V KK 354/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 LIPCA 2012 R.

V KK 354/11

Odszkodowania i zadośćuczynienia z racji stosowania środka

zabezpieczającego, o jakim mowa w art. 94 § 1 k.k., po uprzednim

uchyleniu w trybie wznowienia procesu, orzeczenia sądu o umorzeniu

postępowania z uwagi na niepoczytalność sprawcy z zastosowaniem

środka zabezpieczającego i ponownym umorzeniu postępowania z uwagi

na tę niepoczytalność, ale bez stosowania wskazanego środka, a więc w

sytuacji, gdy do umorzenia doszło wskutek tych samych okoliczności,

można zasadnie dochodzić jedynie wtedy, gdy uprzednio w postępowaniu

wznowionym w kwestii owego umorzenia zostało wykazane, że stosowany

uprzednio środek zabezpieczający został orzeczony mimo braku wysokiego

prawdopodobieństwa popełnienia przez sprawcę ponownie czynu o

znacznej szkodliwości społecznej, a nie jeżeli rezygnacja obecnie z

umieszczenia sprawcy w zakładzie psychiatrycznym jest związana z jego

aktualnym stanem zdrowia, będącym efektem leczenia psychiatrycznego i

brakiem w związku z tym przewidywań zaistnienia wskazanego wyżej

niebezpieczeństwa.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: M. Gierszon, Zbigniew Puszkarski.

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Nowińska.

Sąd

Najwyższy

w

sprawie

Władysława

P.,

w

przedmiocie

odszkodowania i zadośćuczynienia, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na

rozprawie w dniu 5 lipca 2012 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika

wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w P. z dnia 31 marca 2011 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Z. z dnia 9 grudnia

2010 r.,

o d d a l i ł kasację (...).

UZASADNIENIE

Władysław P. wystąpił w czerwcu 2010 r. o odszkodowanie i

zadośćuczynienie

z

racji

wykonywania

wobec

niego,

orzeczonego

postanowieniem Sądu Rejonowego w N. z dnia 5 stycznia 2004 r., środka

zabezpieczającego w okresie 8 miesięcy i 3 dni, w tym od dnia 5 stycznia

2004 r. do dnia 30 marca 2004 r. w warunkach aresztu śledczego i

następnie do dnia 26 września 2004 r. w zakładzie psychiatrycznym. We

wniosku tym wskazano, że wnioskodawca był pozbawiony wolności łącznie

przez 18 miesięcy i 23 dni, jako osoba tymczasowo aresztowana, a

następnie wobec której wykonywano środek zabezpieczający. Wskazano

też, że w 2006 r. Sąd Okręgowy w Z. przyznał wnioskodawcy z racji

umorzenia wobec niego postępowania z powodu niepoczytalności, łącznie

kwotę nieco ponad 25 600 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za

miesięcy

i

dni

niewątpliwie

niesłusznego

tymczasowego

aresztowania, podnosząc że nie dotyczyło to okresu dalszego pozbawienia

go wolności po uprawomocnieniu się orzeczenia Sądu o umorzeniu wobec

niego postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego. We

wniosku powołano się także na fakt, że w lutym 2008 r. ETPC w

Strasbourgu stwierdził w jego sprawie naruszenie art. 5 § 1 EKPC oraz że

następnie w maju 2008 r. Sąd Okręgowy w Z. w trybie wznowienia

postępowania uchylił prawomocne orzeczenie z 2004 r. o umorzeniu

postępowania wobec wnioskodawcy i zastosowaniu wobec niego środka

zabezpieczającego, przekazując tę sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Rejonowemu w N., który wówczas postanowieniem z dnia 6 maja

2010 r., odmówił uwzględnienia wniosku prokuratora o zastosowanie

środka zabezpieczającego i przekazał prokuratorowi sprawę do dalszego

prowadzenia. Takie zakończenie sprawy, ostatecznie umorzonej przez

prokuratora stworzyło – zdaniem wnioskodawcy – podstawę do domagania

się przez niego odszkodowania i zadośćuczynienia stosownie do art. 552

k.p.k.

Po rozpoznaniu tego wniosku Sąd Okręgowy w Z., wyrokiem z dnia 9

grudnia 2010 r., oddalił to żądanie, wskazując, że po wznowieniu

postępowania w 2008 r., postępowanie wobec wnioskodawcy zakończyło

się ostatecznie prawomocnie postanowieniem prokuratora o umorzeniu

śledztwa na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., z racji niepoczytalności

skarżącego w chwili popełniania przezeń zarzucanych mu czynów z art.

190 § 1 i art. 288 § 1 k.k., a więc nie został spełniony wymóg, o którym

mowa w art. 552 § 3 k.p.k. Sąd ten ustalił przy tym, że już w toku

wykonywania w 2004 r. środka zabezpieczającego umieszczenia w

zakładzie psychiatrycznym, po kilku miesiącach od osadzenia, biegli

psychiatrzy wydali opinię w świetle której, w wyniku farmakoterapii, stan

psychiczny pacjenta uległ poprawie i brak jest w związku z tym potrzeby

dalszej internacji i w związku z tym Sąd Rejonowy w N., postanowieniem z

dnia 16 września 2004 r., zwolnił Władysława P. z internacji, a w dniu 22

września 2004 r. został on zwolniony ze szpitala psychiatrycznego.

Ustalono również, że także w postępowaniu po wznowieniu, wydana w

grudniu 2009 r. kolejna opinia biegłych psychiatrów i psychologa,

wskazując

na

zaburzenia

psychiczne

wnioskodawcy,

stwierdzała

jednocześnie, że w aktualnym stanie jego zdrowia psychicznego nie

zachodzi potrzeba orzekania środka zabezpieczającego. W konsekwencji

Sąd Okręgowy uznał, że do umorzenia postępowania, które miało miejsce

w 2010 r. doszło na tej samej podstawie, którą zastosowano w roku 2004,

czyli z uwagi na niepoczytalność wnioskodawcy w chwili popełniania

zarzucanych mu przestępstw, tyle że bez sięgania teraz po środek

zabezpieczający, o jakim mowa w art. 94 § 1 k.k.

Od

orzeczenia

tego

apelował

wnioskodawca

przez

swojego

pełnomocnika, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, przez uznanie

jego żądań za niezasadne w sytuacji, gdy podstawą wniosku o

odszkodowanie i zadośćuczynienie było wyeliminowanie z obrotu prawnego

na skutek wznowienia procesu, postanowienia o zastosowaniu internacji, a

przy tym przyczyny owego wznowienia miały charakter wyłącznie formalny i

nie były związane ze stanem zdrowia psychicznego wnioskodawcy,

podnosząc też niezasadność oddalenia wniosku o przeprowadzenie

kolejnych badań psychiatrycznych wnioskodawcy odnośnie ustalenia, czy

stan jego zdrowia psychicznego w dacie zarzuconych mu czynów i przy

decydowaniu o środku zabezpieczającym, dawał podstawy do stosowania

wówczas tego środka. Po rozpoznaniu tej apelacji Sąd Apelacyjny w P.,

utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

W kasacji od tego orzeczenia pełnomocnik wnioskodawcy podniósł

zarzut obrazy prawa procesowego, a mianowicie art. 4 k.p.k. wskutek

nieprzeprowadzenia wszystkich dowodów potrzebnych dla rozstrzygnięcia

istoty wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie, tj. ustalenia, czy w

dacie popełniania czynów i internacji istniał powód do zastosowania środka

zabezpieczającego oraz art. 552 § 1 i 3 k.p.k., przez jego niezastosowanie

w sytuacji, gdy odstąpienie od zastosowania środka zabezpieczającego

nastąpiło wyłącznie w wyniku wznowienia procesu, a nie wskazywanej

przez Sądy poprawy zdrowia psychicznego wnioskodawcy. W odpowiedzi

na tę kasację prokurator Prokuratury Apelacyjnej w P. wniosła o jej

oddalenie

jako

oczywiście

bezzasadnej.

Na

rozprawie

prokurator Prokuratury Generalnej zajęła podobne stanowisko.

kasacyjnej

Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja ta nie jest zasadna. Stosownie do art. 552 § 3 k.p.k. prawo

do odszkodowania i zadośćuczynienia w związku z zastosowaniem środka

zabezpieczającego powstaje jedynie w warunkach określonych w § 1 i 2

tego przepisu, a zatem jeżeli w wyniku wznowienia postępowania lub

kasacji oskarżony zostaje uniewinniony lub orzeczono wobec niego

łagodniejszy środek zabezpieczający (§ 1 art. 552 k.p.k.) albo umorzono

postępowanie, ale wskutek okoliczności, których nie uwzględniono we

wcześniejszym postępowaniu (§ 2 art. 552 k.p.k.). Takie rozumienie

omawianego przepisu było i jest też podkreślane w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (tak już na gruncie dawnego art. 478 k.p.k. z 1969 r. w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1973 r., III KZ 187/72,

OSNKW 1973, z. 5, poz. 68, a na gruncie obecnego Kodeksu

postępowania karnego, np. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 5

maja 2006 r., II KK 259/05, OSNKW 2006, z. 9, poz. 98).

W

sprawie

niniejszej

postępowanie,

w

którym

orzeczono

prawomocnie w 2004 r. wobec wnioskodawcy środek zabezpieczający, w

postaci umieszczenia go w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym – w

związku z uznaniem go za sprawcę zarzucanych mu czynów, w warunkach

niepoczytalności – zostało następnie w 2008 r. wznowione z urzędu, z

uwagi na stwierdzenie uchybienia z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. przez

nieuczestniczenie

podejrzanego,

czyli

obecnie

wnioskodawcy,

w

posiedzeniu Sądu w przedmiocie wniosku prokuratora, o jakim mowa w art.

324 § 1 k.p.k. W wyniku tego wznowienia przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Sąd ten zaś, po powołaniu

biegłych psychiatrów i psychologa, i przeprowadzeniu rozprawy z udziałem

stron, w tym wnioskodawcy i jego obrońcy, mając na uwadze, że biegli ci,

stwierdzając zaburzenia psychiczne u wnioskodawcy, nie dopatrzyli się

obecnie

powodów

nakazujących

jego

internację

w

zakładzie

psychiatrycznym, nie uwzględnił wskazanego wniosku prokuratora i

przekazał mu sprawę do dalszego prowadzenia, stosownie do art. 324 § 2

k.p.k. Ten zaś następnie umorzył postępowanie przygotowawcze wobec

wnioskodawcy z uwagi na jego niepoczytalność w chwili popełniania

zarzucanych mu przestępstw.

Tym samym, w postępowaniu prowadzonym w wyniku wznowienia

procesu doszło do umorzenia postępowania wobec osoby, w sprawie której

postępowanie wznowiono, ale powodem tego umorzenia była, podobnie jak

przy poprzednim umarzaniu tej sprawy w 2004 r., niepoczytalność

wnioskodawcy. Nie było to zatem umorzenie wskutek okoliczności, których

nie uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu lecz na podstawie tych

samych okoliczności, tzn. braku poczytalności sprawcy przy dopuszczaniu

się czynów zabronionych. Taką bowiem opinię w sprawie tej wydawało kilka

zespołów biegłych, a to przed zastosowaniem środka zabezpieczającego w

2003 r. oraz po kilkumiesięcznym jego pobycie w internacji w 2004 r. i

wreszcie po wznowieniu postępowania w 2009 r. Różnica między nimi

polegała jedynie na tym, że w dwóch ostatnich opiniach nie stwierdzono

potrzeby stosowania wobec Władysława P. środka zabezpieczającego, a

odnośnie potrzeby stosowania tego środka wypowiedzieli się jedynie biegli

powołani w 2003 r., z tym, że w oparciu o kolejną, wydaną po kilku

miesiącach internacji, drugą opinię doszło do zwolnienia wnioskodawcy z

zakładu

psychiatrycznego.

Nieprecyzyjnie

zatem

Sąd

odwoławczy

stwierdził, że w sprawie tej doszło do odmowy zastosowania środka

zabezpieczającego „nie w wyniku wznowienia postępowania, ale dlatego,

że stan jego zdrowia uległ poprawie”, jako że nastąpiło to jednak w wyniku

wznowienia, ale z uwagi na nowe okoliczności co do zdrowia psychicznego

oskarżonego, nie istniejące w dacie stosowania detencji.

W wypadku dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia w

związku z prawomocnym umorzeniem postępowania, do którego doszło po

uprzednim uchyleniu w trybie wznowienia poprzedniego orzeczenia,

również umarzającego proces, istotne jest jednak nie jedynie to, że doszło

w danej sprawie do wznowienia postępowania, lecz to, czy podstawą tego

nowego umorzenia jest okoliczność, która uprzednio istniała i powinna być

już wówczas podstawą orzeczenia, a której to wtedy nie uwzględniono. W

niniejszej sprawie tak nie było, skoro powodem umorzenia zarówno w 2004

r., jak i w 2010 r., była niepoczytalność sprawcy, a rezygnacja ze środka

zabezpieczającego

nastąpiła

w

oparciu

o

aktualny

stan

zdrowia

psychicznego wnioskodawcy, odmienny niż przy stosowaniu uprzednio tego

środka. Kwestia niesłuszności pozbawienia ongiś wnioskodawcy wolności

w

postaci

izolacyjnego

środka

zabezpieczającego

towarzyszącego

pierwszemu umorzeniu, może być zatem oceniana jedynie od strony

powodów ostatniego umorzenia procesu.

Niezasadna jest w związku z tym próba podważenia w postępowaniu

o odszkodowanie i zadośćuczynienie trafności pierwszej z opinii wydanych

w sprawie wnioskodawcy, a więc tej, która była podstawą do umieszczenia

go po pierwszym umorzeniu w zakładzie psychiatrycznym. Podważanie

trafności tej opinii mogło bowiem mieć miejsce ale w postępowaniu

prowadzonym po uchyleniu prawomocnego orzeczenia Sądu w oparciu, o

które doszło do internacji wnioskodawcy, a nie w postępowaniu o

odszkodowanie i zadośćuczynienie prowadzonym w oparciu o przepisy

rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego (tak też w przywoływanym już

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2006 r., II KK 259/05).

Takich skutecznych działań w postępowaniu prowadzonym przed Sądem

Rejonowym w N. w latach 2008-2010, ani wnioskodawca, ani jego

pełnomocnik

jednak

nie

podjęli,

choć

uczestniczyli

aktywnie

w

przesłuchaniu biegłych na rozprawie w dniu 6 maja 2010 r. Stąd też i w

postanowieniu Sądu, w którym nie uwzględniono wówczas, rozpatrywanego

ponownie, wniosku prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie

wobec podejrzanego środka zabezpieczającego i przekazano mu sprawy

do dalszego postępowania, brak jest jakichkolwiek ustaleń, które mogłyby

podważać opinię biegłych z 2003 r., wskazującą na potrzebę internacji

psychiatrycznej wnioskodawcy.

Ponieważ kwestia odszkodowania i zadośćuczynienia dochodzonego

z racji umorzenia postępowania, jakie nastąpiło po uprzednim uchyleniu w

trybie wznowienia procesu wcześniejszego prawomocnego, a podobnego,

orzeczenia oceniana może być jedynie przez pryzmat owego nowego

prawomocnego umorzenia, to nie można w tym postępowaniu domagać się

zasadnie powołania kolejnych ekspertów dla podważenia opinii, która legła

ongiś u podstaw wcześniejszej internacji psychiatrycznej wnioskodawcy, i

której nie zdołano podważyć w postępowaniu prowadzonym ponownie w

kwestii niepoczytalności sprawcy. Wadliwość tej opinii nie może również

wynikać z faktu, że druga z wydanych w tej sprawie opinii nie stwierdzała

już potrzeby stosowania wobec niego środka zabezpieczającego i

doprowadziła do zwolnienia go z zakładu psychiatrycznego, gdyż w opinii

tej wyraźnie powołano się na efekty leczenia, wskazując – o czym była już

mowa – że na skutek farmakoterapii stan pacjenta uległ poprawie i stąd

brak jest wskazań do dalszej internacji sądowo-psychiatrycznej. Także w

ostatniej z wydawanych w tej sprawie opinii odnośnie do stanu zdrowia

psychicznego wnioskodawcy wyraźnie wskazano, że jedynie „w aktualnym

(jego – SN) stanie psychicznym brak jest ostrych objawów psychotycznych,

które ewentualnie mogłyby wpływać na popełnianie czynów o znacznej

szkodliwości społecznej” i dlatego nie wymaga on umieszczenia w szpitalu

psychiatrycznym, choć w chwili popełniania czynów był niepoczytalny.

Twierdzenie w związku z tym, że Sąd orzekający w sprawie o

odszkodowanie

i

zadośćuczynienie

niesłusznie

oddalił

wniosek

pełnomocnika wnioskodawcy o powołanie kolejnego zespołu biegłych z

naruszeniem art. 4 k.p.k. jest całkowicie bezzasadne. Postępowanie to nie

było bowiem procesem, w którym można teraz podważać ustalenia, jakich

dokonano w innym prawomocnie zakończonym postępowaniu albo

próbować dokonywać ustaleń, które winny być wcześniej dokonane w

innym procesie, i to z powoływaniem się jako na podstawę wysuwanych

roszczeń na orzeczenie prawomocnie kończące owo inne postępowanie.

Przywoływanie w związku z tym przez skarżącego wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 5 października 2001 r., III KKN 33/00, LEX nr 52030, w

którym jakoby Sąd ten miał uwzględnić kasację z zarzutem obrazy art. 176

k.p.k. z 1969 r., przez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego

psychiatry w celu ustalenia, czy uzasadniony był pobyt oskarżonego w

szpitalu psychiatrycznym przez cały okres stosowania środka, jest

całkowicie niezrozumiałe. Należy bowiem zauważyć, że jak wynika z treści

tego orzeczenia, za zasadny uznano tu nie powyższy zarzut, podniesiony

wówczas w kasacji, lecz inny, sformułowany w jej uzasadnieniu. A

mianowicie nierozważenia przez sąd argumentacji kwestionującej istnienie

poważnego niebezpieczeństwa dla porządku prawnego w całym trzyletnim

stosowaniu środka zabezpieczającego, choć – jak wskazano – z uwagi na

rodzaj czynów objętych postanowieniem o umorzeniu, przy uwzględnieniu

dominującego

w

orzecznictwie

i

doktrynie

poglądu,

że

samo

prawdopodobieństwo popełnienia wielu drobnych przestępstw nie pozwala

jeszcze przyjąć istnienia takiego niebezpieczeństwa, nakazało rozważyć tę

kwestię. Tym bardziej zaś, że jak podniesiono, żadna z wydanych w tej

sprawie opinii nie formułowała wniosków odnośnie prawdopodobieństwa ich

popełnienia w wypadku pozostawania wnioskodawcy na wolności, co

nakazywało również ustosunkowanie się do podnoszonego argumentu o

niepełności i lakoniczności tych opinii. Nie chodziło zatem bynajmniej o

uwzględnienie zarzutu niepowołania biegłego lecz nieustosunkowanie się w

sposób należyty lub w ogóle do zarzutów stawianych opiniom będącym

powodem do internacji trwającej kilka lat.

Tego typu sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie, a odnośnie

opinii biegłych wyraźnie wypowiedziały się Sądy podnosząc, że składane w

tym postępowaniu opinie nie są ani niepełne, ani niejasne, ani wewnętrznie

sprzeczne i brak jest podstaw do ich kwestionowania, wobec bezspornej,

wynikającej z kolejnych opinii, zmiany stanu zdrowia psychicznego

wnioskodawcy wraz z upływem czasu leczenia. W konsekwencji nie doszło

w tej sprawie również do naruszenia art. 552 § 1 i 3 k.p.k., gdyż Sąd

prawidłowo zinterpretował te przepisy. W niniejszej sprawie miało bowiem

miejsce dwukrotne umorzenie postępowania wobec wnioskodawcy z

powodu niewątpliwej jego niepoczytalności i tym samym nie został

spełniony warunek nabycia roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie,

z racji umorzenia postępowania po uprzednim wznowieniu procesu, o jakim

mowa w § 3 art. 552 k.p.k., a więc żeby owo umorzenie nastąpiło na

podstawie okoliczności uprzednio nie uwzględnionych. To zaś, że przy

pierwszym z tych umorzeń jednocześnie zastosowano wobec sprawcy

środek

zabezpieczający

o

charakterze

izolacyjnym,

a

umarzając

postępowanie po wznowieniu nie sięgnięto już po ten środek, nie oznacza

nowej podstawy umorzenia, jako że już wcześniej, na 4 lata przed

wznowieniem procesu, w oparciu o kolejną opinię biegłych wydaną w

trakcie leczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, postępy tego

leczenia spowodowały, że uznano, iż przestały istnieć podstawy do

stosowania internacji psychiatrycznej. Brak ich było także – co wykazała

kolejna opinia biegłych psychiatrów – po wznowieniu postępowania.

W żadnej mierze zatem nie można uznać, aby wnioskodawcy

należało się w tej sprawie odszkodowanie i zadośćuczynienie za pobyt w

zakładzie psychiatrycznym. Odszkodowania i zadośćuczynienia z racji

stosowania środka zabezpieczającego, o jakim mowa w art. 94 § 1 k.k., po

uprzednim uchyleniu w trybie wznowienia procesu, orzeczenia sądu o

umorzeniu

postępowania

z

uwagi

na

niepoczytalność

sprawcy

z

zastosowaniem

środka

zabezpieczającego

i

ponownym

umorzeniu

postępowania z uwagi na tę niepoczytalność, ale bez stosowania

wskazanego środka, a więc w sytuacji, gdy do umorzenia doszło wskutek

tych samych okoliczności, można zasadnie dochodzić jedynie wtedy, gdy

uprzednio w postępowaniu wznowionym w kwestii owego umorzenia

zostało wykazane, że stosowany uprzednio środek zabezpieczający został

orzeczony mimo braku wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia przez

sprawcę ponownie czynu o znacznej szkodliwości społecznej, a nie jeżeli

rezygnacja obecnie z umieszczenia sprawcy w zakładzie psychiatrycznym

jest związana z jego aktualnym stanem zdrowia, będącym efektem leczenia

psychiatrycznego i brakiem w związku z tym przewidywań zaistnienia

wskazanego wyżej niebezpieczeństwa. W konsekwencji nie należy się też

wnioskodawcy

odszkodowanie

aresztowanie

poprzedzające

i

zadośćuczynienie

umieszczenie

za

tymczasowe

w

zakładzie

go

psychiatrycznym, a trwające od uprawomocnienia się postanowienia o

umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego do

przyjęcia go do takiego zakładu. Aresztowanie to bowiem miało pełne

umocowanie w art. 264 § 3 k.p.k. i było stosowane właśnie dla zapewnienia

realności

wykonania

środka

zabezpieczającego,

a

niezasadności

stosowania tego środka w sprawie tej nie wykazano.

W świetle powyższego kasacja ta okazała się być bezzasadna i

dlatego też Sąd Najwyższy oddalił tę skargę (...).