V CZ 89/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 89/12

POSTANOWIENIE

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa T. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuraturze Okręgowej w O.

o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2013 r.,

zażalenia powoda na postanowienie zawarte w pkt. 2 wyroku Sądu

Apelacyjnego […]

z dnia 25 października 2011 r.,

1) oddala zażalenie

2) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 300 zł (trzysta zł)

tytułem kosztów postępowania zażaleniowego

3)

przyznaje

adw.

T.

F. od

Skarbu

Państwa

(Sądu

Apelacyjnego) kwotę 450 zł (czterysta pięćdziesiąt zł)

podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług

przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o

podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 października 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda od wyroku Sądu Okręgowego w O. (oddalającego jego powództwo) i

zasądził od niego na rzecz pozwanego Skarbu Państwa kwotę 2 070 zł tytułem

kosztów postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że nie znalazł

podstaw do orzeczenia o kosztach procesu na podstawie art. 102 k.p.c. (w zw. z

art. 391 § 1 k.p.c.), ponieważ udzielenie powodowi zwolnienia od kosztów

sądowych nie jest normatywną podstawą uzasadniającą nieobciążanie go kosztami

procesu, nie jest też wyjątkową okolicznością w rozumieniu art. 102 k.p.c. Sąd nie

stwierdził, żeby występowały okoliczności sprzeciwiające się zwróceniu kosztów

przez powoda w przyszłości, kiedy jego położenie materialne się polepszy,

a obecnie - skoro powód deklaruje, że nie ma żadnego majątku – obowiązek

zwrotu kosztów nie może uszczuplić zaspokojenia jego usprawiedliwionych

potrzeb. Dodatkowo Sąd zwrócił uwagę, że odbywanie kary pozbawienia wolności

nie jest czymś wyjątkowym, zaznaczył też dużą aktywność powoda, który wytoczył

wiele

procesów

cywilnych

dotyczących

kolejnych

orzeczeń

wydawanych

w prowadzonym przeciwko niemu postępowaniu karnym.

W zażaleniu na postanowienie o kosztach procesu powód zarzucił

naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo że ze zgromadzonego

materiału wynika, jego zdaniem, iż jego sytuacja materialna jest poważna

i uniemożliwia uiszczenie kosztów procesu na rzecz pozwanego, co sprawia, że

nałożenie tego obowiązku jest sprzeczne z zasadami słuszności i współżycia

społecznego.

We

wnioskach

skarżący

wystąpił

o

zmianę

zaskarżonego

postanowienia i nie obciążanie go kosztami postępowania apelacyjnego oraz

o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej na rzecz pełnomocnika

z urzędu reprezentującego powoda.

Pozwany wniósł o oddalenie zażalenia i zasądzenie na rzecz reprezentującej

go Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 102 k.p.c. jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego i może być

stosowany wówczas, kiedy okoliczności konkretnej sprawy dają po temu podstawy.

Jego celem jest zapobieżenie wydaniu orzeczenia o kosztach procesu, które byłoby

niesprawiedliwe. Ocena przeprowadzana jest więc według zasad słuszności.

Powód odwołuje się w zażaleniu do dwóch argumentów. Po pierwsze powołuje się

na dostrzeżoną przez siebie praktykę sądów wykształconą w ramach wykładni art.

102 k.p.c., która polegać ma na niejako automatycznym stosowaniu art. 102 k.p.c.

w odniesieniu do osób, którym przyznano zwolnienie od kosztów sądowych już na

wstępnym etapie procesu. Po drugie zgłasza zastrzeżenia co do bezstronności

Sądu orzekającego, którego orzeczenie o kosztach odbiera jako „karę” za

podejmowanie działań procesowych w celu obrony swoich praw. Pierwszy z tych

argumentów jest chybiony, ponieważ na tle art. 102 k.p.c. nie wykształciła się

praktyka jego stosowania jako konsekwencji udzielenia stronie zwolnienia od

kosztów sądowych na jakimkolwiek etapie postępowania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, Lex, nr 564753). Taka

wykładnia byłaby sprzeczna z postanowieniem art. 108 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r.

Nr 90, poz. 594 ze zm.), który wprost stwierdza, że zwolnienie od kosztów

sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi.

Przyczyny, które spowodowały udzielenie zwolnienia od kosztów sądowych mogą

uzasadniać zastosowanie art. 102 k.p.c. jedynie w szczególnych wypadkach, kiedy

skumulowane w nich okoliczności dotyczące strony są wyjątkowo nasilone, trwałe

i spowodowane zdarzeniami uzasadniającymi szczególną ochronę, nawet kosztem

przeciwnika - skutkiem zastosowania art. 102 k.p.c. jest bowiem pozbawienie go

rekompensaty należnych, poniesionych kosztów procesu.

W rozpatrywanej sprawie nie zachodziły tego rodzaju przyczyny, co

właściwie ocenił Sąd Apelacyjny.

W działaniu tego Sądu nie można się dopatrzyć woli „karania” powoda

obowiązkiem zapłaty kosztów. Zawarta w uzasadnieniu uwaga o licznych sprawach

inicjowanych i prowadzonych przez powoda z wykorzystaniem drugiej instancji

służyła uzupełnieniu informacji o nim, wskazując, że korzysta on z ochrony sądowej

chętnie i często, wytoczenie sporu nie jest więc zdarzeniem wyjątkowym – co

również może w pewnych wypadkach podlegać ocenie w ramach podstaw do

zastosowania art. 102 k.p.c.

Z przytoczonych względów zażalenie, jako nieuzasadnione, należało oddalić

na podstawie art. 3941 § 2 w zw. z art. 39814 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego wynika z treści art.

394 § 3, art. 39821, art. 391 § 1 w zw. z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c.

Wysokość zasądzonych kosztów zastępstwa procesowego znajduje uzasadnienie

w postanowieniach § 2 ust. 1 i 2, § 6 pkt 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Na rzecz

pełnomocnika z urzędu powoda koszty nieopłaconej pomocy prawnej przyznane

zostały w oparciu o Natomiast rozstrzygniecie o kosztach pomocy prawnej

udzielonej powodowi z urzędu uzasadnia § 19 ust. 1, § 2, § 6 pkt 3 i § 13 ust. 2 pkt

2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348

ze zm.).

db