V KK 408/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KK 408/22 POSTANOWIENIE Dnia 9 listopada 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jacek Błaszczyk po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 9 listopada 2022 r., ‎w sprawie M. W., M. P., J. K. (K.) i L. W. oskarżonych z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 299 § 1, 5 i 6 k.k. ‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. ‎w dniu 9 listopada 2022 r.,‎kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego, na niekorzyść,‎od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II AKz 138/22,‎utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt II K 147/21 p o s t a n o w i ł : uchylić zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Okręgowemu w Toruniu w stosunku do M. W., M. P., J. K. oraz L.W. i przekazać sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu w Toruniu do ponownego rozpoznania jako Sądowi pierwszej instancji.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt II K 147/12, na podstawie art. 34 § 3 k.p.k. wyłączył do odrębnego rozpoznania sprawę oskarżonych M. W., M. P., L. W., J. K. i M. L. w zakresie czynów zarzucanych im w punktach III, IV, V, VI, VII, IX, X aktu oskarżenia, a na podstawie art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. umorzył postępowanie w pozostałym zakresie - dotyczącym czynów zarzucanych oskarżonym M. W., M. P., L. W. oraz J. K. w punktach I, II i VIII aktu oskarżenia. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji podniósł, że zasadnicze dowody mające wskazywać na popełnienie przez oskarżonych M.

W., M. P., L. W. i J. K. zarzucanych im czynów z art. 13 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 299 § 1 k.k. i art. 299 § 6a k.k., ujętych odpowiednio w punktach I, II i VIII aktu oskarżenia, zostały nielegalnie pozyskane przez Centralne Biuro Antykorupcyjne (dalej: CBA) w wyniku operacji specjalnej, w skład której wchodziły: kontrola operacyjna oraz transakcja pozorna, uregulowane odpowiednio w przepisach art. 17 i art. 19 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym.Powyższe postanowienie na niekorzyść oskarżonych M. W., M.

P., L. W. i J. K. zaskarżył Prokurator Okręgowy w Warszawie - zarzucając:1.obrazę przepisów prawa materialnego, polegającą na niezasadnym przyjęciu, że czyny kwalifikowane wobec oskarżonych z art. 13 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 299 §1,5 i 6 k.k. i z art. 299 § 6a k.k. nie miały związku z art. 107 § 1 k.k.s., jak i z żadnymi innymi przestępstwami przynoszącymi korzyści majątkowe, które miałyby być „wyprane”, tzw. czynami bazowymi, a oskarżeni byli w błędzie co do źródła pochodzenia tych środków, przy czym Skarbowi Państwa ani innym podmiotom wskazanym w art. 1 ust. 4 ustawy o CBA nie wyrządzono znacznej szkody w rozumieniu kodeksu karnego, ani szkoda taka im nie groziła, podczas gdy prawidłowa analiza zapisów zwartych w treści art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o CBA w zestawieniu z dyspozycją art. 13 § 1 i 2 k.k., tj. przepisami dotyczącymi usiłowania nieudolnego, pozwalają przyjąć związek zarzucanych oskarżonym czynów z istniejącym potencjalnie (a nie w sposób pozorowany) zagrożeniem dla interesów ekonomicznych państwa, o których mowa w treści art. 1 ust. 4 ustawy o CBA, a co za tym idzie czyny zarzucane oskarżonym mają związek z tzw. czynami bazowymi;2.błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, polegający na niezasadnym przyjęciu, że jak wynika z treści zeznań funkcjonariusza CBA pod przykryciem, czy też treści zapisów protokołów kontroli operacyjnej, przestępstwem bazowym dla czynu opisanego w art. 299 k.k. nie miało być przestępstwo z art. 107 § 1 k.k.s., ani żaden inny czyn, co do którego mogła być zarządzona kontrola operacyjna w myśl ustawy o CBA, podczas gdy prawidłowa analiza zeznań funkcjonariusza CBA w zestawieniu z zapisami z protokołów operacyjnych prowadzi do wniosku, że tym „bazowym” przestępstwem był czyn opisany w treści art. 107 § 1 k.k.s.;3.obrazę przepisów postępowania, tj. art. 168a k.p.k. poprzez uznanie, że materiał dowodowy z kontroli operacyjnej w niniejszej sprawie nie może podlegać ujawnieniu jako niedopuszczalny z mocy ustawy, co miało wpływ na treść orzeczenia, bowiem doprowadziło do wykluczenia bardzo istotnego dowodu w postaci posiadających walor obiektywizmu, spójnych i logicznych depozycji funkcjonariusza pod przykryciem CBA, a w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego umorzenia postępowania w zakresie czynów zarzucanych ww. oskarżonym w pkt I, II i VIII aktu oskarżenia.W oparciu o powyższe Prokurator Okręgowy w Warszawie wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do merytorycznego rozpoznania.Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II AKz 138/22, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie (t.

XXXV; k. 6407-6411). Kasację od tego orzeczenia wniósł Prokurator Generalny zaskarżając postanowienie w całości, na niekorzyść oskarżonych: M. W., M. P., J. K. i L. W.. Skarżący zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k. w zw. z art. 98 § 1 k.p.k. i w zw. z art. 458 k.p.k.. polegające na zaniechaniu wszechstronnej kontroli odwoławczej oraz należytego rozważenia i ustosunkowania się w uzasadnieniu orzeczenia do wszystkich zarzutów podniesionych w środku odwoławczym, w następstwie czego doszło do utrzymania w mocy postanowienia Sądu pierwszej instancji, zapadłego z rażącą obrazą art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k., polegającą na przeprowadzeniu oceny dowodów pod kątem ich legalności, wykraczającej w sposób niebudzący wątpliwości poza ramy prawne umożliwiające procedowanie na posiedzeniu, skutkującej jednocześnie niezasadnym umorzeniem postępowania z powodu oczywistego braku podstaw do oskarżenia, w następstwie wyrażenia wadliwego, przedwczesnego i nieuprawnionego na tym etapie rozpoznawania sprawy poglądu, że dowody uzyskane w ramach operacji specjalnej przeprowadzonej w niniejszej sprawie na podstawie art. 17 ust. 1 i art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym nie mogą być wykorzystane w tym postępowaniu, gdyż zostały uzyskane w wyniku naruszenia przepisów art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. b w zw. z art. 1 ust. 4 wymienionej ustawy regulujących zakres zadań Centralnego Biura Antykorupcyjnego, a jednocześnie z uwagi na treść art. 168a k.p.k. nie mogą być wykorzystane dowody pośrednie, które są dotknięte tym wskazanym wyżej pierwotnym uchybieniem.Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Toruniu i przekazanie sprawy do merytorycznego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Toruniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja okazała się zasadna w stopniu oczywistym, bowiem Sąd Apelacyjny w Gdańsku rzeczywiście nie dokonał prawidłowej merytorycznej oceny zarzutów odwoławczych, przez co w sposób rażący i mający istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszył przepisy prawa wskazane przez Prokuratora Generalnego. Rozpocząć trzeba rozważania od stwierdzenia, że pierwszy zarzut zażaleniowy, kwestionujący w ogóle możliwość procedowania in concreto w trybie przewidzianym w art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k., został poddany przez Sąd ad quem analizie w sposób skrajnie odbiegający od wymogu rzetelnej jego oceny, mimo że autor środka odwoławczego na poparcie swoich tez przytoczył szereg rzeczowych argumentów.W judykaturze ugruntowane jest zapatrywanie prawne, że instytucja tzw. oddania pod sąd sensu stricto, umożliwiająca umorzenie postępowania karnego na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. przed rozprawą, dopuszczalne jest jedynie wtedy, gdy kompleksowo zgromadzony materiał dowodowy – bez dokonywania oceny poszczególnych dowodów pod względem merytorycznym – w ogóle nie daje podstaw do oskarżenia danej osoby o zarzucany czyn, a więc gdy żaden z tych dowodów nie wskazuje choćby na prawdopodobieństwo popełnienia tego czynu lub nie uzasadnia możliwości popełnienia go przez oskarżonego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 13 września 2005 r., V KK 143/05; 10 listopada 2009 r., II KK 116/09, OSNKW 2010, z. 1, poz. 7; 3 grudnia 2014 r., II KK 155/14; 28 lutego 2018, IV KK 214/17; 9 grudnia 2020 r., IV KK 169/20).

Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy, należało przyznać rację skarżącemu, że nie sposób uznać, iż zebrany materiał dowodowy był na tyle jednoznaczny i ewidentny, aby dawał podstawę do umorzenia postępowania z powodu oczywistego braku podstaw oskarżenia. Przeciwnie, wymowa zgromadzonych dowodów nie ma jednoznacznej treści i bez dokonania wieloaspektowej, wszechstronnej analizy i krytycznej oceny poszczególnych dowodów w aspekcie ich legalności oraz wiarygodności, nie można stwierdzić, że w niniejszej sprawie akt oskarżenia jest ewidentnie niezasadny.

Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że podejmując decyzję o umorzeniu postępowania, należy wziąć pod uwagę całość zgromadzonego materiału dowodowego. W przeciwnym wypadku sąd de facto dokonuje oceny dowodów, gdyż odrzuca ich część jako podstawę rozstrzygnięcia.W odniesieniu do przeszkody procesowej „braku faktycznych podstaw oskarżenia”, prawodawca wyraźnie zastrzegł, że na etapie merytorycznej kontroli oskarżenia umorzenie postępowania z jej powodu jest możliwe tylko wtedy, gdy ów brak jest „oczywisty”. Nie dokonał natomiast takiego zastrzeżenia w stosunku do przeszkody „braku przestępności czynu” (por. art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. oraz art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.).

W judykaturze wskazuje się jednak, że na tym etapie procesu decyzja umarzająca w oparciu o art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy w sposób oczywisty z zebranego w postępowaniu przygotowawczym materiału dowodowego wynika, że zarzucony oskarżonemu czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego. Takie orzeczenie opierać się musi wyłącznie na niebudzących wątpliwości materiałach postępowania przygotowawczego. W konsekwencji, jeśli zebrane dowody nie mają jednoznacznego wyrazu, gdy dokonanie trafnych ustaleń faktycznych co do istotnych okoliczności czynu, wymaga gruntownego zbadania i wieloaspektowej krytycznej oceny materiału dowodowego, umorzenie postępowania na posiedzeniu przed rozprawą nie jest dopuszczalne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 września 2005 r., V KK 143/05, baza orzeczeń Supremus).

Odmienne brzmienia art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. nie mogą jednak pozostać bez wpływu na ocenę, wnikliwą i kompleksową analizę normatywną tych regulacji. Sąd, który w ramach merytorycznej kontroli oskarżenia umarza postępowanie z powodu braku faktycznych podstaw oskarżenia, gdy ów brak nie jest oczywisty, ignoruje przesłankę umorzenia wyartykułowaną wprost w ustawie. Sąd, który umarza postępowanie na podstawie art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., mimo, że brak ten nie jest oczywisty, postępuje sprzecznie z utrwaloną linią interpretacyjną tych regulacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19.11.2021 r., I KZ 45/21, Legalis nr 367634013).

Lektura uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku wskazuje, że orzeczenie to nie spełnia standardów rzetelnej kontroli odwoławczej w aspekcie wszystkich postawionych zarzutów w wywiedzionym środku odwoławczym. Zażalenie prokuratora dotyczyło zagadnień stricte związanych z procedowaniem w ramach oceny i treści dowodów, a nie ich - w istocie - zadekretowanej „oczywistości” w rozumieniu powołanej wyżej przesłanki umorzenia postepowania przed rozprawą.W tym stanie rzeczy konieczne stało się uchylenie przez Sąd Najwyższy zarówno zaskarżonego postanowienia, jak i orzeczenia utrzymanego nim w mocy (w sprecyzowanym w sentencji opisie), o co słusznie wniósł skarżący w petitum nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

Na marginesie warto zaznaczyć, że uznanie kasacji za zasadną wiązało się z przedstawionymi kwestiami natury przede wszystkim procesowej, gdyż rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego oznacza tylko tyle – i aż tyle – że sięgnięcie w niniejszej sprawie po rozwiązanie określone w art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k. było ewidentnie chybione, co nie oznacza, że w toku przewodu sądowego zasadność postawionych zarzutów w skardze głównej, może zostać uznana w szczególności za nieudowodnioną, ze stosownymi w tym aspekcie konsekwencjami, jakie przewidują przepisy prawa.

W toku dalszego postępowania Sąd Okręgowy w Toruniu winien mieć na względzie poczynione uwagi i procedować w oparciu o rzeczywistą treść określonych instytucji przewidzianych w procedurze karnej.[as]