V KK 39/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KK 39/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 marca 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Eugeniusz Wildowicz (przewodniczący)‎SSN Michał Laskowski‎SSN Rafał Malarski (sprawozdawca)Protokolant Katarzyna Wełpa w sprawie podmiotu zbiorowego T. Sp. z o.o. z siedzibą w K., pociągniętego do odpowiedzialności na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 17 marca 2016r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego, na korzyść podmiotu zbiorowego, od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 11 marca 2009r., sygn. akt XII K …/08, 1) uchyla zaskarżony wyrok i uniewinnia podmiot zbiorowy T. Sp. z o.o. z siedzibą w K.;

2) obciąża Skarb Państwa kosztami procesu w sprawie. UZASADNIENIEPrawomocnym wyrokiem z 24 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy uznał J. W., pełniącego funkcję Prezesa Zarządu T. Sp. z o. o., za winnego popełnienia przestępstwa skarbowego z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s., za które wymierzył mu karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych, określając wysokość jednej stawki na kwotę 50 zł, oraz wykroczenia skarbowego z art. 57 § 2 k.k.s., za które wymierzył mu grzywnę w kwocie 10 000 zł. Wyrok ten stał się podstawą do złożenia przez prokuratora wniosku o pociągnięcie wskazanej spółki kapitałowej do odpowiedzialności za czyn zabroniony pod groźbą kary.

Po rozpoznaniu wniosku Sąd Rejonowy, wyrokiem z 11 marca 2009 r., na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary – Dz. U. z 2012 r., poz. 768 ze zm. (dalej: u.o.p.z.) orzekł wobec podmiotu zbiorowego karę pieniężną w wysokości 1000 zł oraz zwolnił go od kosztów procesu.Kasację od prawomocnego wyroku z 11 marca 2009 r. złożył w trybie art. 521 § 1 k.p.k. i art. 40 u.o.p.z. na korzyść podmiotu zbiorowego Prokurator Generalny. Podnosząc zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia prawa materialnego, to jest art. 5 u.o.p.z., przez wyrażenie błędnego poglądu prawnego, że przepis ten mógł stanowić podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony pod groźbą kary, popełniony przez osobę działającą w imieniu i na rzecz spółki jako Prezes Zarządu – wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi właściwemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja jako wniesiona na korzyść podmiotu zbiorowego zasługiwała w całości na uwzględnienie na posiedzeniu bez udziału stron z racji swej oczywistej zasadności.(art. 535 § 5 k.p.k.).Nie budzi wątpliwości, że na dzień wyrokowania, do którego doszło 11 marca 2009 r., zostały spełnione dwie pierwsze przesłanki odpowiedzialności podmiotu zbiorowego określone w art. 3 pkt 1 i 2 u.o.p.z., gdyż J.

W. był Prezesem Zarządu spółki z o. o., a więc należał do osób działających w imieniu i na rzecz tego podmiotu, a fakt popełnienia przez niego przestępstwa skarbowego został potwierdzony prawomocnym wyrokiem skazującym. Nie został natomiast spełniony trzeci z warunków przewidziany w art. 5 u.o.p.z.; przepis ten wówczas całkowicie pomijał swoistą przesłankę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyny zabronione przez osoby wskazane w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., ustanawiając w sposób zupełnie jednoznaczny przesłankę zawinienia podmiotu zbiorowego dla osób wskazanych w pkt 2 i 3 tego artykułu.

W odniesieniu do winy podmiotu zbiorowego można zatem mówić tylko o winie w wyborze i nadzorze, ale jedynie wobec osób wymienionych w pkt 2 i 3 art. 3 ustawy. Podmiot zbiorowy nie ponosił natomiast odpowiedzialności organizacyjnej za działania osób wymienionych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.Z rozważań tych wynika, ze popełnienie czynu zabronionego przez osoby, które w strukturze podmiotu zbiorowego działają w jego imieniu lub w jego interesie w ramach własnego uprawnienia lub obowiązku, nie stanowiło podstawy prawnej do orzeczenia odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary.

Przedstawione zapatrywanie było już wielokrotnie potwierdzane w szeregu judykatach i nie budzi kontrowersji (zob. m. in. wyroki SN: z 6 kwietnia 2011 r., V KK 15/11, OSNKW 2011, z. 8, poz. 72; z 7 marca 2012 r., III KK 265/11; z 25 czerwca 2013 r., V KK 93/13; z 18 września 2013 r., V KK 187/13).O ile nie budziła kontrowersji w orzecznictwie konieczność uchylenia dotkniętych wskazaną wadliwością orzeczeń, o tyle sporna była postać tzw. orzeczenia następczego. W części orzeczeń wyrażono pogląd, że w wypadku negatywnego rozpoznania wniosku o pociągnięcie do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego winno dojść do oddalenia tego wniosku i że w związku z tym – z uwagi na treść art. 537 § 2 k.p.k.

– nie wolno w postępowaniu kasacyjnym wydawać takiego orzeczenia reformatoryjnego, tylko należy po uchyleniu kwestionowanego wyroku, przypisującego odpowiedzialność podmiotowi zbiorowemu, przekazać sprawę sądowi właściwemu do ponownego rozpoznania (zob. m. in. wyroki SN: z 25 czerwca 2013 r., V KK 93/13; z 18 września 2013 r., V KK 187/13). W innych judykatach prezentowano potrzebę wydania w takiej sytuacji orzeczenia uniewinniającego podmiot zbiorowy (zob. wyroki SN: z 4 lipca 2013 r., V KK 149/13, OSNKW 2013, z. 10, poz. 90; z 5 grudnia 2013 r., V KK 335/15).Rozpoznający niniejszą sprawę skład Sądu Najwyższego opowiedział się za koncepcją dopuszczającą wydanie wyroków uniewinniających w stosunku do podmiotów zbiorowych, odwołując się do wszechstronnej i wyczerpującej argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 4 lipca 2013 r.

Warto jedynie podkreślić, że taki pogląd daje podmiotowi zbiorowemu, a w gruncie rzeczy osobom fizycznym w nim zatrudnionym, taką samą satysfakcję, jaką niesie dla oskarżonego wyrok uniewinniający. Wprawdzie na gruncie komentowanej ustawy nie chodzi o popełnienie czynu zabronionego, lecz o dopuszczenie do jego popełnienia w następstwie niedołożenia należytej staranności w wyborze lub nadzorze nad podległą temu podmiotowi osobą fizyczną, która dopuściła się takiego czynu, niemniej jest to zachowanie przybierające formę zaniechania, znaną prawu karnemu materialnemu.W konsekwencji Sąd Najwyższy, stwierdzając, że przypisanie in concreto odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu było oczywiście niesłuszne, uchylił zaskarżony wyrok i – stosownie do art. 537 § 2 k.p.k. w zw. z art. 22 u.o.p.z.

– wydał orzeczenie uniewinniające. Wypada tu odnotować, że przytoczonemu rozstrzygnięciu nie stała na przeszkodzie treści art. 535 § 5 k.p.k., jako że użyty w tym przepisie zwrot „w całości” oznacza uwzględnienie wszystkich podniesionych w kasacji zarzutów, a nie sformułowanego w niej wniosku.O kosztach procesu orzeczono po myśli art. 632 pkt 2 k.p.k. kc