V CZ 93/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 93/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie ze skargi M.Z.

o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt [...]

w sprawie z powództwa M.Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 stycznia 2009 r.,

zażalenia skarżącej M.Z.

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 września 2008 r., wydanym na podstawie art. 410

§ 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny odrzucił skargę o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem tego Sądu z dnia 18 maja 2006 r.

W ocenie tego Sądu skarga o wznowienie postępowania wniesiona została po

upływie terminu określonego w art. 407 § 2 k.p.c., ponieważ wyrok Trybunału

Konstytucyjnego, na który powołuje się skarżąca, został ogłoszony w Dzienniku

Ustaw w dniu 10 maja 2007 r., a więc termin do wniesienia skargi upłynął w dniu

10 sierpnia 2007 r., a skarga bezspornie wniesiona została dopiero w dniu

8 sierpnia 2008 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Konstytucja rozdziela moment wejścia w życie

orzeczenia Trybunału z odroczonym terminem utraty mocy obowiązującej przepisu

uznanego za niekonstytucyjny, wiążąc go z datą promulgacji orzeczenia, od

momentu utraty mocy obowiązującej przepisu uznanego za niekonstytucyjny.

Początek biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania określa,

w ocenie Sądu Apelacyjnego, data ogłoszenia w Dzienniku Ustaw orzeczenia TK,

a nie określony przez Trybunał późniejszy dzień utraty mocy obowiązującej

niekonstytucyjnego przepisu.

W zażaleniu na to postanowienie zarzucono obrazę art. 407 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 4011 k.p.c. w zw. z art. 190 ust. 4, art. 77

ust. 2 i art. 2 Konstytucji RP. Skarżąca wywodzi, że pojęcie „dnia wejścia w życie”

orzeczenia TK, użyte w art. 407 § 2 k.p.c., nie może uwzględniać jedynie zdarzenia,

jakim jest data ogłoszenia orzeczenia, z pominięciem zdarzenia którym jest określona przez TK – data utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, bo

orzeczenie TK wchodzi w życie z dniem wywołania głównych skutków prawnych,

określonych w nim pro futuro. Innymi słowy, skarżąca wiąże moment wejścia

w życie orzeczenia TK z określoną w nim datą utraty mocy obowiązującej aktu

normatywnego, bo przed tą datą akt normatywny pozostaje w porządku prawnym,

a więc skarga o wznowienie postępowania jest bezprzedmiotowa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie wyłącznie wobec trafności zarzutu

naruszenia normy art. 407 § 2 k.p.c., wskutek dokonania błędnej jej wykładni.

Przepisy k.p.c. nie wskazują niestety przesłanek określających treść użytego

w wymienionym przepisie k.p.c. pojęcia: „dzień wejścia w życie orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego”.

Rozwiązania omawianego problemu nie ułatwia okoliczność, że specyfika

skutków czasowych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie pozwala na proste

wykorzystanie reguł prawa intertemporalnego. Trafnie zwraca się uwagę na różnicę

między „zwykłym” uchyleniem przepisu a wyeliminowaniem go z porządku

prawnego z powodu niezgodności z Konstytucją lub innym aktem prawnym.

W związku z tym podkreśla się, że istnieje potrzeba stworzenia dla orzeczeń

Trybunału

Konstytucyjnego

specjalnego

systemu

rozstrzygania

zagadnień

intertemporalnych. Wynika ona stąd, że trudno w tym zakresie zaakceptować

szablonowe rozwiązanie, bowiem orzeczenia o niekonstytucyjności wykazują takie

bogactwo i złożoność problematyki, że nie sposób mierzyć ich skutków czasowych

jedną miarą; niezbędna jest tu elastyczność rozwiązań.

Ocena skutków czasowych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, gdy nie

określił ich sam Trybunał, może zależeć także od tego, czy orzeczenie

stwierdzające niezgodność przepisu z Konstytucją należy do kategorii orzeczeń

z odroczoną datą utraty mocy obowiązującej przez przepis niekonstytucyjny, czy

też ma charakter orzeczenia zwykłego, a więc wchodzącego w życie z dniem

ogłoszenia.

Z doktryny wynika, że zdecydowana większość autorów opowiedziała się za

prospektywnym skutkiem orzeczeń odroczonych. Do tego stanowiska przychylił się

także Sąd Najwyższy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2000 r., III RN

96/98, ONAPUS 2000, nr 13, poz. 500 i uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 3 lipca 2003 r., IIII CZP 45/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 136 oraz

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r., III CZP

112/03, OSNC 2005/4/61).

Różnice między obu wskazanymi rodzajami orzeczeń TK, w odniesieniu do

odmiennego określenia chwili wywoływanych nimi skutków prawnych, prowadzą do

wniosku, że dzień ogłoszenia w Dz.U. zwykłego orzeczenia TK jest dniem jego

wejścia w życie, natomiast dniem wejścia w życie orzeczenia TK z odroczoną datą

utraty mocy obowiązującej przepisu, uznanego za niekonstytucyjny, jest określony

takim orzeczeniem TK termin nastąpienia skutku prawnego w postaci utraty przez

akt normatywny mocy obowiązującej, a nie dzień promulgacji orzeczenia TK

w Dzienniku Ustaw.

W odniesieniu do ostatnio wymienionego rodzaju orzeczenia TK nie można

przecież mówić o jego wejściu w życie już z datą jego promulgacji w Dzienniku

Ustaw, ponieważ z tą datą orzeczenie nie wywołuje jeszcze zamierzonego skutku

prawnego. Będący przedmiotem oceny Trybunału akt normatywny pozostaje

bowiem nadal elementem obowiązującego porządku prawnego i musi być

stosowany do chwili nadejścia - określonego przez TK – terminu utraty jego mocy

obowiązującej, jeśli wcześniej nie nastąpiła stosowna interwencja ustawodawcy,

będąca reakcją na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. W orzecznictwie

zaprezentowano również zbieżny pogląd, że wejście w życie orzeczenia TK

z odroczonym terminem utraty mocy obowiązującej nie następuje zawsze dopiero

z chwilą nadejścia tego terminu, lecz także wcześniej, a mianowicie także

wówczas, jeżeli cel takiego orzeczenia TK, a więc usunięcie przepisu z porządku

prawnego, został osiągnięty już wcześniej w wyniku stosownych działań

ustawodawcy (por. uzasadnienia postanowień SN: z dnia 11 kwietnia 2006 r., I CO

23/05, niepubl.; z dnia 11 kwietnia 2006 r., I CO 2/06, niepubl.). Jeżeli natomiast

Trybunał nie określił w wyroku terminu jego wejścia w życie, to znajduje wówczas

zastosowanie zasada określona w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r.

o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz.U.

Nr 62, poz. 718 ze zm.; zob. również uzasadnienie postanowienia SN z dnia

19 maja 2005 r., III CO 7/05, niepubl.).

Podzielenie trafności stanowiska żalącej w kwestii oceny zachowania

terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania w niczym nie przesądza

jeszcze oceny, odnośnie do merytorycznej zasadności jej skargi. W orzecznictwie

wyrażono pogląd uznający za niespójne takie rozwiązanie, w którym akty

stosowania prawa (wadliwej normy) mogłyby następnie, po ostatecznej utracie

przez akt mocy obowiązującej, zostać wzruszone przez wznowienie postępowania,

ponieważ korygowanie skutków bezprawia powinno pozostawać w gestii i być,

jeżeli jest to oczywiście możliwe, obowiązkiem ustawodawcy (por. uzasadnienie

wyroku SN z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 38/06, niepubl.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., znajdującego zastosowanie w postępowaniu

zażaleniowym przed Sądem Najwyższym na podstawie art. 394 1 § 3 k.p.c.