V CZ 96/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 96/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa A. J.

przeciwko A. A., R. K.

i S. O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 grudnia 2006 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 lipca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z 19 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny odrzucił

skargę kasacyjną powoda A. J. z powodu nieuiszczenia opłaty stosunkowej w

terminie. W zażaleniu powód wnosił o jego uchylenie i przekazanie do ponownego

rozpoznania

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odrzucenie

skargi

kasacyjnej

stanowiło

konsekwencję

oddalenia

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2006 r. złożonego razem z wniesioną skargą

wniosku powoda o zwolnienie go od kosztów sądowych. Sąd w wyniku

przeprowadzenia dochodzenia celem zbadania stanu majątkowego powoda

stwierdził, że posiada on środki na koszty sądowe i może je ponieść bez

uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd Apelacyjny w oparciu

o przepis art. 101 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w

sprawach cywilnych uznał jednocześnie, że obowiązek uiszczenia opłaty

stosunkowej aktualizuje się w dacie doręczenia pełnomocnikowi strony odpisu

postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych i nie

wymaga wezwania strony do uiszczenia opłaty. Pełnomocnik powoda otrzymał

odpis postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie w dniu 6 lipca 2006 r.

W związku z powyższym sąd stwierdził, że powód obowiązany był uiścić opłatę

stosunkową od skargi kasacyjnej najpóźniej w dniu 13 lipca 2006 r., co nie zostało

dokonane.

W zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej powód

zarzucił, że sąd błędnie dokonał oceny jego sytuacji majątkowej. Ponadto zarzucił

naruszenie art. 101 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych polegające na przyjęciu, że powód był zobowiązany do

uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej w terminie 7 dni od daty doręczenia mu

postanowienia, którym oddalono jego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych,

w sytuacji gdy powołany przez sąd przepis, zdaniem powoda, nie ustanawia

takiego obowiązku. Powód uznał, że odmowa zwolnienia go od kosztów sądowych

powinna skutkować doręczeniem przez sąd stosownego wezwania do uiszczenia

należnej opłaty.

Zawarte

w

zażaleniu

zarzuty

skierowane

są

w

istocie

przeciwko

postanowieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 30 czerwca 2006 r. oddalającemu

wniosek o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej. Postanowienie to miało

niewątpliwie wpływ na wynik sprawy, bo doprowadziło do odrzucenia skargi

kasacyjnej, przy czym nie podlegało zaskarżeniu. Na podstawie art. 380 w zw.

z art. 39821 i 3943 § 3 k.p.c. postanowienie to może być przedmiotem kontroli Sądu

Najwyższego (zob. przykładowo postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 marca

2000 r., I CZ 259/99, niepubl., z dnia 15 stycznia 2001 r., II CZ 197/04, niepubl.,

z dnia 21 listopada 2001 r., I CZ 165/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 102, i z dnia

23 września 2004 r., III CZ 71/04, niepubl.). W myśl art. 380 k.p.c., warunkiem

rozpoznania niezaskarżalnych postanowień, które miały wpływ na wynik sprawy,

jest zamieszczenie w środku zaskarżenia stosownego wniosku.

Powód

argumentował,

że

od

dłuższego

czasu

utrzymuje

się

z wynagrodzenia za pracę wynoszącego 647,93 zł netto miesięcznie, zaś inne

składniki majątku nie pozwalają mu zgromadzić należnej kwoty w celu uiszczenia

opłaty sądowej. Podzielić należy argumentację Sądu Apelacyjnego, że dochody

powoda pozwalały mu na zgromadzenie odpowiedniej kwoty na opłatę od skargi

kasacyjnej. Sąd zasadnie zwrócił uwagę na znaczne dochody osiągnięte przez

powoda w 2004 r., jak również na fakt, że posiada on udziały o łącznej wartości 747

500 zł, oraz iż jest on współwłaścicielem nieruchomości gruntowej. Trzeba zatem

stwierdzić, że sytuacja majątkowa powoda pozwala mu uiścić opłatę od skargi

kasacyjnej w kwocie 7.785 zł.

Za trafny natomiast należy uznać zarzut naruszenia art. 101 ust. 3 ustawy

o kosztach przez brak wezwania powoda, po oddaleniu wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych, do uiszczenia należnej od skargi kasacyjnej opłaty.

Sąd bowiem błędnie przyjął, że obowiązek uiszczenia tej opłaty powstał z chwilą

doręczenia stronie odpisu postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych. Uznał, że nie było konieczności odrębnego wezwania jej do

uiszczenia opłaty. Pogląd ten stanowi odstępstwo od stanowiska utrwalonego

w orzecznictwie i praktyce sądowej. Na gruncie dotychczasowych przepisów

o kosztach sądowych zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

w sprawie, w której pismo wniesione przez stronę osobiście lub przez jej

pełnomocnika podlega opłacie w postaci wpisu stałego lub stosunkowego,

zobowiązuje sąd, w razie odmownego załatwienia tego wniosku, do wezwania

o uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (zob. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162, oraz

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98,

OSNC 1999, nr 11, poz. 196, i z dnia 31 maja 2006 r., IV CZ 40/06, niepubl.).

Należy uznać, że mimo zmiany przepisów o kosztach sądowych,

przedstawione stanowisko i jego uzasadnienie są w dalszym ciągu aktualne.

Przemawia za tym porównanie w omawianej materii dawnych i nowych przepisów

o kosztach sądowych. W art. 10 nowej ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych przyjęto jako zasadę, że opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu

pisma podlegającego opłacie, co stanowi powtórzenie art. 15 dawnej ustawy

o kosztach. Analogicznie uregulowano również kwestię postępowania sądu

(a ściślej biorąc – przewodniczącego) w razie wniesienia nieopłaconego pisma.

W znowelizowanym art. 130 § 1 zd. pierwsze k.p.c. przewidziano bowiem, że jeżeli

od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod

rygorem zwrócenia pisma, do (...) opłacenia go w terminie tygodniowym. W myśl

zaś art. 130 § 2 k.p.c., po bezskutecznym upływie terminu przewodniczący zwraca

pismo stronie. Regulacja ta odpowiada treści art. 16 ust. 1 zd. drugie dawnej

ustawy o kosztach, zgodnie z którym, w wypadku wniesienia pisma, od którego nie

została uiszczona należna opłata, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby

pod rygorem zwrotu pisma uiścił opłatę w terminie tygodniowym od dnia doręczenia

wezwania, a w razie bezskutecznego upływu tego terminu zwraca pismo. W nowym

unormowaniu skutki nieopłacenia kosztów sądowych od środków zaskarżenia przez

profesjonalnych pełnomocników określono w podobny sposób. Zgodnie z art. 130 2

§ 3 k.p.c., sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez

adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze lub

środki zaskarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, skargę o stwierdzenie

niezgodności

z prawem

prawomocnego

orzeczenia,

sprzeciw

od

wyroku

zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie referendarza

sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od

wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia. Z art. 17 dawnej ustawy

o kosztach sądowych wynikało natomiast, że bez wezwania o uiszczenie opłaty

należy odrzucić wnoszone przez adwokata lub radcę prawnego środki zaskarżenia

podlegające opłacie w wysokości stałej. Różnica sprowadza się zatem wyłącznie

do rozszerzenia zakresu podmiotowego analizowanej normy o rzeczników

patentowych, objęcia nią także opłat stosunkowych, wyraźnego wskazania sądu

jako organu odrzucającego środek zaskarżenia oraz sprecyzowania środków

zaskarżenia, których nieopłacenie przez profesjonalnego pełnomocnika prowadzi

do ich odrzucenia. W konsekwencji można uznać, że w art. 1302 § 3 k.p.c. przyjęto

konstrukcję analogiczną do uregulowanej w art. 17 dawnej ustawy o kosztach

sądowych i służącą realizacji tych samych celów, a relacja art. 130 2 § 3 k.p.c. do

art. 130 § 1 i 2 k.p.c. jest taka sama jak art. 17 zd. drugie do art. 16 ust. 1 zd. drugie

dawnej ustawy o kosztach.

Reasumując, należy uznać, że zachowało aktualność dotychczasowe

zapatrywanie, że w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony

będącego radcą prawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie

poniesienia należnej od środka odwoławczego lub środka zaskarżenia opłaty

w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do

opłacenia tych środków w terminie tygodniowym (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, niepubl.). Sąd drugiej instancji

tymczasem odrzucił skargę kasacyjną powoda bez uprzedniego wezwania go do

uiszczenia wymaganej opłaty. W rzeczywistości zastosował nie mającą oparcia

w przepisach sankcję, której jako związanej z rygoryzmem procesowym, nie

można domniemywać. Powinna ona być zawsze sformułowana jasno i wyraźnie.

Postulatowi temu ustawodawca uczynił zadość w odniesieniu do sformułowania

zawartego w art. 1302 § 3 k.p.c. Wynika z niego jednoznacznie, że rygor odrzucenia

wnoszonych przez zawodowego pełnomocnika środków odwoławczych lub

środków zaskarżenia został związany z wnoszeniem tych środków bez ich

opłacenia, mimo że podlegają opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia. Złożenie

przez skarżącego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych obowiązek ten

jednak znosi. Negatywne zaś załatwienie tego wniosku nie prowadzi automatycznie

do reaktywowania omawianej powinności.

Z podanych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.