V CZ 92/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 92/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie ze skargi A. Spółki z o.o. w O.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu

Okręgowego z dnia 30 czerwca 2008 r.,

w sprawie z powództwa DB S. R. P. S.A. w Z.

przeciwko A. Spółce z o.o. w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2011 r.,

zażalenia skarżącej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 maja 2011 r., ,

1) oddala zażalenie:

2) zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem kosztów

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Sprzeciw pozwanej z 2 kwietnia 2008 r. od nakazu zapłaty wydanego przez

Sąd Okręgowy w postępowaniu upominawczym 10 marca 2008 r. i doręczonego

pozwanej 17 marca 2008 r., został odrzucony postanowieniem tego Sądu z 5

kwietnia 2008 r., na podstawie art. 4798a § 5 w zw. z art. 4799 § 2 k.p.c., z tej

przyczyny, że pozwana nie dołączyła do środka zaskarżenia jego odpisu.

Wniosek pozwanej o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od

nakazu zapłaty, został oddalony postanowieniem Sądu Okręgowego z 6 czerwca

2008 r. i następnie – postanowieniem z 30 czerwca 2008 r., Sąd ten odrzucił

sprzeciw pozwanej od nakazu zapłaty złożony przy wniosku o przywrócenie

terminu. Postanowieniem z 17 września 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie

pozwanej na postanowienie z 30 czerwca 2008 r., stwierdzając, że przy jego

wydaniu nie miało miejsca zarzucane przez pozwaną naruszenie art. 168 § 1 w zw.

z art. 231 i 233 k.p.c. Nie znalazł też podstaw ku temu, żeby wystąpić – zgodnie

z wnioskiem żalącej się - do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym

o zgodność art. 4798a § 5 k.p.c. z Konstytucją.

W piśmie z 25 czerwca 2009 r. (data nadania) pozwana wniosła

o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego

z 30 czerwca 2008 r., na podstawie art. 401 1 k.p.c. i w związku z tym, że wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z 15 kwietnia 2009 r., Sk 28/08 (OTK-A 2009, nr 4,

poz. 48, Dz. U. 2009, Nr 67, poz. 571), art. 479 8a § 5 k.p.c. został uznany

za niezgodny z Konstytucją.

Postanowieniem

z

listopada

2009

r.

Sąd

Okręgowy

wznowił

postępowanie zakończone prawomocnym postanowieniem z 30 czerwca 2008 r. i

postanowienie to uchylił. Po merytorycznym rozpoznaniu sprawy na skutek

wniesionego

przez

pozwaną

sprzeciwu

od

nakazu

zapłaty

wydanego

w postępowaniu upominawczym, wyrokiem z 8 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy

zasądził od pozwanej na rzecz powódki całe dochodzone przez nią roszczenie

wraz odsetkami i kosztami postępowania.

Rozpoznając apelację pozwanej od wyroku z 8 listopada 2009 r. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że wznowione postępowanie dotknięte było nieważnością.

Wskazał przy tym, że orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie było

postanowienie Sądu Apelacyjnego z 17 września 2008 r. oddalające zażalenie

pozwanej na postanowienie z 30 września 2008 r. o odrzuceniu sprzeciwu od

nakazu zapłaty. W konsekwencji, sądem wyłącznie właściwym do orzeczenia

w przedmiocie wznowienia postępowania był sąd drugiej instancji. Za podstawę

nieważności postępowania Sąd Apelacyjny przyjął art. 379 pkt 6 k.p.c.,

mający zastosowanie w drodze analogii do sytuacji, w której sąd okręgowy

rozpoznał sprawę zastrzeżoną do właściwości sądu apelacyjnego. Zdaniem tego

Sądu,

prawidłowo

powinna wskazywać

skonstruowana

orzeczenie

skarga

kończące

o

wznowienie

postępowanie

w

postępowania

sprawie

oraz

orzeczenie Sądu pierwszej instancji, nie zaś jedynie postanowienie z 30 czerwca

2008 r. W konsekwencji, postanowieniem z 17 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny uchylił

wyrok Sądu Okręgowego z 8 listopada 2010 r. zniósł postępowanie i odrzucił

skargę pozwanej o wznowienie postępowania oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

W zażaleniu na to postanowienie skarżąca zarzuciła, że zostało ono wydane

z naruszeniem: - art. 399 § 2 k.p.c. w zw. z art. 412 § 2 k.p.c. przez przyjęcie,

że przedmiotem rozpoznania Sądu Apelacyjnego była skarga o wznowienie

postępowania, nie zaś powództwo; - art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 380 k.p.c. przez

przyjęcie, że zakres kognicji Sądu drugiej instancji obejmował także kontrolę

zasadności wznowienia postępowania, podczas gdy rozstrzygnięcie w tym zakresie

nie zostało zaskarżone w sposób przewidziany w art. 380 k.p.c.; - art. 17 § 4 k.p.c.

przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy nie był właściwy do rozpoznania sprawy, w której

wartość przedmiotu sporu wynosiła 310.688 zł; - art. 379 pkt 6 k.p.c.

przez przyjęcie,

że

przyczynę

nieważności

postępowania

może

stanowić

orzeczenie przez sąd okręgowy w sprawie należącej do właściwości sądu

apelacyjnego; - art. 405 zd. 1 in fine k.p.c. przez jego niezastosowanie, chociaż

skarga

o

wznowienie

postępowania

dotyczyła

jedynie

orzeczenia

Sądu

Okręgowego - art. 405 zd. 1 in medio k.p.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie

braku właściwości Sądu Okręgowego do rozpoznania sprawy zakończonej jego

postanowieniem; - art. 385 i art. 386 § 1, 2 i 3 k.p.c. przez wydanie wskutek

rozpoznania apelacji orzeczenia nieprzewidzianego w ustawie; - art. 410 § 1 k.p.c.

przez jego zastosowanie, mimo że przepis ten odnosi się do sądu rozpoznającego

skargę o wznowienie postępowania nie zaś rozstrzygającego o roszczeniu

zgłoszonym w tym postępowaniu; - art. 384 k.p.c. przez jego niezastosowanie i

wydanie orzeczenia niekorzystnego dla strony apelującej.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie

kosztów postępowania.

W odpowiedzi na zażalenie, powódka wniosła o jego oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Stosownie do art. 399 § 1 k.p.c. w wypadkach przewidzianych w ustawie

można żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem.

Możliwość wznowienia postępowania zakończonego nie orzeczeniem co do istoty,

lecz postanowieniem, jako rozstrzygnięciem formalnie kończącym postępowanie,

jest

ograniczona

tylko

do

jednej

przesłanki

wznowienia

postępowania.

Zgodnie z art. 399 § 2 k.p.c., na podstawie art. 401 1 k.p.c. postępowanie może

być wznowione również w razie zakończenia go postanowieniem. Stosownie do

4011 k.p.c., można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał

Konstytucyjny

orzekł

o

niezgodności

aktu

normatywnego

z

Konstytucją,

ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało

wydane orzeczenie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, aby stał się przesłanką

wznowienia postępowania, musi dotyczyć nie jakiegokolwiek aktu w systemie

prawnym, lecz tego aktu, który stanowił podstawę prawną wydania konkretnego

orzeczenia, którego dotyczy skarga o wznowienie postępowania.

Zaskarżenie wyroku, jako orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do istoty

sprawia, że w granicach wyznaczonych podstawami skargi o wznowienie, we

wznowionym

postępowaniu

ponownie

zbadane

zostaną

te

okoliczności,

które zadecydowały o wyniku postępowania w sprawie. Zaskarżenie skargą

o wznowienie postanowienia formalnie kończącego postępowanie powoduje,

że w graniach dopuszczalnej i jedynej dla tego rodzaju orzeczenia podstawy

wznowienia, we wznowionym postępowaniu badaniu będą podlegały okoliczności,

które zadecydowały o zakończeniu postępowania przez wydanie tego formalnego

orzeczenia.

2. Postępowanie w niniejszej sprawie zakończone zostało co do jej istoty

wydaniem przez Sąd Okręgowy nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym,

a do rozpoznania sprzeciwu pozwanego od nakazu nie doszło wskutek wydania

przez Sąd Okręgowy postanowienia z 5 kwietnia 2008 r., odrzucającego ten środek

zaskarżenia.

Kolejno

wniesiony

sprzeciw

pozwanej

od

nakazu

zapłaty

w postępowaniu upominawczym został odrzucony postanowieniem z 30 września

2008 r., jako spóźniony, a to wobec oddalenia wniosku pozwanej o przywrócenie jej

terminu do dokonania tej czynności procesowej. Zażalenie pozwanej na

to postanowienie oddalono postanowieniem z 17 września 2008 r.

Obowiązkiem

wnoszącego

skargę

o

wznowienie

postępowania

jest

oznaczenie orzeczenia, którego skarga dotyczy. Skarżąca uczyniła przedmiotem

zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania postanowienie Sądu Okręgowego

z 30 czerwca 2008 r. Skierowana przeciwko temu postanowieniu skarga powinna

wskazywać na przesłankę określoną w art. 4011 k.p.c. odnoszącą się do podstaw

jego wydania. Przewidziana w art. 4011 k.p.c. podstawa wznowienia postępowania

wynikała z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 kwietnia 2009 r., SK 28/08,

stwierdzającego niekonstytucyjność art. 4798a § 5 k.p.c. Ten przepis w związku

z art. 4799 § 2 k.p.c. stanowił podstawę wydania przez Sąd Okręgowy

postanowienia z 5 kwietnia 2008 r., ale nie był podstawą wydania postanowienia

z 30 czerwca 2008 r. ani też postanowienia z 17 września 2008 r. Postanowienia

te były konsekwencją wniesienia sprzeciwu od nakazu wydanego w postępowaniu

upominawczym po terminie, a zatem podstawą dla ich wydania był art. 504 § 1

k.p.c., w związku z oddaleniem wniosku pozwanej o przywrócenie terminu

dla dokonania tej czynności procesowej, na podstawie art. 169 k.p.c.

Żądając

wznowienia

postępowania

zakończonego

postanowieniem

z 30 czerwca 2008 r. skarżąca odwołała się do argumentów, przy wykorzystaniu

których mogłaby podważać postanowienie z 5 kwietnia 2008 r. Wypada przy tym

zauważyć,

że

wznowienie

postępowania

incydentalnego

zakończonego

odrzuceniem spóźnionego sprzeciwu po odmowie przywrócenia do dokonania tej

czynności nie mogłoby mieć wpływu na byt wcześniejszego postanowienia

odrzucającego sprzeciw pozwanej od nakazu zapłaty, wniesiony wprawdzie

w terminie, ale dotknięty brakami. Sąd Okręgowy, nie bacząc na to, że powołana

przez

pozwaną

podstawą

wznowienia

nie

ma

związku

z

zaskarżonym

rozstrzygnięciem, wznowił postępowanie w sprawie, uchylił swoje postanowienie

z 30 czerwca 2008 r. i przeprowadził postępowanie co do istoty sprawy. W razie

zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania postanowienia z 5 kwietnia 2008 r.

odrzucającego sprzeciw pozwanej ze wskazaniem na wzruszenie art. 479 8a § 5

k.p.c. przez Trybunał Konstytucyjny, wznowienie postępowania prowadziłoby do

tego, że stwierdzone braki sprzeciwu nie uzasadniałyby jego odrzucenia, lecz

potrzebę wezwania o ich uzupełnienie. Po uzupełnieniu braków sprzeciwu

należałoby

przeprowadzić

postępowanie

zmierzające

do

merytorycznego

rozpoznania sprawy, a nakaz zapłaty utraciłby moc ze względu na samo skuteczne

wniesienie sprzeciwu.

3. W rozważanej sytuacji procesowej nie można podzielić zarzutów

skarżącej, jakoby w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania.

Po pierwsze, na podstawie art. 379 pkt 4 i 6 k.p.c. nieważnością dotknięte

było samo postępowanie wznowieniowe przed Sądem Okręgowym.

Sąd ten rozpoznał skargę sporządzoną z naruszeniem art. 399 § 2 k.p.c.,

w związku

z

postępowanie

błędnym

w

wskazaniem

sprawie

w

niej

postanowienia

jako

orzeczenia

wydanego

w

kończącego

pierwszej

instancji i zaskarżonego następnie zażaleniem. Z tego względu skarga ta podlegała

odrzuceniu jako niedopuszczalna (art. 410 § 1 k.p.c.). Jej rozpoznanie

doprowadziło do sytuacji, w której Sąd Okręgowy orzekł w kwestii zastrzeżonej do

właściwości Sądu Apelacyjnego, co na podstawie odpowiednio stosowanego art.

pkt

k.p.c.

stanowiło

przyczynę

nieważności

postępowania.

Stanowisko to znajduje bezpośrednie oparcie w uchwale Sądu Najwyższego

z 2 sierpnia 2006 r. (III CZP 46/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 69), w której

uzasadnieniu stwierdzono, że nieważność postępowania zachodzić może również

w sytuacji, w której o wznowieniu postępowania orzekł sąd okręgowy w miejsce

sądu apelacyjnego, będącego wyłącznie właściwym do rozpoznania sprawy

na podstawie art. 405 k.p.c. Sąd Najwyższy opowiedział się za analogicznym

stosowaniem w takich sytuacjach art. 379 pkt 6 k.p.c., zauważając, że „treść

normatywna art. 379 k.p.c. […] ma walor uniwersalny i w żadnym razie nie odnosi

się tylko do postępowania przed sądem pierwszej instancji”. Sąd Najwyższy

w obecnym składzie nie podziela odmiennego stanowiska wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 6 czerwca 2007 r. (III UZP 5/06, nie publ.).

Niezależnie od tego należy również zwrócić uwagę na dodatkową –

pominiętą przez Sąd Apelacyjny – przyczynę nieważności postępowania ujętą

w art. 379 pkt 4 k.p.c., wynikającą z rozpoznania skargi o wznowienie przez sąd

orzekający w niewłaściwym składzie (tak również Sąd Najwyższy w uchwale

z 2 sierpnia 2006 r., III CZP 46/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 69). Skoro rozpoznanie

skargi o wznowienie postępowania należało do Sądu Apelacyjnego orzekającego

w składzie trzech sędziów, to orzeczenie o wznowieniu przez Sąd Okręgowy

w składzie jednoosobowym stanowiło przyczynę nieważności postępowania

na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.

Po drugie, w konsekwencji pominięcia błędnego oznaczenia orzeczenia

kończącego postępowania w sprawie, Sąd Okręgowy rozpoznał merytorycznie

sprawę, zakończoną wcześniejszym prawomocnym orzeczeniem, pomimo braku

podstaw do wznowienia postępowania. Sąd Okręgowy orzekał w tym wypadku

z naruszeniem powagi rzeczy osądzonej, co zgodnie z art. 379 pkt 3 k.p.c.

stanowiło przyczynę nieważności postępowania w zakresie odnoszącym się do

istoty sprawy.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 398 14 k.p.c. w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. orzeczono jak w postanowieniu, o kosztach postępowania

rozstrzygając na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 109 § 1 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z § 12 ust. 2

pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).