V KK 275/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KK 275/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Świecki (przewodniczący)

SSN Ewa Strużyna

SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca)

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza

w sprawie K. K.

o wydanie wyroku łącznego

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 12 października 2011 r.

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 lutego 2011 r., sygn. akt II AKa […]

zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w O.

z dnia 19 października 2010 r., sygn. akt III K […]

1. uchyla zaskarżony wyrok w części rozstrzygnięć zawartych w jego punktach:

Ia, IIa oraz III w odniesieniu do orzeczenia zawartego w punkcie IV wyroku

łącznego Sądu Okręgowego w O. i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania;

2. w pozostałej części kasację oddala jako oczywiście bezzasadną i zwalnia

skazanego od ponoszenia kosztów sądowych postępowania kasacyjnego w tym

zakresie.

UZASADNIENIE

Wyrokiem łącznym z dnia 19 października 2010 r., który dotyczył kar

wymierzonych wobec K. K. wyrokami wydanymi w 26 sprawach, Sąd Okręgowy w

O. orzekł dwie kary łączne pozbawienia wolności oraz trzy kary łączne grzywny.

Pierwsza z tych kar łącznych pozbawienia wolności w wymiarze 15 lat obejmowała

obok bezwzględnych kar pozbawienia wolności orzeczonych w ośmiu sprawach

również m.in. kary pozbawienia wolności orzeczone z wciąż aktualnym

warunkowym zawieszeniem ich wykonania, orzeczone w wyrokach wydanych w

trzech sprawach. Mianowicie: wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 17 lipca

2003 r., sygn. akt II K 90/03 za przestępstwo z art. 18 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1

k.k. i art. 270 § 1 k.k. popełnione w dniu 11 stycznia 2001 r. w wymiarze 8 miesięcy

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres lat

dwóch; wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z dnia 23 lutego 2006 r., sygn. akt II K

511/05, za ciąg przestępstw z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. popełnionych

12 lutego 2002 r. i 12 kwietnia 2002 r. w wymiarze roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem wykonania na okres lat dwóch, wyrokiem Sądu

Rejonowego w O. z dnia 14 maja 2009 r., sygn. akt II K 487/06 za: a) przestępstwo z

art. 171 § 1 k.k. popełnione na początku 1996 r. w wymiarze jednego roku

pozbawienia wolności, b) przestępstwo z art. 263 § 2 k.k. popełnione na przełomie

wiosny i lata 1996 r. w wymiarze 6 miesięcy pozbawienia wolności, c) przestępstwo

z art. 291 § 1 k.k. popełnione na przełomie wiosny i lata 1996 r. w wymiarze 6

miesięcy pozbawienia wolności, d) przestępstwo z art. 291 § 1 k.k. popełnione

jesienią 1996 r. w wymiarze 6 miesięcy pozbawienia wolności, e) przestępstwo z art.

263 § 2 k.k. popełnione zimą 1997 r. w wymiarze 6 miesięcy pozbawienia wolności,

f) przestępstwo z art. 56 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu

narkomanii popełnione w okresie od kwietnia do sierpnia 1998 r. w wymiarze roku i

6 miesięcy pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1

k.k. wymierzono karę łączną 2 lat pozbawienia wolności, której wykonanie

warunkowo zawieszono na okres lat pięciu.

Każdym z tych wyroków orzeczono także wobec skazanego obok kary

pozbawienia wolności karę grzywny.

Druga z kar łącznych pozbawienia wolności w wymiarze 10 lat obejmowała

obok bezwzględnych kar pozbawienia wolności orzeczonych w 11-tu sprawach także

orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 11 września 2007 r., sygn. akt II

K 688/06 za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. popełnione 8

maja 2004 r. karę pozbawienia wolności w wymiarze jednego roku i 6 miesięcy

pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres lat

czterech. Nadto wyrokiem tym na podstawie art. 33 § 2 k.k. orzeczono wobec

skazanego grzywnę w wysokości 30 stawek ustalając wysokość jednej stawki na 10

zł.

Wyrok ten zaskarżył obrońca skazanego, który w apelacji zarzucił mu:

1) obrazę przepisów prawa materialnego, a to:

– art. 85 k.k. w zw. z art. 86 k.k. poprzez błędną ich wykładnię oraz niewłaściwe

zastosowanie i uznanie że przestępstwa popełnione przez skazanego nie mają

związku podmiotowo-przedmiotowego, a także błędne określenie wymiaru

kary łącznej w wysokości 15 lat pozbawienia wolności oraz 10 lat pozbawienia

wolności;

– art. 91 k.k. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że w przedmiotowej

sprawie nie zachodzi wypadek ciągu przestępstw;

2) obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, a to:

– art. 410 k.p.k. w zw. z art. 92 k.p.k. poprzez orzeczenie ponad okoliczności

ujawnione w toku rozprawy,

– art. 167 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z aktualnej opinii Komisji

Penitencjarnej o obecnym przebiegu procesu resocjalizacji;

3) rażącą niewspółmierność kary łącznej do popełnionych czynów, wobec faktu, że

najsurowsza kara wymierzona wśród kar łącznych określona została na 6 lat

pozbawienia wolności.

Apelację tę rozpoznał Sąd Apelacyjny w […] w dniu 16 lutego 2011 r.

Wyrokiem tego dnia wydanym zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: z

rozstrzygnięcia

dotyczącego

pierwszej

łącznej

kary

pozbawienia

wolności

wyeliminował kary pozbawienia wolności orzeczone wyrokami zapadłymi w

sprawach: II K 511/05 Sądu Rejonowego w O. i II K 487/06 Sądu Rejonowego w O.,

i na podstawie art. 91 § 2 k.k. wymierzył nową karę łączną pozbawienia wolności –

w zakresie pozostałych wyroków opisanych w tym rozstrzygnięciu – (pkt I części

rozstrzygającej zaskarżonego wyroku) w wymiarze 14 lat i 6 miesięcy, z

rozstrzygnięcia

dotyczącego

drugiej

kary

łącznej

pozbawienia

wolności

wyeliminował karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem wydanym w sprawie

II K 688/06 Sądu Rejonowego w W. i na podstawie art. 91 § 2 k.k. wymierzył nową

karę łączną pozbawienia wolności w zakresie pozostałych wyroków opisanych w tym

rozstrzygnięciu (pkt II części rozstrzygającej zaskarżonego wyroku) w wymiarze 9

lat i 7 miesięcy.

Nadto za podstawę wymiaru kar łącznych grzywny przyjął art. 91 § 2 k.k. , w

pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.

Kasację od tego wyroku sądu odwoławczego wniósł obrońca skazanego.

Podniósł w niej następujące zarzuty:

1) rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a to:

– art. 89 § 1a k.k. w zw. z art. 4 k.k. i art. 433 k.p.k. przez ich nie zastosowanie i

nie rozstrzygnięcie co do wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji, to

jest orzeczenia przez sąd I instancji w wyroku łącznym na podstawie nowego

przepisu ustawy karnej, który jest mniej korzystny dla skazanego i w

konsekwencji nie wyeliminowanie z treści wyroku łącznego wyroku Sądu

Rejonowego w K. z dnia 17 lipca 2003 r., sygn. II K 90/03,

– art. 58 k.k. w zw. z art. 410 k.p.k. poprzez rozstrzygnięcie z całkowitym

pominięciem całokształtu okoliczności ujawnionych w toku postępowania, w

szczególności w zakresie aktualnej sytuacji majątkowej skazanego, która ze

względu na fakt jego przebywania w zakładzie karnym uległa zdecydowanemu

pogorszeniu,

– art. 91 § 2 k.k. w zw. z art. 456 k.p.k., przez jego niezastosowanie w wymiarze

kary grzywny orzeczonej wobec skazanego i pomimo oparcia orzeczonej kary

grzywny na tym przepisie – utrzymanie w mocy wyroku Sądu Okręgowego;

2) naruszenie przepisów postępowania, a to:

– art. 571 § 1 k.p.k., art. 410k.p.k. w zw. z art. 574 k.p.k. i art. 167 k.p.k. poprzez

błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, że sam fakt

zaciągnięcia opinii Komisji Penitencjarnej oraz wzięcie pod uwagę

oświadczenia złożonego w jednym z poprzednich postępowań, są tożsame z

prawidłowym ustaleniem przebiegu procesu resocjalizacji i faktycznego stanu

majątku, a co za tym idzie, stanowi wypełnienie przyjętej dyspozycji

uwzględnienia tego dowodu w toku postępowania o wydanie kary łącznej, a w

konsekwencji brak przełożenia tego dowodu na wymiar kary łącznej,

– art. 575 § 1 k.p.k. w zw. z art. 433 k.p.k. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i wobec konieczności uchylenia wyroku Sądu Rejonowego w K.

z dnia 17 lipca 2003 r. sygn. akt II K 90/03 – nie wydanie nowego wyroku

łącznego w stosunku do orzeczonej kary grzywny

i wniósł o uchylenie „przedmiotowego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi

właściwemu do ponownego rozpoznania”.

W odpowiedzi na tę kasację Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w […] wniósł

o „jej częściowe uwzględnienie, uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w […]”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna w zakresie pierwszego i ostatniego z podniesionych w

niej zarzutów (jakkolwiek także i one nie zostały w pełni poprawnie sformułowane).

Taka jej ocena spowodowała konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku, ale tylko

w części do których te zasadne zarzuty się odnoszą. Pozostałe zarzuty tej kasacji są

bowiem oczywiście bezzasadne. Stąd też nie będą one – stosownie do treści art. 535

§ 3 k.p.k. – przedmiotem niniejszego pisemnego uzasadnienia.

Nie ulega wątpliwości, że Sąd Apelacyjny w […] dokonując zmiany

zaskarżonego wyroku łącznego wydanego wobec skazanego K. K., najpewniej

omyłkowo, nie dostrzegł tego, iż w punkcie I jego części rozstrzygającej Sąd

Okręgowy w O. połączył w oparciu o m.in. przepis art. 89 § 1a k.k. (orzekając karę

łączną bezwzględną pozbawienia wolności) jeszcze jedną karę pozbawienia wolności

orzeczoną z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, której wykonania nie

zarządzono do czasu wydania wyroku łącznego. Mianowicie, karę ośmiu miesięcy

pozbawienia wolności orzeczoną z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na

okres dwóch lat wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 17 lipca 2003 r., wydanym

w sprawie II K 90/03. Tym samym, nie dokonując korekty owego rozstrzygnięcia w

zakresie także i tego skazania, sąd odwoławczy uchybił normie art. 4 § 1 k.k., co

niewątpliwie mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Wymiar kary łącznej

orzeczonej w nim w punkcie II a objął bowiem karę, której połączenie nie było w

istocie wówczas dopuszczalne. Zważywszy na charakter tej kary, należy

wnioskować, że uchybienie to mogło mieć wpływ na sposób określenia wymiaru

kary łącznej.

Otwarta pozostaje kwestia, czy prawidłowo Sąd Okręgowy w O. uznał, że

połączenie kar pozbawienia wolności orzeczonych z warunkowym zawieszeniem ich

wykonania oraz kar pozbawienia wolności ale o charakterze bezwzględnym i – w

konsekwencji – wymierzenie skazanemu kary łącznej bez warunkowego zawieszenia

jej wykonania w wymiarze 15-tu lat naruszało przepis art. 89 § 1 k.k. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 8 czerwca 2010 r., a więc przed nowelizacją dokonaną

ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks

postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny

skarbowy i innych ustaw (Dz. U. Nr 206, poz. 1589).

Przepis art. 89 § 1 w wyniku przywołanej nowelizacji nie uległ bowiem

merytorycznej zmianie. Natomiast w dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano,

że przepis art. 89 § 1 k.k. stanowi podstawę do orzeczenia kary łącznej w wyroku

łącznym w razie skazania za zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia ich

wykonania, ale tylko przez orzeczenia kary łącznej z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01,

OSNW 2001, z. 5 – 6, poz. 41, wyroki Sądu Najwyższego z: 5 października 2004 r.,

V KK 224/04, OSNKW 2004, z. 10, poz. 98, 16 grudnia 2005, V KK 414/05,

OSNwSK 2005/1/2519). Dopiero przepis art. 89 § 1a k.k. (wprowadzony przywołaną

powyżej nowelizacją) wprost pozwala w razie skazania za zbiegające się

przestępstwa na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich

wykonania, orzec w wyroku łącznym, karę łączną pozbawienia wolności bez

warunkowego zawieszenia jej wykonania. Zasadnie Sąd Najwyższy (dotychczas już

kilkakrotnie) przy tym konstatował, że skoro przepis ten wszedł w życie z dniem 8

czerwca 2010 r., to jego stosowanie może nastąpić pod warunkiem poszanowania

reguł prawa międzyczasowego z art. 4 § 1 k.k., albowiem pogarsza on sytuację

prawną skazanych w zakresie wymiaru kary łącznej w wyroku łącznym zezwalając

na orzeczenie kary bezwzględnej pozbawienia wolności, gdy wymierzono tylko kary

z warunkowym zawieszeniem ich wykonania (postanowienie Sądu Najwyższego z:

16 grudnia 2010 r., II KK 156/10, Biul. PK 2011/2/24, wyroki Sądu Najwyższego z:

8 lutego 2011 r., III KK 414/10, Lex nr 735573; 12 kwietnia 2011 r., V KK 74/11,

OSNKW 2011, z. 6, poz. 54). Nie ulega wszak wątpliwości, że normy zawarte w

przepisach art. 89 § 1 i § 1a k.k. mają także (obok procesowego, skoro odnoszą się do

instytucji wyroku łącznego) charakter materialnoprawny. Stąd należy odnosić do nich

również reguły intertemporalne, zawarte w art. 4 § 1 k.k. Słusznie zatem Sąd

Najwyższy w, powołanym już, wyroku z 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt V KK 74/11

przyjął, że możliwość wymierzenia kary łącznej w wyroku łącznym na podstawie art.

89 § 1 a k.k., zgodnie z art. 4 § 1 k.k. dotyczy skazań za zbiegające się przestępstwa

na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania,

popełnione po dniu 7 czerwca 2010 r.

Tymczasem Sąd Apelacyjny pozostawiając w orzeczeniu o karze łącznej

bezwzględnego pozbawienia wolności zawartym w punkcie I części rozstrzygającej

wyroku łącznego Sądu Okręgowego wymierzoną w sprawie II K 90/03 Sądu

Rejonowego w K. karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania, postąpił wbrew tym regułom. Zastosował tym samym w istocie

(podobnie jak i Sąd Okręgowy) przepis art. 89 § 1 a k.k., pomimo tego, że – według

wskazań przepisu art. 4 § 1 k.k. – nie mógł tego uczynić. Stąd rażąco obie te normy

obraził. W tych warunkach należało uznać pierwszy z podniesionych w kasacji

zarzutów za zasadny o ile zarzuca obrazę tych norm.

Konieczność uwzględnienia – w tym zakresie – kasacji i (w konsekwencji)

uchylenie zaskarżonego nią wyroku w części dotyczącej zawartych w jego punktach:

I a i II a rozstrzygnięć implikowała też dalsze procesowe skutki. Wyeliminowanie

bowiem spośród kar, wskazanych w tych orzeczeniach, kary pozbawienia wolności

orzeczonej z warunkowym zawieszeniem jej wykonania w sprawie II K 90/03 Sądu

Rejonowego w K. powoduje, iż odżywa „samodzielny byt” tej kary. To z kolei

skutkuje potrzebą wyeliminowania z rozstrzygnięcia o karze łącznej grzywny

zawartego w punkcie IV wyroku łącznego Sądu Okręgowego w O. kary grzywny w

tej sprawie wobec skazanego orzeczonej i tym samym wymierzenia na nowo kary

łącznej grzywny w zakresie pozostałych skazań w tym rozstrzygnięciu wskazanych.

Nie ulega bowiem wątpliwości fakt istnienia ścisłego związku pomiędzy karą

pozbawienia wolności orzeczoną z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, a

orzeczoną obok niej, na podstawie art. 33 § 2 k.k. (tak jak to ma miejsce w

ocenionym przypadku), karą grzywny. Tą bowiem, zwaną grzywną kumulatywną, na

podstawie tego przepisu można wymierzyć włącznie obok „zwykłej” kary

pozbawienia wolności. Nie ma ona więc charakteru kary samoistnej (art. 33 § 1 k.k.).

Ten rodzaj powiązania obydwu tych kar rodzi kolejne skutki, które też nie mogą być

obojętne dla czynionych w tym miejscu rozważań dotyczących potrzeby uchylenia

także pkt III zaskarżonego kasacją wyroku w zakresie w jakim zawarte w nim

rozstrzygnięcie odnosi się do punktu IV wyroku łącznego Sądu Okręgowego w O.

Mianowicie, stosownie do treści art. 75 § 2 k.k. fakultatywną podstawą zarządzenia

wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności stanowi także

„uchylanie się od uiszczenia grzywny”. Nadto, w przypadku warunkowego

zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności ustawodawca w art. 76 § 1 i 2

k.k. określa inny, niż na zasadach ogólnych, sposób zatarcia skazania. Według treści

§ 2 tego przepisu zatarcie to może nastąpić dopiero po wykonaniu, darowaniu lub

przedawnieniu wykonania grzywny lub środka karnego. Obie te regulacje prawne

niewątpliwie dowodzą istnienia wzajemnego, istotnego powiązania obydwu tych kar

i tym samym przemawiają przeciwko możliwości pozostawienia kary grzywny

orzeczonej w sprawie II K 90/03 w katalogu grzywień objętych wymierzoną w pkt IV

wyroku łącznego Sądu Okręgowego w O. karą łączną grzywny. Skutkowałoby to

bowiem, przy równoczesnym wyeliminowaniu orzeczonej w tej sprawie kary

pozbawienia wolności wymierzonej z warunkowym zawieszeniem jej wykonania z

punktu I części rozstrzygającej wyroku Sądu Okręgowego, z jednej strony powrotem

do obiegu wydanego w sprawie II K 90/03 wyroku w okrojonej, li tylko częściowej –

w stosunku do pierwotnej – treści, z drugiej zaś, przez to, wykluczałoby możliwość

zastosowania do tego już „samodzielnego” wszak orzeczenia obydwu wskazanych

powyżej instytucji prawa karnego materialnego, przewidzianych w art. 75 § 2 k.k. i

art. 76 § 2 k.k., mimo, że zgodnie z pełną treścią zawartych w nim rozstrzygnięć

winny mieć one zastosowanie.

Mając to na względzie należało zatem uchylić zaskarżony kasacją wyrok także

co do jego punktu III, ale tylko w takim zakresie, w jakim odnosi się on do

orzeczenia zawartego w punkcie IV wyroku łącznego Sądu Okręgowego w O.

Wprawdzie orzeczona w punkcie V wyroku łącznego Sądu Okręgowego w O.

łączna kara grzywny dotyczy także kary grzywny orzeczonej w sprawie II K 688/05

Sądu Rejonowego w W. obok kary pozbawienia wolności, wymierzonej z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania, którą to karę Sąd Apelacyjny

wyeliminował (pkt I b), z punktu II części rozstrzygającej wyroku łącznego, niemniej

jednak, z uwagi na treść podniesionych w kasacji zarzutów i z tym związane wymogi

art. 536 k.p.k. czynienie w tym względzie przez Sąd Najwyższy stosownych

rozstrzygnięć nie było już procesowo możliwe.

Ponownie rozpoznając sprawę– we wskazanym zakresie, a także dotyczącym

rozstrzygnięć zawartych w zaskarżonym wyroku w pkt I a oraz II a –Sąd Apelacyjny

uwzględni powyższe wnioski i spostrzeżenia. Nadto rozważy przy tym prawidłowość

użytej formuły redakcyjnej w zakresie rozstrzygnięcia o „wyeliminowaniu kar

pozbawienia wolności”, mając na względzie przede wszystkim jej kompletność z

punktu widzenia wymogów art. 572 k.p.k.

Z tych wszystkich względów orzeczono jak wyżej.