V KKN 373/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KKN 373/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 grudnia 2000 r.

Sąd Najwyższy - Izba Karna na rozprawie w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN Stanisław Zabłocki

Sędziowie: SN

Henryk Gradzik (spraw.), SN Ewa Strużyna

Protokolant: Piotr Wypych

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Stefana Szustakiewicza

po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2000 r.

sprawy T. Ż.

oskarżonego z art. 145 § 2 i 3 dkk

z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w (...)

z dnia 12 stycznia 1998 r., sygn. IV Ka (...)

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w G.

z dnia 9 lipca 1997 r., sygn. II K (...)

1. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w (...) i

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym;

2. zarządza zwrot opłaty kasacyjnej w kwocie 300 zł uiszczonej

przez T. Ż.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 9 lipca 1997 r. sygn. II K (...) T.

Ż. został skazany za to, że w dniu 13 sierpnia 1996 r. koło G. umyślnie naruszył

zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten sposób, że będąc w stanie

nietrzeźwości (2,2o/oo alkoholu we krwi) i nie posiadając uprawnień do

kierowania pojazdami mechanicznymi, kierował samochodem osobowym fiat

126p nr rej. (…), nie zachowując przy tym należytej ostrożności poprzez

nienależyte obserwowanie kierunku jazdy, wskutek czego stracił panowanie nad

pojazdem i zjechał na lewy pas drogi, a następnie na lewe pobocze i potrącił

prawidłowo jadących rowerzystów: G. M. i P. P., w wyniku czego doznali oni

obrażeń ciała, które u G. M. spowodowały ciężką chorobę długotrwałą, a u P. P.

spowodowały naruszenie prawidłowego funkcjonowania narządów ciała na

okres powyżej 7 dni – tj. za przestępstwo z art. 145 § 2 i 3 dkk na karę 2 lat

pozbawienia wolności, a na podstawie art. 42 § 3 dkk na karę dodatkową zakazu

prowadzenia pojazdów mechanicznych na 5 lat.

Apelację od tego wyroku na niekorzyść oskarżonego wniósł Prokurator

Rejonowy w G. Zarzucił wyrokowi rażącą niewspółmierność kary wynikającą z

niedostatecznego uwzględnienia okoliczności obciążających, w szczególności

stanu nietrzeźwości oskarżonego w chwili czynu, braku uprawnień do

kierowania pojazdami mechanicznymi, a także skutków wypadku, w wyniku

którego poważnych obrażeń ciała doznało dwoje małoletnich rowerzystów, przy

nadaniu nadmiernego znaczenia opinii oskarżonego z miejsca zamieszkania i

jego dotychczasowej karalności.

Apelujący

wniósł o

zmianę wyroku przez podwyższenie kary

pozbawienia wolności do 3 lat i kary dodatkowej zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych do 7 lat.

Sąd Wojewódzki w (…) w wyroku z dnia 12 stycznia 1998 r., sygn. IV

Ka (...) uwzględnił apelację w całości i zmienił zaskarżony wyrok zgodnie z

wnioskiem w niej zawartym.

Od prawomocnego wyroku obrońca oskarżonego wniósł kasację. Zarzucił

orzeczeniu:

- pozbawienie T. Ż. możliwości obrony przez przeprowadzenie rozprawy

odwoławczej w jego nieobecności w sytuacji, gdy nie miał on faktycznych

możliwości wzięcia w niej udziału z uwagi na obłożną chorobę, o czym w

odpowiednim czasie zawiadomił Sąd;

- w rezultacie rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, w

szczególności art. 50 kk, polegające na znacznym podwyższeniu wymiaru

kary orzeczonej przez Sąd pierwszej instancji w wyniku błędnego uznania

ustawowych

znamion

przypisanego

przestępstwa,

jako

okoliczności

obciążającej;

- bezzasadne uznanie, że okoliczności, które nie pozwalają na warunkowe

zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności wymagają w niniejszej

sprawie wymierzenia wyłącznie surowych kar.

W konkluzji obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Wojewódzkiego w (…) i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Sąd Najwyższy zważył:

W motywacji pierwszego z zarzutów kasacji skarżący utrzymywał, że

przeprowadzenie

rozprawy

odwoławczej

w

nieobecności

oskarżonego,

spowodowanej chorobą, stanowiło uchybienie określone w art. 388 pkt 9 kpk z

1969 r. Tak postawiony zarzut jest z gruntu nietrafny. Wskazany przepis

nawiązuje przecież do sytuacji procesowej, w której obecność oskarżonego w

czasie rozpoznawania sprawy była obowiązkowa, a więc nie do rozprawy

odwoławczej. Zgodnie bowiem z art. 400 § 1 dkpk niestawiennictwo stron, poza

prokuratorem, nie tamowało rozpoznania sprawy na rozprawie w drugiej

instancji.

Brak obowiązku uczestniczenia oskarżonego w rozprawie odwoławczej,

wykluczający zaistnienie uchybienia z art. 388 pkt 9 dkpk, nie oznacza jednak

automatycznie, że zarzut obrońcy jest niezasadny w odniesieniu do innych

przepisów postępowania karnego, zwłaszcza gwarantujących oskarżonemu

prawo do obrony we wszystkich stadiach procesu, jak to zostało ujęte we

wstępnej części kasacji.

W toku rozprawy odwoławczej sąd dokonuje czynności procesowych, w

których strony mają prawo wziąć udział, a realizując swoje uprawnienia mogą

składać wyjaśnienia, oświadczenia i wnioski ustnie lub na piśmie (art. 403 § 2

dkpk; analogicznie – art. 453 § 2 kpk z 1997 r.). Korzystanie z tych uprawnień

przez oskarżonego jest zarazem wykonywaniem gwarantowanego mu

konstytucyjnie prawa do obrony we wszystkich stadiach postępowania (art. 42

ust. 2 Konstytucji RP i art. 9 kpk).

Dla zapewnienia warunków do realnego wykorzystania uprawnień

służących stronom, w tym prawa oskarżonego do obrony, ustawodawca

zdecydował w przepisie art. 102 § 2 dkpk, że czynności procesowej nie

przeprowadza się, jeżeli osoba uprawniona do wzięcia w niej udziału nie stawiła

się, a zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że niestawiennictwo wynikło z

powodu przeszkód żywiołowych lub innych wyjątkowych przyczyn. Rozumując

a minori ad maius należy przyjąć, że odstąpienie od przeprowadzenia czynności

procesowej staje się tym bardziej nieodzowne, jeżeli osoba uprawniona

usprawiedliwiła swoją nieobecność obiektywną niemożnością stawienia się w

czasie i miejscu wyznaczonym przez organ procesowy.

W związku z powyższym pozostaje zauważyć, że w dniu 8 stycznia 1998

r., a więc na kilka dni przed terminem rozprawy odwoławczej do Sądu

Wojewódzkiego w (…) wpłynęło zaświadczenie lekarskie wystawione przez

lekarza poradni chorób wewnętrznych ZOZ w D. (właściwego dla miejsca

stałego zamieszkania oskarżonego) z datą 6 stycznia 1998 r., stwierdzające, że

przypuszczalny okres niemożności stawienia się T. Ż. na wezwanie wynosi 6

dni (k. 190). Jeśli zauważyć, że rozprawę odwoławczą wyznaczono na 12

stycznia, to stosując przez analogię obowiązującą w postępowaniu karnym

regułę, że do biegu terminu nie wlicza się dnia, od którego liczy się dany termin

(art. 108 § 1 dkpk, art. 123 § 1 kpk z 1997 r.), to trzeba uznać, iż czas

niezdolności oskarżonego do uczestniczenia w rozprawie obejmował także dzień

rozprawy. Oskarżony nie dołączył, co prawda, wniosku o odroczenie rozprawy,

ale zgodnie z utrwaloną w orzecznictwie sądową praktyką, nadesłanie przez

stronę usprawiedliwienia, nawet bez dodatkowego oświadczenia co do zamiaru

brania udziału w rozprawie, nie może być inaczej tłumaczone, niż jako

wyrażona konkludentnie wola wzięcia udziału w rozprawie w innym terminie

(J.Bafia i inni – Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Warszawa 1976,

teza 7 do art. 400).

Z protokołu rozprawy odwoławczej wynika tymczasem, że Sąd

Wojewódzki, po ujawnieniu nadesłanego zaświadczenia lekarskiego, nie

dostrzegł w jego treści przeszkody w przeprowadzeniu rozprawy (k. 192). Po

wysłuchaniu prokuratora i po naradzie wydał wyrok uwzględniający w całości

apelację wniesioną na niekorzyść oskarżonego. W tych okolicznościach nie

można odmówić słuszności zarzutowi kasacji, iż doszło do naruszenia prawa

oskarżonego do obrony, przez przeprowadzenie rozprawy odwoławczej w jego

nieobecności, mimo że w odpowiednim czasie zawiadomił on sąd o

niemożliwości uczestniczenia z powodu choroby. Decydując o przeprowadzeniu

rozprawy Sąd Wojewódzki uchybił przepisowi art. 102 § 2 dkpk. Zważywszy,

że wyrażona w nim norma ma dla uprawnień oskarżonego charakter

gwarancyjny, Sąd Najwyższy uznał, że obraza prawa była rażąca.

Nie

bez

znaczenia

dla

oceny

sytuacji

procesowej,

w

której

przeprowadzenie rozprawy odwoławczej w nieobecności oskarżonego uznane

zostało za naruszające wskazany wyżej przepis, a tym samym za uchybiające

prawu oskarżonego do obrony, pozostawała okoliczność, że oskarżony nie miał

obrońcy, a przedmiotem rozpoznania była wyłącznie apelacja wniesiona na jego

niekorzyść. W zaistniałym układzie procesowym, rozpoznanie sprawy, mimo

sygnalizowanej przez oskarżonego niemożności stawienia się na rozprawę

naruszało także jego prawo do osobistego bronienia się w sprawie o zarzucony

mu czyn zagrożony karą, określone w art. 6 ust. 3 lit. c Europejskiej Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ratyfikowanej przez

Rzeczpospolitą Polską w dniu 7 kwietnia 1993 r. (Dz. U. Nr 61, poz. 285).

Nie można wykluczyć, że podjęcie przez oskarżonego obrony na

rozprawie odwoławczej wpłynęłoby na kształt prawomocnego rozstrzygnięcia.

Uprawnione jest zatem przyjęcie, że uchybienie przepisom postępowania,

ograniczające realnie prawo oskarżonego do obrony w instancji odwoławczej,

mogło wywrzeć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Z tego powodu

Sąd Najwyższy uznał zasadność kasacji i zawartego w niej wniosku o uchylenie

wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

w postępowaniu odwoławczym.

Zbędne w tym stanie rzeczy okazało się rozważanie pozostałych zarzutów

kasacji, kwestionujących współmierność wymierzonej oskarżonemu kary,

wychodzących, jak się wydaje, poza ustawowe granice podstaw kasacji (art. 523

kpk).

W ponownym rozpoznaniu sprawy w drugiej instancji Sąd Okręgowy

będzie

miał

na

uwadze

powyższe

uwagi

dotyczące

konieczności

zagwarantowania oskarżonemu możliwości podjęcia obrony osobiście lub przez

ustanowionego obrońcę.

O zwrocie opłaty od kasacji orzeczono zgodnie z art. 527 § 4 kpk.