V CZ 59/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 59/07

POSTANOWIENIE

Dnia 22 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa K. F.

przeciwko K. C.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2007 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 lutego 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W sprawie z powództwa K. F. o ochronę czci i dobrego imienia powoda –

przez zamieszczenie zakazów i nakazów o charakterze niemajątkowym oraz

zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 20000 zł - zakończonej w sądzie pierwszej

instancji wyrokiem z 21 grudnia 2006 r. oddalającym powództwo, powód

reprezentowany przez kwalifikowanych pełnomocników – radców prawnych wniósł

apelację, zaskarżając wyrok w całości. Wartość przedmiotu zaskarżenia określił na

20 000 zł i uiścił przelewem na rachunek Sądu Okręgowego opłatę w kwocie 1000

zł. Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny, któremu apelację przedstawiono

odrzucił ją uznając, że nie została należycie opłacona (art. 1302 § 3 k.p.c. w

związku z art. 373 k.p.c.), ponieważ od apelacji zawierającej żądanie zmiany

wyroku w części dotyczącej roszczeń majątkowych i niemajątkowych (ustalenie, że

dobra osobiste zostały naruszone, nakazanie zaniechania dalszych naruszeń i

przeproszenie powoda)

należna opłata wynosi 1600 złotych, tj. 1000 zł opłaty

stosunkowej i 600 zł opłaty stałej.

Powód zaskarżył to postanowienie zażaleniem, w którym domagał się

uchylenia tego postanowienia i zasądzenia kosztów procesu postępowania

zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

mająca w sprawie zastosowanie ze względu na dzień zakończenia postępowania

w sądzie pierwszej instancji i treść art. 149 ust. 1 zawiera przepis art. 26 ust. 1 pkt 3

stanowiący, że opłatę stałą w kwocie 600 złotych pobiera się od pozwu o ochronę

dóbr osobistych. Ustawa nie określa bliżej treści żądań takiego pozwu,

a z przepisów prawa materialnego wynika, że mogą one mieć charakter

niemajątkowy lub majątkowy, przy czym nie jest to alternatywa rozłączna.

Wynika to z kolejnych zdań art. 24 ust. 1 kodeksu cywilnego. Różnorodność

zdarzeń powodujących naruszenie dóbr osobistych usprawiedliwia pozostawienie

poszkodowanemu

sposobu

ochrony.

Wymieniony

przepis

upoważnia

pokrzywdzonego

do

żądania

zadośćuczynienia

pieniężnego

lub

zapłaty

odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (na zasadach

przewidzianych w kodeksie) oraz żądania odszkodowania na zasadach ogólnych.

Zarówno żądania niemajątkowe jak i zadośćuczynienie są środkami ochrony

naruszonego lub zagrożonego dobra osobistego, natomiast odszkodowania nie

można wprost zaliczyć do tej kategorii, ponieważ wyrównuje uszczerbek w sferze

majątkowej a nie zmierza do przyznania satysfakcji osobistej z tytułu naruszenia

godności pokrzywdzonego. W obowiązującej poprzednio ustawie o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych z 1967 r. regulacja opłat w sprawie o ochronę

dóbr osobistych była odmienna. W art. 31. przewidziano wpis tymczasowy od

pozwu w sprawach o prawa niemajątkowe, podobnie jak od pozwu w sprawach,

których wartości przedmiotu sprawy nie dało się ustalić w chwili jej wszczęcia. Art.

26 ust. 1 ustawy z 2005 r. jest zbudowany według innej zasady, określa sprawy

szczegółowo (o rozwód lub separację) lub dzieli je według kryterium chronionych

dóbr wymieniając prawa osobiste, autorskie, z uzyskania patentu na wynalazek,

prawa ochronnego na wzór użytkowy, prawa z rejestracji wzoru przemysłowego lub

zdobniczego, prawa ochronnego na znak towarowy, prawa z rejestracji na

oznaczenie geograficzne, prawa z rejestracji topografii układów scalonych, prawa

z rejestracji wzoru zdobniczego. W tym wypadku część z nich ma zakres

ograniczony do praw niemajątkowych, a inne (dobra osobiste) takiego ograniczenia

nie mają. Poza tym przepis wymienia kategorie zbiorczą pn. innych praw

niemajątkowych, a w § 2 posługuje się jeszcze innym kryterium.

Może zatem powstać pytanie o przyczynę i znaczenie pominięcia przez

ustawodawcę kryterium rodzaju roszczenia i konsekwencje takiego formułowania

przepisu; w szczególności,

czy pismo podlega opłacie

stałej tylko w razie

zgłoszenia roszczenia niemajątkowego (zwłaszcza o złożenie odpowiedniego

oświadczenia), a w razie zgłoszenia roszczeń mieszanych należy się opłata

zarówno stała, jak i stosunkowa, jak orzekł Sąd Apelacyjny w rozpoznawanej

sprawie.

Poszukując

odpowiedzi

należy

zwrócić

uwagę

na

motywy

zmian

w przepisach o kosztach sądowych dokonane w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r.

i uwzględnić wymagania wobec aktów normatywnych nakładających ciężary

publiczne na osoby i inne podmioty, a taki charakter ma obowiązek uczestnictwa

stron w kosztach funkcjonowania państwowych organów wymiaru sprawiedliwości.

Obciążenia te muszą wynikać z ustawy, podlegają ścisłemu określaniu obowiązku,

a ponadto wysokość ich nie może tamować dostępu do sądu, będącego prawem

konstytucyjnym. Twórcy nowej ustawy niewątpliwie dążyli również do uproszczenia

ustalania wysokości i poboru opłat sądowych.

Realizacja tych założeń przejawia się w wydatnym rozszerzeniu rodzajów

spraw, w których pobiera się opłatę stałą, uznawaną w piśmiennictwie nawet za

regułę. Ocena taka nie jest pozbawiona podstawy, gdyż przepisy kazuistycznie

wyliczające obowiązek uiszczenia opłaty stałej wypełniają niemal w całości działy

2 – 8 (art. 22-78) ustawy. Szczegółowość tych unormowań nakazuje z ostrożnością

podchodzić do wykładni kontekstowej każdego z analizowanych przepisów.

Zadaniem ustawodawcy było bowiem przede wszystkim stworzenie systemu

kompletnego, wykluczającego pozostawienie pewnych kategorii spraw poza

regulacją.

Poszukiwanie podstawy do obciążenia skarżącego dwiema opłatami,

stosunkową i stałą sprzeciwiałoby się wspomnianym już motywom zastąpienia

ustawy z 1967 r. nową ustawą, zwłaszcza konieczności obniżenia ich wysokości.

Ogólny charakter, istotny dla rozstrzygnięcia każdego wypadku mają

przepisy art. 12 i 13. Pierwszy ustanawia regułę pobierania opłaty stałej

w sprawach o prawa niemajątkowe oraz o niektóre prawa majątkowe wskazane

w ustawie, a drugi regułę pobierania opłaty stosunkowej w sprawach o prawa

majątkowe.

W toku interpretacji, w pierwszej kolejności należy wyjaśnić znaczenie

i kryteria podziału na sprawy o prawa majątkowe i niemajątkowe. Pojęcia te nie

zostały zdefiniowane w ustawie o kosztach sądowych ani w kodeksie postępowania

cywilnego, a przykłady ich użycia nie prowadzą do pewnych wyników. Np. z art. 17

pkt 1 k.p.c. zdaje się wynikać, że sprawie majątkowej nadaje się znaczenie szersze

niż roszczeniu, ale w innych przepisach (np. art. 19 § 1 i 2 k.p.c.) wyrażenia:

sprawa i roszczenie używane są zamiennie.

Orzecznictwo wyjaśniło treść pojęcia praw oraz spraw majątkowych, wiążąc

je z uwarunkowaniami ekonomicznymi. Źródłem roztrząsanych wątpliwości jest

zatem pytanie o relacje między sprawą o prawa majątkowe i sprawą, w której

powód dochodzi roszczenia majątkowego. Jeżeli przyjmie się ich tożsamość,

wówczas art. 12 i 13 uzyskają treść „w sprawach, w których powód dochodzi

roszczenia majątkowego (albo niemajątkowego)” i takim lub równoważnym

zdaniem zostanie poprzedzony albo uzupełniony przepis art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c.

W tym wypadku kryterium kwalifikacji sprawy będzie stanowiło żądane świadczenie

(roszczenie) i jego związek z interesami ekonomicznymi powoda.

Można jednak przedmiot sprawy odnieść do prawa podmiotowego, jako

prawa chronionego. W takim wypadku należy wpierw ustalić na jakich stosunkach

opiera się prawo powoda. Jeżeli są to prawa osobiste, to nawet w razie istnienia

związku z sytuacją ekonomiczną powoda przedmiotem ochrony będzie prawo

niemajątkowe.

Jest

oczywiste,

że

powództwo

zawierające

żądanie

zadośćuczynienia roszczenia pieniężnego nie można by uznać jako majątkowej

sprawy wytoczonej o ochronę np. naruszonej czci.

Sąd

Najwyższy

rozpoznający

zażalenie

nie

podziela

interpretacji

przedstawionej w pierwszej kolejności. Stawianie znaku równości między sprawą

o prawa majątkowe a roszczeniem majątkowym nie byłoby zgodne z ustawą, która

zawiera przepisy uzależniające wpis stały od rodzaju roszczenia (art. 68 i 69).

Dowodzą one, że redakcja art. 26 nie jest przypadkowa, a użyte w tym przepisie

określenia przedmiotu sprawy podkreślają, że charakter roszczenia nie stanowi

kryterium kwalifikacji sprawy pod kątem rodzaju opłaty. Wniosek taki jest zgodny

z regułą wykładni, która – poza wypadkami wyjątkowymi - sprzeciwia się

zastępowaniu wyrażeń ustawowych innymi, nadającymi przepisowi odmienne

znaczenie.

Koncepcja praw podmiotowych opiera się na przekonaniu o istnieniu dóbr

jednostki podlegających ochronie. Jeśli chodzi o dobra osobiste, o których powód

twierdzi, że zostały naruszone, ich istnienie usprawiedliwia godność osoby.

Ochrona, której w pozwie domaga się powód w razie samowolnego zagrożenia lub

naruszenia, dotyczy skonkretyzowanego dobra osobistego i te fakty sąd będzie

ustalał oraz dobierał środki zapobiegające lub przywracające stan poprzedni.

Przepis określający rodzaj i wysokość opłaty sądowej w sprawie o ochronę

dóbr osobistych (art. 26 ust. 1 pkt 3) nie powtarza przymiotnika „niemajątkowy”,

zamieszczonego w przepisach ogólnych (art. 12 i 13 u.k.s.c.) gdyż oczywiste jest,

że godność osoby jest dobrem niemajątkowym i taki charakter ma prawo

podmiotowe oparte na tej podstawie. Nie ogranicza przedmiotu pozwu do ochrony

praw niemajątkowych , jak uczynił to w pktach 4-6. W związku z tym treść art. 26

ust. 1 pkt 3 jest jednoznaczna, a włączanie dodatkowego kryterium w postaci

przedmiotu roszczenia

byłoby niezgodne z tekstem interpretowanego przepisu.

Nie można również przypuszczać, że ustawodawca nie dostrzegał istnienia praw

osobistych majątkowych i niemajątkowych i odrębnej ich regulacji, a przykładem

tego są prawa autorskie, spośród których prawa niemajątkowe podlegają opłacie

jak inne dobra osobiste. Art. 78 ust. 1 pr. aut. przewiduje roszczenia o świadczenia

osobiste (np. złożenie oświadczenia publicznego) oraz roszczenia o zapłatę

zadośćuczynienia na rzecz twórcy lub na cel społeczny. Autorskie prawa

majątkowe są natomiast chronione według innych reguł i na pierwsze miejsce

wysuwają się roszczenia o świadczenia majątkowe choć ustawodawca nie

zrezygnował z oświadczenia sprawcy publikowanego w prasie (art. 79 ust. 2 pkt 1

pr. autorskiego).

Omawiane różnice znalazły odbicie w ustawie o kosztach sądowych. W art.

26 ust. 1 ochrona praw autorskich znalazła unormowanie w punkcie (4) z wyraźnym

zaznaczeniem, że opłata stała należy się od pozwu w sprawach o ochronę

niemajątkowych praw autorskich. Wobec tego, że podział na prawa majątkowe

i niemajątkowe został dokonany w samej ustawie o prawie autorskim i prawach

pokrewnych, rodzaj prawa wskazany w art. 26 ust. 1 pkt 4 łączy się wyraźnie

z systematyką

ustawy

regulującej

te

prawa,

co

wystarcza

do

przyjęcia

zapatrywania, że opłata stała należy się od pozwu tylko w sprawach o ochronę

niemajątkowych praw autorskich (art. 78 ust. 1) oraz konstatacji, że ustawodawca

stwierdził to wyraźnie, czego nie dokonał w punkcie poprzedzającym dotyczącym

dóbr osobistych.

W art. 26 ustawodawca przyjął także inne rozwiązanie; nie rezygnując

mianowicie w sprawach o rozwód z najprostszej konstrukcji opłaty stałej, uwzględnił

charakter roszczeń alimentacyjnych oraz roszczeń o eksmisję miedzy małżonkami,

luźniej związanych z zasadniczym przedmiotem rozstrzygnięcia (rozwód i wina

rozkładu) i obowiązek odrębnej opłaty przesunął na chwilę orzekania. Wynika to

z treści ust. 2 u.k.s.c., a przepis byłby zbędny, gdyby stosować wykładnię art. 26

przyjmującą charakter roszczeń jako kryterium opłat należnych już w chwili

składania w sądzie pozwu oraz środków odwoławczych (por. uchwałę SN

z 19 czerwca 2007 r., III CZP 48/07 niepubl.)

Pobieranie stosunkowej i stałej opłaty sądowej w jednej sprawie o ochronę

naruszonych dóbr osobistych było w przeszłości akceptowane (postanowienie

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 8 grudnia 1994 r., I ACz 297/94, OSA

1997/3/14). Orzeczenie to zapadło pod rządem ustawy z 1967 r., która nie miała

wymaganej obecnie szczegółowości. Poza tym jej art. 29 i 30 ustalały jako zasadę

pobieranie wpisu stosunkowego obliczanego od wartości przedmiotu sprawy,

a wpis stały traktowały jako wyjątek („chyba, że...”). Wysokość oraz podział

rodzajów spraw pod kątem rodzaju wpisu dokonywane było dopiero w kolejnych

rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości wydanych na podstawie art. 37 ustawy.

W takim stanie prawnym można było dojść do wniosku, że roszczenie pieniężne

zgłoszone w sprawie o ochronę dóbr osobistych podlega samodzielnie ustalanej

opłacie – wpisowi stosunkowemu. Zmiana dokonana ustawą z 28 lipca 2005 r.

polegająca na określeniu w ustawie rodzaju i wysokości wpisu stałego dla każdego

rodzaju spraw uzasadnia ponowną interpretację wyłaniającego się zagadnienia.

Wobec ustalenia, że pozew (a następnie środki odwoławcze i zaskarżenia)

o ochronę dóbr osobistych podlega opłacie stałej, należy stwierdzić, że powód

w rozpoznawanej sprawie uiścił obciążającą go opłatę od pozwu a następnie opłatę

od apelacji z naddatkiem.

Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 394 1

k.p.c. w związku z art. 39815 k.p.c.

jz