V CZ 83/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 83/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa G. B.

przeciwko L. L.

o uchylenie obowiązku alimentacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 lutego 2013 r.,

zażalenia pozwanego na postanowienie zawarte w pkt. 2 wyroku Sądu

Okręgowego

z dnia 2 marca 2012 r.,

1) zmienia

zaskarżone

postanowienie

w

ten

sposób,

że zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 300 zł

(trzysta)

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania

apelacyjnego;

2) zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 120 zł

(sto dwadzieścia)

zażaleniowego.

tytułem

kosztów

postępowania

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem,

zawartym

w

punkcie

wyroku

z dnia 2 marca 2002 r. Sąd Okręgowy odstąpił od obciążenia powódki kosztami

postępowania za drugą instancję. Przyczyną zwolnienia powódki od obowiązku

zwrotu kosztów przeciwnikowi była jej sytuacja materialna.

Pozwany w zażaleniu domagał się zmiany tego postanowienia przez

zasądzenie od powódki na jego rzecz kwoty 300 zł, zarzucając że narusza ono art.

102 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz niezastosowanie art. 98 § 1 i 3

w związku z § 6 pkt 3 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Ponadto z naruszeniem art. 328 § 2

k.p.c. Sąd Okręgowy niedostatecznie uzasadnił orzeczenie w tym przedmiocie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowa zasada orzekania o kosztach procesu (art. 98 § 1 k.p.c.),

stanowiąca

o

wygrywającemu

obowiązku

strony

przeciwnikowi,

przegrywającej

została

uzupełniona

sprawę

zwrotu

kosztów

zasadami kompensaty,

słuszności i zawinienia (art. 100 do 1041 i 110 k.p.c.). Oparcie rozstrzygnięcia

o kosztach procesu na jednej z uzupełniających reguł orzekania o kosztach,

powinno być poprzedzone stwierdzeniem, że sytuacja zaistniała w sprawie

wskazuje na celowość wyłączenia normy ogólnej, podyktowanego przewidzianymi

w nich względami. Możliwość obciążenia strony przegrywającej jedynie częścią

kosztów albo nieobciążenia jej w ogóle tymi kosztami, uzależniona jest, stosownie

do art. 102 k.p.c., od wyłonienia się w sprawie wypadków szczególnie

uzasadnionych,

wskazujących

że

ponoszenie

kosztów

pozostawałoby

w sprzeczności z powszechnym odczuciem sprawiedliwości oraz zasadami

współżycia społecznego. Należą do nich okoliczności związane z przebiegiem

sprawy - charakter zgłoszonego roszczenia, jego znaczenie dla strony, subiektywne

przekonanie o zasadności roszczenia, przedawnienie roszczenia oraz leżące

poza procesem – sytuacja majątkowa i życiowa strony. Ocena, czy takie wypadki

wystąpiły w konkretnej sprawie należy do sądu, który powinien dokonać jej

w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zasad współżycia

społecznego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r.,

II CZ 51/11, niepubl.; z dnia 1 grudnia 2011 r., I CZ 26/11, niepubl.; z dnia

4 kwietnia 2012 r. II PZ 6/12, niepubl.; z dnia 27 kwietnia 2012 r., I CZ 2/12 i I CZ

4/12, niepubl.). Przeprowadzone przez sąd wartościowanie podlega kontroli

instancyjnej i może być podważone wtedy, gdy jest rażąco niesprawiedliwe

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZ 17/12,

niepubl.; z dnia 23 maja 2012 r. III CZ 25/12, niepubl.). Przyjęte zostało

w orzecznictwie, że nie jest okolicznością wystarczającą do nieobciążania strony

kosztami przegranego procesu jej trudna sytuacja ekonomiczna, która uzasadniała

zwolnienie od kosztów sądowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 2011 r., V CZ 42/11, niepubl.; z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CZ 93/12,

niepubl.; z dnia 23 maja 2012 r., III CZ 25/12), chociaż może stanowić przyczynek

do rozważenia, czy nie zachodzi szczególny wypadek (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CZ 93/12, niepubl.). Nie zasługiwało na

podzielenie stanowisko Sądu Okręgowego, że za nieobciążaniem powódki

kosztami postępowania apelacyjnego przemawia jej trudna sytuacja materialna. Nie

uwzględnia ono wszystkich okoliczności, które należało wziąć pod uwagę

w rozpoznawanej sprawie. Pomija jej charakter, odnoszący się do uzyskania

środków utrzymania i jego znaczenie dla obu stron oraz porównanie ich sytuacji.

Przekonanie o zasadności stanowiska zajmowanego w procesie, które może

stanowić o „wypadku szczególnie uzasadnionym” doznaje znacznego osłabienia

w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 2011 r., V CZ 24/11, niepubl. i z dnia 30 marca 2012 r., III CZ 13/13,

niepubl.). Decyzja o zainicjowaniu go powinna być poprzedzona analizą przyczyn

oddalenia powództwa i oceną ryzyka przegrania sprawy w postępowaniu

apelacyjnym, także w odniesieniu do ponoszenia kosztów tego postępowania.

Nie ma podstaw do uznania, że sytuacja pozwanego jest korzystniejsza od

położenia

powódki;

pozwany

nie

posiada

własnych

źródeł

utrzymania,

a wynagrodzenie jego matki jest znacząco niższe od emerytury powódki. Odmowa

przyznania pozwanemu kosztów postępowania apelacyjnego nie była słuszna,

a zestawienie z wysokością alimentów prowadzi do istotnego uszczuplenia środków

utrzymania. Nie było podstaw do przyjęcia, że spełnione zostały wymagania,

zezwalające na zastosowanie wyjątku od zasady przewidzianej art. 98 § 1 i 3

w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 16 zdanie

pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., postanowił jak w sentencji postanowienia

Rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego

oparte

zostało

na zasadzie odpowiedzialności za wynik sprawy na tym etapie postępowania,

stosownie do art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.

oraz w związku z § 13 ust. 2 pkt 2, § 6 pkt 3 cyt. rozp.