanie, z innym obowiązkiem oskarżonego, niż wskazany w czynie zarzuconym, nie narusza tożsamości czynu. Sąd może zatem przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało popełnione przez zaniechanie innego, niż określony w zarzucie aktu oskarżenia obowiązku, jeśli tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem zapobiegnięcia skutkowi, ciążącym na oskarżonym (art. 2 k.k.).

W świetle powyższych stwierdzeń zarzut autora kasacji, jakoby sąd

odwoławczy utrzymał w mocy wyrok skazujący Eleonorę M. za czyn nie

objęty oskarżeniem jest bezpodstawny. Ta ocena odnosi się także do zarzutu ograniczenia prawa oskarżonej do obrony, gwarantowanego w art. 6

k.p.k. Opiera się on bowiem również na nietrafnym, jak wykazano, założeniu braku tożsamości czynu zarzuconego i przypisanego. Marginalnie tylko

trzeba zauważyć, co zresztą uczynił już sąd odwoławczy, że przedmiotem

wnikliwego postępowania dowodowego przed sądem pierwszej instancji

była kwestia wykonywania przez oskarżoną wszelkich obowiązków pracowniczych mających znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa osób

przebywających na terenie schroniska. Była więc sposobność realizowania

prawa do obrony przed zarzutem oskarżenia, także w odniesieniu do obowiązku, którego zaniechanie przypisano oskarżonej w wyroku.

Za całkowicie bezzasadne i wręcz niezrozumiałe uznać należało

podniesienie w kasacji zarzutu obrazy art. 399 k.p.k., nakładającego na

sąd obowiązek uprzedzenia na rozprawie stron o możliwości zakwalifikowania czynu według innego przepisu prawnego, przy zachowaniu jednak

granic oskarżenia. Wszak z protokołu rozprawy przed Sądem Rejonowym

wynika jasno, że strony zostały uprzedzone o możliwości zakwalifikowania

czynu zarzucanego w akcie oskarżenia, z art. 160 § 3 k.k., przyjętego następnie w wyroku za podstawę skazania.

Oczywiście bezzasadny jest kolejny zarzut naruszenia prawa procesowego na skutek niewyjaśnienia, kto i kiedy zaprzestał zamykania na

kłódkę furty prowadzącej na zaplecze klatek z niedźwiedziami. Okoliczność

ta nie może mieć przecież znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro nie

kwestionuje się, że obowiązek właściwego zabezpieczenia tej części

schroniska spoczywał na oskarżonej przez cały okres zatrudnienia w charakterze kierownika zakładu. Pominięcie wyjaśnienia wskazanej przez

skarżącego okoliczności nie naruszało zatem przepisów art. 4, 5 § 1 i 366

k.p.k., ani też jakichkolwiek innych przepisów procedury karnej.

Za oczywiście bezzasadny uznał Sąd Najwyższy zarzut obrazy prawa

materialnego przez przypisanie oskarżonej popełnienia przestępstwa z art.

160 § 3 k.k. w formie zaniechania. Zdaniem obrońcy oskarżonej przepis ten

penalizuje wyłącznie nieumyślne działanie, a nie zaniechanie sprawcy, na

co wskazywać miałoby ustawowe określenie znamienia czasownikowego

tego przestępstwa w formule „...sprawca...działa...”. Pogląd skarżącego jest

błędny. Z brzmienia całości przepisu nie można bowiem wyprowadzić

wniosku, że wyłączone jest popełnienie stypizowanego w nim przestępstwa

przez zaniechanie. Strona przedmiotowa występków określonych w art.

160 § 1 k.k. i w art. 160 § 3 k.k. jest taka sama, a różnica dotyczy tylko

strony podmiotowej. Tak, jak nie ulega wątpliwości, że należące do strony

przedmiotowej, znamię czynności sprawczej występku z art. 160 § 1 k.k. –

„narażenie” może być wypełnione przez działanie, jak i przez zaniechanie,

tak również nieumyślne narażenie, obejmuje obie te formy popełnienia

przestępstwa (Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Zolla. Część szczególna, t. 2, s. 308). Użyte w art. 160 § 3 sformułowanie „działa” określa

zbiorczo zachowanie się sprawcy przestępstwa w obu formach (działania i

zaniechania) i jako takie odpowiada zasadom techniki legislacyjnej. Przypisanie oskarżonej popełnienia występku z art. 160 § 3 k.k. przez zaniechanie nie stanowiło zatem obrazy tego przepisu.