V KK 18/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V KK 18/02

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2002 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący )

SSN Andrzej Deptuła

SSN Marek Pietruszyński (spr.)

Protokolant Michał Wierzbowski

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Bogumiły Drozdowskiej

w sprawie A. T.

skazanego z art. 177 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 9 grudnia 2002 r.

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 5 czerwca 2001 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego

z dnia 10 lipca 2000 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Rejonowego w Ż. i sprawę przekazuje temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

UZASADNIENIE

A. T. został oskarżony o to, że w dniu 6 sierpnia 1996 r. na drodze S. – Ł.,

kierując samochodem marki Renault 19, naruszył zasady bezpieczeństwa w

ruchu drogowym w ten sposób, że podczas manewru zawracania zajechał drogę

będącemu w trakcie wyprzedzania samochodowi m-ki Audi i doprowadził do

zderzenia obu pojazdów, w następstwie czego samochód marki Audi uderzył w

przydrożny rów, wskutek wypadku kierujący samochodem marki Audi M. D.

doznał obrażeń ciała w postaci wieloodłamowego złamania kości czołowej,

wstrząśnienia mózgowia, złamania nosa, złamania szczęki z przemieszczeniem

Le Fort III, złamania dwukrotnego żuchwy po stronie lewej, ran tłuczonych

czoła, które naruszały funkcjonowanie ustroju na okres powyżej 7 dni, pasażer

w/wym

pojazdu

Z.

C. doznał

ciężkich

obrażeń

ciała

w

postaci

wieloodłamowego złamania kości krzyżowej, wieloodłamowego złamania kości

łonowej lewej, rozerwania spojenia łonowego, krwiaka zaotrzewnego,

uszkodzenia lewego nerwu kulszowego, złamanie prawego obojczyka, które

naruszyły funkcjonowanie organizmu na okres powyżej 7 dni, pasażer R. T.

doznał obrażeń ciała w postaci rany tłuczonej głowy, złamania IV-go, V-go, VIgo lewego żebra, stłuczenia dolnego płata lewego płuca, które naruszyły

funkcjonowanie ustroju na okres powyżej 7 dni, pasażer W. W. doznał rany

tłuczonej głowy okolicy skroniowo-ciemieniowej lewej, które to obrażenia

naruszyły funkcjonowanie organizmu na okres powyżej 7 dni, nadto samochód

marki Audi uległ uszkodzeniu na kwotę 21.262,94 zł na szkodę M. D., a

samochód m-ki Renault na kwotę 2.370,85 złotych na szkodę R. K., tj. o czyn z

art. 145 § 2 d.k.k.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w Ż. z dnia 10 lipca 2000 r., A. T. został

uznany za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w akcie oskarżenia tj.

przestępstwa z art. 177§ 2 k.k. i za to skazał go na karę roku pozbawienia

wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres próby trzech lat

oraz orzekł karę grzywny w wysokości 120 stawek dziennych, przyjmując

wysokość jednej stawki za równoważną kwocie 10 złotych.

Od tego wyroku apelację wniósł obrońca oskarżonego, zarzucając

wyrokowi obrazę przepisów prawa materialnego art. 1 § 2 k.k., przez przyjęcie,

że czyn jakiego dopuścił się oskarżony, stanowi przestępstwo pomimo tego, iż

jego szkodliwość społeczna jest znikoma. W konkluzji wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego do popełnienia

zarzucanego mu czynu.

Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 5 czerwca 2001 r., zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że z opisu czynu zarzucanego oskarżonemu

wyeliminował jako pokrzywdzonego W. W. z uwagi na to, iż doznał on rany

tłuczonej głowy okolicy skroniowo-ciemieniowej lewej, które to obrażenia

naruszyły funkcjonowanie organizmu na okres poniżej 7 dni oraz uszkodzenia

samochodów na szkodę M. D. i R. K., a pozostałej części zaskarżony wyrok

utrzymał w mocy.

Od tego wyroku kasację wniósł obrońca oskarżonego i zarzucił naruszenie

art. 376 § 2 k.p.k. przez rozpoznanie przez Sąd Rejonowy w Ż., w dniu

6.07.2000r. sprawy podczas nieobecności oskarżonego, którego obecność była

obowiązkowa albowiem oskarżony A. T., za pośrednictwem swego obrońcy, na

rozprawie w dniu 6.07.2000r., przedłożył zwolnienie lekarskie wydane przez

Samodzielny Publiczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej Zarządu Służby

Zdrowia MSWiA w dniu 4.07.2000r., które to zwolnienie wydał lekarz

medycyny sądowej i które to zwolnienie stwierdzało niezdolność do pracy

oskarżonego i tym samym niemożność wzięcia przez niego udziału w rozprawie

między 4.07-12.07.2000r. ze skutkami przewidzianymi w art. 439 § 1 pkt 7

k.p.k.

W konkluzji wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna. Sąd Najwyższy stwierdza, że zgodnie z brzmieniem

§ 1 art. 374 k.p.k. uczestnictwo oskarżonego w rozprawie głównej jest jego

obowiązkiem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Nie jest więc naruszeniem

przepisu § 1 rozpoznanie sprawy pod nieobecność oskarżonego w warunkach

określonych w art. 376 § 2 k.p.k.. Dopuszczalność kontynuowania rozprawy pod

nieobecność oskarżonego w warunkach przewidzianych w przepisie § 2 wynika

z założenia, że co prawda co do zasady jego obecność jest obowiązkowa, to

jednak musi być ona postrzegana przede wszystkim jako prawo oskarżonego, z

którego może, ale nie musi korzystać (por. A. Murzynowski, Ogólna

charakterystyka nowego kodeksu postępowania

karnego, Państwo i Prawo

1997, Nr 8, str. 15). Uznając obecność oskarżonego za zbędną sąd może,

dokończyć rozprawę w czasie jego nieobecności w sytuacji, gdy złożył już

wyjaśnienia i nie stawił się na rozprawę po przerwie lub odroczeniu, jeżeli

został prawidłowo powiadomiony o jej terminie i nie usprawiedliwił swojego

niestawiennictwa. Wskazać przy tym należy, że niestawiennictwo oskarżonego

na rozprawie bez usprawiedliwienia – w rozumieniu art. 376 § 2 k.p.k.-oznacza,

iż w dacie tej rozprawy nie zaistniały określone w art. 117 § 2 k.p.k. przesłanki

uzasadniające to niestawiennictwo (por. uchwała SN z dnia 28 marca 2002r. I

KZP

8/2002r.).

Wskazane

powyżej

warunki,

określające

możliwość

dokończenia rozprawy pod nieobecność oskarżonego, tworzą gwarancję

rzetelnego procesu karnego, a niespełnienie któregokolwiek z nich powoduje

obrazę przepisu art. 376 § 2 k.p.k., którą-jako że stanowi on odstępstwo od

zasady obowiązkowej obecności oskarżonego na rozprawie-traktować należy

jako uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 7 k.p.k.(por. str. 3-4 uzasadnienia

wyżej powołanej uchwały SN z dnia 28 marca 2002r.).

W przedmiotowej sprawie oskarżony, który złożył już wyjaśnienia, był

prawidłowo powiadomiony o terminie przerwanej rozprawy, nie stawił się na

rozprawę w dniu 6.07.2000r. i wniósł o usprawiedliwienie nieobecności na tej

rozprawie z powodu choroby. Na tę okoliczność oskarżony- funkcjonariusz

Policji- przedstawił zaświadczenie lekarskie wystawione przez lekarza

medycyny sądowej Samodzielnego Publicznego Zespołu Zakładów Opieki

Zdrowotnej Zarządu Służby Zdrowia MSWiA o niezdolności do pracy w dniach

4.07.-12.07.2002r. i

powinność pozostania

w domu w czasie choroby.

Zaświadczenie to oskarżony przesłał do sądu w dniu 4.07.2000r., a nie przekazał

sądowi za pośrednictwem swojego obrońcy, co mylnie podniesiono w kasacji.

Sąd Rejonowy uznając, że zaświadczenie lekarskie dotyczące stanu zdrowia

oskarżonego, w kontekście możliwości zrealizowania przez niego obowiązku

uczestniczenia w rozprawie, nie zostało wydane przez lekarza upoważnionego

do wystawiana zaświadczeń usprawiedliwiających nieobecność oskarżonego w

sądzie i nie wynika z niego, aby oskarżony nie mógł stawić się w sądzie,

postanowił dokończyć rozprawę w dniu 6.07.2000r., w jego nieobecności. Na

tym terminie rozprawy, sąd przeprowadził dowód z przesłuchania biegłego na

okoliczność przyczyn zdarzenia, zamknął przewód sądowy i odebrał głosy stron.

Wydanie wyroku sąd odroczył do dnia 10.07.2000r. i w tym dniu go ogłosił.

Oceniając prawidłowość decyzji sądu w zakresie, kontynuowania rozprawy w

czasie nieobecności oskarżonego Sąd Najwyższy

rozważył, kwestię

należytego,

po

usprawiedliwienia

przez

oskarżonego nieobecności na rozprawie w dniu 6.07. 2000r.

myśli

art.

§

k.p.k.,

Przesłanie bowiem przez oskarżonego do sądu, przed terminem rozprawy

zaświadczenia lekarskiego o niezdolności do pracy i powinności pozostania z

powodu choroby w domu w dniu rozprawy, należało ocenić jako realizację jego

woli uczestniczenia w kolejnej fazie postępowania przed sądem. Zdaniem Sądu

Najwyższego należyte usprawiedliwienie nieobecności oskarżonego w sądzie,

którego obecność była obowiązkowa to takie usprawiedliwienie, które

uwzględnia

warunki określone w rozporządzeniu Ministrów Sprawiedliwości

oraz Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 20 sierpnia 1998r. w sprawie

warunków i trybu usprawiedliwienia niestawiennictwa oskarżonych, świadków i

innych uczestników procesu karnego z powodu choroby (Dz. U. Nr 111, poz.

706), wydanym na podstawie delegacji z art. 117 § 4 k.p.k. Zgodnie z tym

rozporządzeniem organ prowadzący postępowanie karne usprawiedliwia

niestawiennictwo uczestnika tego postępowania z powodu choroby, po

przedłożeniu przez niego zaświadczenia ( jego wzór określono w załączniku do

rozporządzenia ) wystawionego ( w przypadku funkcjonariusza Policji) przez

właściwego lekarza służby zdrowia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i

Administracji. Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy stwierdza, że

zaświadczenie o niezdolności do pracy w dniach 4.07.-12.07.2000r.,

przedstawione przez oskarżonego dla usprawiedliwienia nieobecności na

rozprawie w dniu 6.07.2000r. nie spełniało, wskazanych w wyżej powołanym

rozporządzeniu, warunków określających

zaświadczenia

usprawiedliwiającego

właściwą

niestawiennictwo

formę i treść

oskarżonego

na

rozprawie. Stanowiska powyższego nie może zmienić fakt, wystawienia tego

zaświadczenia przez lekarza, właściwego dla usprawiedliwiania nieobecności

funkcjonariuszy Policji na rozprawie. W kontekście powyższych ustaleń,

gdyby uznać je za jedyne,

poczynione w tej sprawie, uzasadnione byłoby

zdaniem Sądu Najwyższego stanowisko Sądu Rejonowego, co do dokończenia

rozprawy w czasie nieobecności oskarżonego, gdyż nie usprawiedliwił on

należycie

–

zgodnie

z

przepisami

powołanego

rozporządzenia-swojej

nieobecności na rozprawie. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie na

wyżej

wskazanych

ustaleniach,

odnoszących

się

do

formalnego

usprawiedliwienia nieobecności oskarżonego na rozprawie, poprzestać nie

można.

W zaświadczeniu

lekarskim (k. 666) przedstawionym przez

oskarżonego, wyraźnie wskazano na powinność pozostania przez oskarżonego

w czasie choroby w domu. W tej sytuacji w przekonaniu Sądu Najwyższego,

wbrew stanowisku sądu I instancji, stwierdzić należało, że oskarżony nie miał

faktycznych możliwości wzięcia udziału w rozprawie w dniu 6.07.2000r. Co

więcej sąd podejmując decyzję o dokończeniu rozprawy zupełnie pominął tę

okoliczność, że oskarżony przedstawiając kolejne zaświadczenie o niezdolności

do pracy dla usprawiedliwienia nieobecności na rozprawie, działał ze słusznym

przeświadczeniem, że właśnie ten dokument lekarski usprawiedliwia należycie

jego nieobecność w kolejnej fazie postępowania przed sądem. Zdaniem Sądu

Najwyższego to przeświadczenie oskarżonego uzasadnione było wcześniejszym

postępowaniem sądu I instancji, który odnośnie zaświadczeń lekarskich,

identycznych jak to przesłane w dniu 4.07.2000r., a dotyczących nieobecności

oskarżonego na rozprawie w dniu 5 stycznia 1999 r. oraz w dniu 20 grudnia

1999r., nie zgłaszał żadnych zastrzeżeń i odraczał rozprawę w tych terminach.

W przekonaniu Sądu Najwyższego oskarżony działając z takim

przeświadczeniem spełnił warunek „należytego usprawiedliwienia” swojego

niestawiennictwa

na rozprawie i w

sytuacji wyrażenia przez niego woli

dalszego uczestnictwa w tej rozprawie, decyzja sądu I instancji o dokończeniu

rozprawy w czasie jego nieobecności uchybiła dyspozycji art. 376 § 2 k.p.k..

Sąd Najwyższy pragnie jednak podnieść, że powyższa konstatacja nie oznacza,

iż

zakwestionowana została możliwość zmiany przez sąd I instancji,

stanowiska w przedmiocie formy i treści dokumentu usprawiedliwiającego

niestawiennictwo oskarżonego na rozprawie. Jednak taka zmiana stanowiska

sądu, który odstępuje od wadliwego honorowania zaświadczeń o niezdolności

do pracy jako usprawiedliwienia nieobecności oskarżonego na rozprawie, nie

może rodzić negatywnych konsekwencji procesowych dla oskarżonego, w

zakresie prawa do obrony w sytuacji, gdy nie był on o tej zmianie

poinformowany. W przekonaniu Sądu Najwyższego sąd I

instancji dla

uniknięcia tych konsekwencji, nie powinien kontynuować rozprawy w dniu

6.07.2000r.

w

czasie

nieobecności

oskarżonego.

Powinien

natomiast

poinformować oskarżonego, że przesłane sądowi zaświadczenie lekarskie nie

usprawiedliwia jego nieobecności na rozprawie i wezwać oskarżonego do

przedstawienia właściwego zaświadczenia, wyznaczając mu dla dokonania tej

czynności stosowny termin. Sąd Rejonowy kontynuując rozprawę, mimo nie

zaistnienia określonej w art. 376 § 2 k.p.k. przesłanki nieusprawiedliwionej

nieobecności oskarżonego na rozprawie, dopuścił się obrazy wymienionego

przepisu określającego minimalny standard rzetelnego procesu. Obrazę tego

przepisu, wprowadzającego odstępstwo od zasady obowiązkowego udziału

oskarżonego na rozprawie należy traktować, co wskazano na wstępie rozważań,

jako uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 7 k.p.k. Uchybienia tego nie

dostrzegł sąd odwoławczy, który

rozpoznawał

wniesioną

przez obrońcę

oskarżonego apelacje w zakresie stopnia społecznej szkodliwości czynu, mimo

że odnośnie tego uchybienia mógł procedować niezależnie od zarzutu

podniesionego w apelacji. Mając powyższe okoliczności na uwadze, należało

uchylić wyroki sądów obu instancji i sprawę przekazać sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.

f/ak