V CZ 8/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 8/09

POSTANOWIENIE

Dnia 12 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie ze skargi J.J.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 25 maja 2004 r., sygn. akt [...]

w sprawie z powództwa J.J.

przeciwko J.N.

przy udziale Stowarzyszenia P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2009 r.,

zażalenia powoda i Stowarzyszenia P.

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 października 2008 r., sygn. akt [...],

1)

2)

odrzuca zażalenie Stowarzyszenia P.;

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje skargę

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Powód J.J. wniósł skargę o wznowienie postępowania w sprawie przeciwko

J.N. o zapłatę, zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 25 maja 2004 r.

Jako przyczyny wznowienia postępowania wskazał:

-

art. 403 §1 pkt 1 k.p.c. , tj. oparcie wyroku na dokumencie przerobionym;

-

art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c., tj. fakt uzyskania wyroku za pomocą przestępstwa;

-

art. 403 § 2 k.p.c., tj. wykrycie nowych okoliczności faktycznych lub środków

dowodowych.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24 października 2008 r. odrzucił

skargę powoda uznając, że przytoczone przez niego okoliczności nie świadczą o

istnieniu wskazanych przez niego ustawowych przesłanek wznowienia.

Oceniając wskazane w art. 403 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przesłanki wznowienia Sąd

Apelacyjny przyjął pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia

12 grudnia 2002 r., (III AO 23/02 OSNP wkł. 2003, Nr 18, poz. 11), według którego:

„podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia go za autentyczny lub

używanie

takiego

dokumentu

jako

autentycznego

stanowi

przestępstwo,

a wznowienia postępowania z powodu przestępstwa można zgodnie z art. 404

k.p.c. żądać tylko wówczas, gdy czyn został ustalony prawomocnym wyrokiem

skazującym, chyba że postępowanie karne nie może być wszczęte lub że zostało

umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów. Powołany przepis ma przy tym

ogólny charakter i wobec tego dotyczy wszystkich sytuacji faktycznych objętych

zakresem zastosowania art. 403 § 1 k.p.c.”. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał,

że w sprawie o wznowienie postępowania nie jest władny sam dokonywać ustaleń,

co do faktu podrobienia dokumentu, jak również badania, czy potwierdza on

nieprawdę, tym bardziej, że toczy się postępowanie karne w tej materii i nie został

wydany

wyrok

skazujący,

co

więcej,

postępowanie

zostało

umorzone

nieprawomocnym postanowieniem.

Sąd Apelacyjny odnosząc się do wskazanej przez skarżącego przesłanki

wznowienia z art. 403 § 2 k.p.c. przyjął, że powołane przez skarżącego okoliczności

nie stanowią nowych środków dowodowych czy nowych okoliczności faktycznych

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W ocenie Sądu są to jedynie okoliczności

mogące świadczyć o niewiarygodności istniejących w sprawie dowodów.

W

zażaleniu

na

powyższe

postanowienie

powód

zarzucił

Sądowi

Apelacyjnemu naruszenie art. 403 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 410 § 1 k.p.c. przez

uznanie, że skarga nie została oparta na ustawowych podstawach i jej niesłuszne

odrzucenie, a ponadto nie przeprowadzenie dowodu z akt sprawy [...] Prokuratury

Rejonowej, pomimo dopuszczenia przez Sąd Apelacyjny dowodu z tychże akt.

Zarzucając powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 24 października 2008 r.

wniosło

również

Stowarzyszenie

P. Stowarzyszenie

zarzuciło

Sądowi

dopuszczalność

zażalenia

Apelacyjnemu rażące naruszenie art. 410 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

pierwszej

wniesionego

przez

kolejności

należy

Stowarzyszenie

rozważyć

P. Działające

w niniejszej

sprawie

Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zarejestrowanym na podstawie przepisów

ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 104

ze zm.), wyposażonym w osobowość prawną i działającym na podstawie

obowiązującego prawa oraz statutu. Zgodnie z § 5 statutu celem Stowarzyszenia

jest w szczególności: działanie na rzecz przestrzegania praw obywatela i

obowiązków organów władzy publicznej w tym ustawodawczej, wykonawczej,

organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości, zawartych w szczególności w

Konstytucji RP, umowach międzynarodowych i obowiązujących przepisach prawa;

przeciwdziałanie zjawiskom naruszenia prawa i korupcji oraz związanym z tym

patologiom społecznym; upowszechnianie i ochrona praw i wolności człowieka

oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji;

działanie na rzecz jawności funkcjonowania władz publicznych; upowszechnianie i

ochrona praw konsumentów; podejmowanie interwencji oraz reprezentowanie

obywateli i innych podmiotów wobec organów władzy publicznej i innych instytucji

państwowych i samorządowych, w ochronie ich słusznych interesów lub w

przypadkach zagrożenia porządku prawnego oraz bezpieczeństwa, a także udziału

w postępowaniach prowadzonych przez te organa w granicach prawem

dopuszczalnych. Według zaś § 6 statutu, Stowarzyszenie realizuje swoje cele

miedzy innymi przez udział w postępowaniach przygotowawczych, sądowych,

wykonawczych i administracyjnych i innych dla ochrony słusznego interesu

społecznego lub indywidualnego zawartych w Konstytucji RP, w tym ochrony praw

i wolności człowieka i obywatela.

Stowarzyszenie przystąpiło do postępowania zainicjowanego wniesieniem

skargi przez powoda J.J. uzasadniając swój udział w postępowaniu tym, że w

sprawach pomiędzy powodem a pozwanym J.N. dochodzi do dyskryminowania

praw i równości wobec prawa obywateli, naruszenia konstytucyjnej zasady

równości wobec prawa oraz prawa dostępu do sądu, a ponadto wskazując, że nie

można wykluczyć, iż w sprawach cywilnych toczących się z udziałem pozwanego J.

N. przed Sądem Apelacyjnym mogło dojść do wydania wyroków na skutek

popełnienia przestępstwa. Stowarzyszenie w piśmie procesowym jako podstawę

prawną przystąpienia do postępowania wskazało art. 8 k.p.c. w zw. z art. 61 § 4

k.p.c. w zw. z art. 62 k.p.c. oraz paragraf 5 i 6 statutu.

Zgodnie z powołanym przez Stowarzyszenie art. 8 k.p.c. organizacje

społeczne, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności

gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw

obywateli spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział

w toczącym się postępowaniu. Z kolei według art. 61 § 4 k.p.c. organizacje

społeczne, do których zadań statutowych należy ochrona równości oraz

niedyskryminacji przez bezpodstawne bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie

praw i obowiązków obywateli, mogą w sprawach o roszczenia z tego zakresu

wytaczać za zgodą obywateli powództwa na ich rzecz oraz, za zgodą powoda,

wstępować do postępowania w każdym jego stadium.

Powołane przepisy jednoznacznie wskazują, że ustawodawca uzależnił

dopuszczalność udziału

organizacji społecznej, a

w tym

stowarzyszenia,

w postępowaniu cywilnym od spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze,

w postępowaniu cywilnym mogą wziąć udział organizacje, do których zadań

statutowych należy ochrona równości oraz niedyskryminacji przez bezpodstawne,

bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie praw i obowiązków obywateli; po drugie,

wymienione organizacje mogą wziąć udział w postępowaniu, ale jedynie

w sprawach o roszczenia z tego zakresu; po trzecie możliwość wstąpienia do

postępowania w każdym jego stadium uzależniona jest od zgody powoda.

W niniejszej sprawie spełnione zostały tylko dwie przesłanki dopuszczalności

udziału organizacji społecznej w postępowaniu cywilnym, bowiem jak wynika to

z treści statutu, Stowarzyszenie P. jest organizacją społeczną, do której zadań

statutowych należy ochrona równości oraz niedyskryminacji przez zróżnicowanie

praw i obowiązków obywateli, a ponadto powód wyraził zgodę na przystąpienie tej

organizacji do postępowania. Niniejsza sprawa nie jest natomiast sprawą o

roszczenia, które służą ochronie równości oraz niedyskryminacji i zabezpieczają

przed bezpodstawnym bezpośrednim lub pośrednim zróżnicowaniem praw i

obowiązków obywateli. Tego typu roszczenia przysługują np. pracownikowi w

sprawach o naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu (art. 18 3d k.p.,

art. 47 § 2 pkt 1 lit. b k.p.c.). Niniejsza sprawa jest „sprawą o zapłatę”, przy czym

żądanie powoda zostało oparte na przepisach regulujących odpowiedzialność

kontraktową.

Jak wynika z treści pozwu powód domagał się zwrotu udzielonej

pozwanemu pożyczki. Ponadto zważyć należy, że oba Sądy orzekające w

niniejszej sprawie, tak w pierwszej i w drugiej instancji, oparły swoje rozstrzygnięcie

na przepisach regulujących odpowiedzialność kontraktową. Sąd Okręgowy przyjął,

że pozwany nie spełnił świadczenia pieniężnego na rzecz powoda, z kolei Sąd

Apelacyjny, po dokonaniu odmiennych ustaleń faktycznych przyjął, że pozwany

wywiązał się ze zobowiązania wynikającego z zawartej z powodem w dniu 18 maja

1994 r. umowy.

Z uwagi na powyższe należy przyjąć, że Stowarzyszenie P. nie jest

uprawnione do wzięcia udziału w niniejszym postępowaniu, a w konsekwencji, że

nie przysługuje mu legitymacja do dokonywania czynności procesowych, w tym do

wniesienia zażalenia. Z kolei zażalenie wniesione przez podmiot do tego nie

legitymowany jako niedopuszczalne podlega odrzuceniu zgodnie z art. 3941 § 3

k.p.c. w zw. z art. 39821 w zw. z art. 373 k.p.c.

Na marginesie należy tylko zaznaczyć, że zażalenie wniesione przez

Stowarzyszenie P. podlega odrzuceniu również ze względu na wniesienie go z

pominięciem

przymusu

adwokacko-radcowskiego,

który

obowiązuje

w

postępowaniu przed Sądem Najwyższym i którym objęte są czynności procesowe

związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane przed

sądem niższej instancji (art. 871 k.p.c.). Od strony podmiotowej, przymusem objęte

są czynności stron, przy czym przez strony rozumie się w tym wypadku również

podmioty występujące w postępowaniu cywilnym na prawach stron, a w tym

organizacje społeczne. Trafnie wskazuje skarżąca, że zgodnie z art. 62 k.p.c. do

organizacji społecznych wnoszących powództwa na rzecz obywateli, jak również do

uczestnictwa takich organizacji w postępowaniu dla ochrony praw obywateli,

stosuje się odpowiednio przepisy o prokuratorze. Jak powszechnie przyjmuje się,

odpowiednie zastosowanie mają przepisy zawarte zarówno w tytule II, jak i w

innych częściach k.p.c., z wyjątkiem tych, których stosowanie do organizacji

społecznych jest wyraźnie wyłączone, oraz tych, które mogą odnosić się wyłącznie

do prokuratora jako rzecznika praworządności i interesu publicznego lub dotyczą

spraw, w jakich organizacja nie może brać udziału. Takim przepisem, który znajdzie

odpowiednie zastosowanie do udziału organizacji społecznej będzie również art.

871 § 2 k.p.c. zgodnie z którym, przymus adwokacko radcowski nie obowiązuje w

wypadku, gdy stroną, jej organem, jej przedstawicielem ustawowym lub

pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor

habilitowany nauk prawnych,

a

także gdy stroną,

jej organem

lub

jej

przedstawicielem ustawowym jest adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa. Odpowiednie stosowanie przepisów prawa oznacza,

że przepis może zostać zastosowany wprost, z odpowiednimi modyfikacjami,

uwzględniającymi charakter danej instytucji, istotę i zasady rządzące konkretnym

postępowaniem, albo z uwagi na powyższe nie nadaje się do zastosowania. Należy

zauważyć, że wprowadzenie przymusu adwokacko-radcowskiego wiąże się ściśle

z wysokimi wymaganiami formalnymi, jakie ustawa nakłada na środki prawne

wnoszone do Sądu Najwyższego, a także z zamiarem ustawodawcy zapewnienia

sprawności postępowania przed Sądem Najwyższym, ze względu na szczególną

rolę, jaką organ ten pełni w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Wymaganiom

tym mogą sprostać tylko profesjonaliści, prawnicy o odpowiednich kwalifikacjach,

których przygotowanie merytoryczne zapewnia wysoki poziom wnoszonych

środków prawnych i sprawność zainicjowanego w ten sposób postępowania.

Do szerokiego grona profesjonalistów zaliczony został również prokurator,

w stosunku do którego przymus adwokacko-radcowski jest wyłączony.

Zasadne okazały się natomiast, podniesione przez powoda, zarzuty

naruszenia art. 403 § 1 i 2 w zw. z art. 410 § 1 k.p.c. Nie można bowiem zgodzić

się z poglądem, który przyjął Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie, a który znajduje

odzwierciedlenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie

z dnia 12 grudnia 2002 r., III AO 23/02, niepubl.), że wznowienia postępowania

z powodu oparcia wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym, można

żądać tylko w wypadku, gdy czyn ten stanowi przestępstwo i został ustalony

prawomocnym wyrokiem karnym skazującym, a w konsekwencji, że sąd orzekający

w sprawie o wznowienie nie jest władny sam dokonywać ustaleń, co do faktu

podrobienia dokumentu, czy też badania czy potwierdza

on nieprawdę.

Ograniczenie takie nie wynika z treści powołanych przepisów, z kolei z przepisów

ogólnych (art. 252-254 k.p.c.) jednoznacznie wynika, że kwestia autentyczności

(prawdziwości) dokumentów podlega badaniu w postępowaniu cywilnym. W tym

względzie Sąd Najwyższy orzekający w niniejszym składzie podziela stanowisko

i argumentację zawartą w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca

1963 r., II CZ 63/63, („Nowe Prawo” 1965, Nr 6, s. 709) oraz z dnia 15 grudnia

2000 r., IV CKN 1418/00, (niepubl.). Trafnie Sąd Najwyższy w powołanych

orzeczeniach wskazał, że art. 403 § 1 k.p.c. wymienia jako odrębne podstawy

wznowienia oparcie wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym (pkt 1)

i uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa (pkt 2). Sąd Najwyższy zauważa, że

wprawdzie podrobienie lub przerobienie dokumentu jest przestępstwem (art. 270

§ 1 k.k.), to jednak wymienienie w art. 403 § 1 k.p.c. odrębnie oparcia wyroku na

dokumencie podrobionym lub przerobionym i uzyskania wyroku za pomocą

przestępstwa, nakazuje przyjąć, że ta druga podstawa wznowienia nie obejmuje

przestępstwa polegającego na podrobieniu lub przerobieniu dokumentu, gdy

podrobiony lub przerobiony dokument stanowił podstawę faktyczną wyroku.

Wskazanie bowiem podrobienia lub przerobienia dokumentu jako oddzielnej

podstawy wznowienia byłoby zbyteczne, gdyby podrobienie lub przerobienie

dokumentu mieściło się już w pojęciu przestępstwa, o którym mowa w art. 403 § 1

pkt 2 k.p.c. Z kolei w postanowieniu z dnia 5 lutego 1999 r., III CKN 1075/98, (OSN

1999/7-8, poz. 138) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c., chodzi

o przestępstwa, w których celem przestępczego działania jest uzyskanie wyroku

określonej treści, np. łapownictwo, fałszywe zeznania.

Dodatkowo należy podnieść, że ustawodawca formułując w art. 403 § 1 pkt 1

k.p.c. przesłankę wznowienia postępowania, nie uzależnił, inaczej niż w wypadku

pkt 2 § 1 art. 403 k.p.c., dopuszczalności wznowienia postępowania od

stwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa, natomiast, w sposób wyraźny,

uzależnił dopuszczalność wznowienia od stwierdzenia faktu podrobienia lub

przerobienia dokumentu. Należy bowiem podnieść, że sam fakt podrobienia lub

przerobienia dokumentu nie decyduje o bycie przestępstwa z art. 270 k.k., tj.

fałszerstwa materialnego dokumentu, konieczne jest w tym wypadku stwierdzenie

istnienia wszystkich ustawowych znamion tego przestępstwa, w tym także znamion

dotyczących strony podmiotowej czynu. Nadto przepis art. 404 k.p.c. wyraźnie

wskazuje, że powodem wznowienia postępowania jest przestępstwo, nie zaś fakt

podrobienia lub przerobienia dokumentu.

Nie można też zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że okoliczności

mogące świadczyć o niewiarygodności istniejących w sprawie dowodów nie

stanowią nowych środków dowodowych, czy też nowych okoliczności faktycznych

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wynik sprawy zależy, w szczególności, od

ustalonej przez sąd podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Z kolei w bezpośrednim

związku z ustaleniem podstawy faktycznej rozstrzygnięcia pozostaje ocena

przeprowadzonych

przez

sąd

dowodów,

dokonywana

pod

kątem

ich

wiarygodności i mocy dowodowej (art. 233 § 1 k.p.c.). W konsekwencji, podważenie

wiarygodności i mocy dowodów, na których oparł się sąd w konkretnej sprawie,

pozostaje w funkcjonalnym związku z przyjętym przez sąd rozstrzygnięciem

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I CZ 80/05,

niepubl.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw.

z art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.