V CZ 60/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 60/12

POSTANOWIENIE

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Firmie Handlowej "J." B. B., J. G. spółce jawnej

o zwolnienie zajętego przedmiotu spod egzekucji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2012 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie o kosztach procesu

zawarte w punkcie 2 wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 lutego 2012 r.,

1)

zmienia

zaskarżone

postanowienie

w

ten

sposób,

że zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 7700

(siedem

tysięcy

siedemset)

zł

tytułem

kosztów

postępowania apelacyjnego;

2)

zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 680

(sześćset osiemdziesiąt) zł tytułem kosztów postępowania

zażaleniowego.

Uzasadnienie

Powód A. P. wniósł przeciwko pozwanej Firmie Handlowej „J.” B. B., J. G.

Sp. J. powództwo ekscydencyjne o zwolnienie od zajęcia wierzytelności w

wysokości 140 000 zł z tytułu zbycia lokalu użytkowego w Z., R. 16. Wierzytelność

ta została zajęta przez komornika w dniu 1 czerwca 2010 r. w wykonaniu wniosku

egzekucyjnego pozwanej z dnia 19 lutego 2010 r., zawierającego m. in. żądanie

objęcia egzekucją „innego majątku dłużnika ustalonego w toku postępowania”.

Pozwana nie została zawiadomiona przez komornika o konieczności uzyskania

klauzuli wykonalności także przeciwko powodowi, aby możliwa była egzekucja z tej

wierzytelności, mimo że sprzedana nieruchomość należała do majątku wspólnego

małżonków A. i B. P., a pozwana dostarczyła komornikowi tylko tytuł wykonawczy

przeciwko B. P. Powód nie wezwał pozwanej do dobrowolnej rezygnacji z

prowadzenia egzekucji z wierzytelności. Pozwana dopiero 14 czerwca 2011 r.

skierowała do komornika wniosek o zwolnienie wierzytelności od egzekucji. Sąd

Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 30 czerwca 2011 r. uwzględnił powództwo po

ustaleniu, że wniosek pozwanej nie dotarł do komornika, wobec czego

postępowanie egzekucyjne nie zostało umorzone. Sąd wskazał, że pozwana nie

dysponowała tytułem uprawniającym do egzekucji ze składników majątku

wspólnego małżonków P.

Sąd Apelacyjny, który rozpoznał sprawę na skutek apelacji pozwanej

wyrokiem z dnia 2 lutego 2012 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

oddalił powództwo odstępując od obciążenia powoda kosztami postępowania za

obie instancje oraz obowiązkiem uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa brakujących

kosztów sądowych. Rozstrzygniecie było konsekwencją ustalenia nowego faktu - że

w dniu 30 czerwca 2011 r. komornik umorzył postępowanie egzekucyjne do spornej

wierzytelności na skutek wniosku pozwanej. Pozostałych zarzutów podniesionych w

apelacji Sąd nie podzielił. Orzeczenie o kosztach procesu Sąd Apelacyjny

uzasadnił wystąpieniem szczególnie uzasadnionego wypadku w rozumieniu art.

102 k.p.c., za który uznał niewłaściwe zachowanie pozwanej w toku procesu,

polegające na tym, że pozwana pomimo uzyskanej najpóźniej w chwili otrzymania

odpisu pozwu wiedzy, że w toku egzekucji zajęta została wierzytelność ze

sprzedaży lokalu stanowiącego przedmiot wspólności małżeńskiej dłużnika i

powoda wnosiła o oddalenie powództwa, a wniosek o zwolnienie tej wierzytelności

od egzekucji złożyła dopiero po roku prowadzenia postępowania, tuż przed

wyznaczeniem ostatniej rozprawy. Opieszałość pozwanej spowodowała, zdaniem

Sądu,

że

umorzenie

postępowania

egzekucyjnego

skierowanego

do

tej

wierzytelności nastąpiło już po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy i powstała

potrzeba wniesienia apelacji.

Pozwana

wniosła zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego

orzekające o kosztach postępowania apelacyjnego. Zarzuciła naruszenie przepisów

postępowania - art. 98 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. i § 13 ust. 1 pkt 2 w zw.

z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1348 ze zm.) oraz naruszenie art. 102 k.p.c. poprzez jego zastosowanie jako

podstawy rozstrzygnięcia o odstąpieniu od obciążania strony powodowej kosztami

postępowania. We wnioskach domagała się zmiany tego postanowienia poprzez

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego

w wysokości 7 700 zł oraz kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentualnie uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd

Apelacyjny

za

podstawę

orzeczenia

o

kosztach

procesu

w postępowaniu apelacyjnym przyjął art. 102 k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.),

który pozwala w wypadkach szczególnie uzasadnionych na zasądzenie od strony

przegrywającej jedynie części kosztów procesu albo na nie obciążanie jej kosztami

w ogóle. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że o nieobciążaniu

strony przegrywającej kosztami procesu Sąd orzeka na podstawie okoliczności

konkretnej sprawy zasługujących na miano wyjątkowych (np. postanowienie z dnia

13 grudnia 2007 r., I CZ 110/07, nie publ.). Ustalenie czy w danym przypadku

zachodzą „wypadki szczególnie uzasadnione”, prawodawca pozostawił do

swobodnej oceny sądu, która następuje niezależnie od weryfikacji przesłanek do

zwolnienia strony od kosztów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 26 stycznia 2007 r., V CSK 292/06, niepubl.). Przepis nie egzemplifikuje

rodzaju okoliczności, które mogą być uznane za wyjątkowe. W orzecznictwie

wykształciły się

pewne

kryteria

ocenne,

odwołujące

się do

okoliczności

podmiotowych, wynikających z trudnego położenia materialnego strony, jej sytuacji

życiowej, ale także nawiązujące do przebiegu procesu, charakteru sprawy

(w szczególności kiedy cel prawny może być osiągnięty wyłącznie na drodze

sądowej). Nie jest to jednak zestaw zamknięty, podstawowym punktem odniesienia

pozostaje bowiem sędziowskie poczucie słuszności oparte na obowiązujących

w społeczeństwie

przesłankach

etycznych

(np.

postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CZ 98/10; z dnia 11 lutego 2011 r., I CZ

38/10 czy z dnia 22 lutego 2011 r., II PZ 1/11, wszystkie nie publ.).

Mimo pozostawionej sądowi swobody, nie może być ona rozumiana jako

dowolność, wobec czego zagadnienie, czy określone okoliczności umożliwiają

zastosowanie art. 102 k.p.c. podlega kontroli.

W rozpoznawanej sprawie pozwana słusznie wskazuje, że argumentacja

przytoczona przez Sąd drugiej instancji nie daje podstaw do odstąpienia od zasady

z art. 98 k.p.c. w odniesieniu do zaskarżonych kosztów postępowania

apelacyjnego. Jak wynika z uzasadnienia za nieprawidłowe postępowanie

pozwanej, które spowodowało zastosowanie art. 102 k.p.c. na etapie postępowania

apelacyjnego, Sąd Apelacyjny uznał opieszałość działań pozwanej, która

ostatecznie doprowadziła do umorzenia postępowania egzekucyjnego dopiero

po wydaniu

wyroku

przez

Sąd

pierwszej

instancji.

Wnioskowanie

Sądu

Apelacyjnego opiera się na sprzecznym wewnętrznie założeniu, że pozwana

dysponowała wiedzą o zajęciu wierzytelności wchodzącej w skład majątku

wspólnego od chwili, kiedy doręczony jej został odpis pozwu, a jednocześnie,

że nieprawidłowości działania komornika polegające na nieudzielaniu pozwanej

informacji o przebiegu egzekucji powinny ją skłonić do większej aktywności

w uzyskaniu wiedzy o przebiegu postępowania egzekucyjnego. Zasadności

pierwszego poglądu przeczy ustalenie, że komornik nie poinformował pozwanej

o konieczności przedłożenia tytułu opatrzonego klauzulą wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużniczki, kiedy zawiadamiał ją o zajęciu spornej wierzytelności,

a także, że nie zareagował na pisemna prośbę pozwanej o informacje

o podejmowanych działaniach. Nieprawidłowe postępowanie komornika nie może

obciążać pozwanej, zwłaszcza jeśli podejmuje on decyzję o skierowaniu egzekucji

do określonych przedmiotów majątkowych w oparciu o ogólne upoważnienie do

prowadzenia egzekucji z innych ustalonych przez siebie składników majątku

dłużnika, a nie tylko z przedmiotów wskazanych przez pozwaną. Stanowisko Sądu,

że pozwana powinna podjąć aktywniejsze działania w stosunku do komornika, aby

ustalić status zajętej wierzytelności, nie jest uzasadnione, jeśli zważyć, że to na

powodzie spoczywał ciężar udowodnienia, że egzekucja dotknęła jego praw. Kiedy

fakt ten został wykazany w toku postępowania – pozwana wystąpiła do komornika

o umorzenie egzekucji. Okoliczność, że Sąd Okręgowy wydał wyrok bazując na

uzyskanej od komornika w dniu orzekania informacji, że wniosek do niego nie dotarł

i nie został przez niego załatwiony również nie może obciążać pozwanej, skoro

zgodność z rzeczywistością oświadczenia komornika budzi poważne wątpliwości,

jeśli zważyć, że postanowienie o umorzeniu postępowania wydane zostało przez

niego w tym samym dniu, w którym zeznawał, że jeszcze wniosku nie otrzymał.

Sekwencja wydarzeń nie uprawnia do postawienia wniosku, że to pozwana

„zawiniła”,

wydanie wyroku, który nie przystawał do stanu postępowania

egzekucyjnego

spowodowanego

podjętymi

przez

nią

wobec

komornika

i zakomunikowanymi sądowi czynnościami. W rezultacie złożenie apelacji było

jedyną procesową reakcją pozwanej, która mogła spowodować korektę orzeczenia

i dostosowanie go do rzeczywistego stanu rzeczy. Skorzystanie z tej drogi nie

stanowiło przejawu niewłaściwego postepowania procesowego, uzasadniające

odstąpienie od reguły ponoszenia kosztów przez stronę przegrywającą sprawę

i odmowę zasądzenia na rzecz pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego

od powoda.

W konsekwencji zażalenie okazało się uzasadnione, co spowodowało

konieczność

zmiany

zaskarżonego

postanowienia

o

kosztach

procesu

na podstawie art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja

2012 r. – art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 233, poz. 1381)

oraz art. 98 § 1 i 3, art. 3941 § 3 w zw. z art. 39816 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego uzasadnia art. 394 1 § 3

k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2012 r.) w zw. z art. 39821 k.p.c.

i art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 2, § 6 pkt. 4, § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

jw