V CZ 51/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 51/05

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSA Andrzej Struzik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. C. i G. C.

przeciwko (…) Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji w K. o nakazanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja 2005 r.,

zażalenia powodów na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 21 stycznia 2005 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 stycznia 2005 r. Sąd Apelacyjny odrzucił kasację

powodów, albowiem ich pełnomocnik – radca prawny, pomimo wezwania, nie przedłożył

oświadczenia o niepozostawaniu w stosunku pracy. Według Sądu drugiej instancji

obowiązek złożenia takiego oświadczenia przez radcę prawnego reprezentującego

przed sądem osobę fizyczną wynika z unormowania zawartego w art. 89 § 3 k.p.c.,

wprowadzenie tego przepisu do kodeksu postępowania cywilnego przez ustawę z dnia

22 maja 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 75, poz. 471) było konsekwencją zmiany przez

tę samą ustawę art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr

19, poz. 145 ze zm.), a stosownie do tego ostatniego przepisu radca prawny może

świadczyć pomoc prawną osobom fizycznym tylko w ramach wykonywania zawodu

w kancelarii radcy prawnego lub w spółkach cywilnej, jawnej, partnerskiej lub

komandytowej, bez jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy. Jednocześnie Sąd

Apelacyjny podniósł, że przewidziane przez art. 13 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. dwa

wyjątki od wyrażonej wyżej zasady utraciły już aktualność, przy czym pierwszy z nich z

dniem 15 marca 1998 r., a drugi z dniem 15 września 2002 r. W konsekwencji, skoro,

pomimo wezwania w trybie art. 130 k.p.c. w zw. z art. 393 5 k.p.c., pełnomocnik

powodów nie uzupełnił braku pełnomocnictwa, kasacja ulega odrzuceniu stosownie do

art. 3935 k.p.c.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli powodowie zarzucając naruszenie

prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to art.

13 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze,

ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 91 k.p.c.

przez nieuwzględnienie wynikającego z tych przepisów uprawnienia i zakresu, jaki

pełnomocnictwo obejmuje, art. 7 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych

poprzez pominięcie pojęcia „pomocy prawnej” określonego tym przepisem i art. 5

kodeksu cywilnego poprzez wybiórcze skorzystanie z prawa do żądania złożenia

oświadczenia o niepozostawaniu przez radcę prawnego w stosunku pracy z oczywistym

pokrzywdzeniem

strony

powodowej.

Nadto

skarżący

zarzucili

„sprzeczność

zaskarżonego orzeczenia z istniejącym orzecznictwem Sądu Najwyższego, a to

postanowieniem z dnia 19 października 1999 r. sygn. III CZ 115/99 (OSNC z 2000 r. nr

4, poz. 80) przez nieuwzględnienie interpretacji dotyczącej zakresu udzielonego

pełnomocnictwa procesowego”. W konkluzji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie uprawnień do reprezentowania stron w procesie nie należy do sfery

prawa materialnego, ale jest regulowane przepisami kodeksu postępowania cywilnego

oraz pozostającymi z nimi w związku przepisami dotyczącymi wykonywania zawodów

radcy prawnego i adwokata, a zatem ewentualne naruszenie tych przepisów

kwalifikować należy jako naruszenie przepisów postępowania. Błędnie zatem skarżący

wskazuje podstawę swego zażalenia. Przepis art. 89 § 3 k.p.c. pozostaje w ścisłym

związku z przepisem art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.

U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 z późniejszymi zmianami) i w konsekwencji zobowiązuje

sąd do kontroli, czy radca prawny występujący jako pełnomocnik będącej stroną

postępowania cywilnego osoby fizycznej jest uprawniony do reprezentowania tej osoby.

Tego rodzaju uprawnienie jest przesłanką uznania pełnomocnika za prawidłowo

umocowanego,

a

w

konsekwencji

dotyczy

zagadnienia

procesowego,

a

nie

materialnoprawnego.

Sprzeczność stanowiącego podstawę zaskarżonego orzeczenia poglądu z

orzecznictwem Sądu Najwyższego sama w sobie nie może stanowić podstawy

zaskarżenia orzeczenia. Na taką sprzeczność, gdyby istotnie miała miejsce, mógłby

skarżący powoływać się dla uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa przez błędną jego

wykładnię przeciwstawiając poglądy wyrażone przez sąd orzekający w sprawie

wcześniejszym

orzeczeniach

Sądu

Najwyższego.

W

rozpoznawanej

sprawie

sprzeczność taka jednak nie zachodzi. W powołanym w zażaleniu postanowieniu z dnia

19 października 1999 r. sygn. III CZ 115/99 (OSNC z 2000 r., nr 4, poz.80) Sąd

Najwyższy zajmował się zakresem umocowania wynikającym z pełnomocnictwa

procesowego, a w obecnie rozpoznawanej sprawie podstawę odrzucenia kasacji

stanowiło niewykazanie przez pełnomocnika powodów uprawnienia do świadczenia

osobom

fizycznym

pomocy

prawnej.

W

konsekwencji

problemem

obecnie

rozpatrywanym nie jest zakres umocowania, ale czy udzielone przez powodów w dniu

16 lipca 2001 r. pełnomocnictwo jest skuteczne. Wówczas powodowie udzielili radcy

prawnemu pełnomocnictwa procesowego, a jak wynika z oświadczenia w nim

zamieszczonego, radca ten pozostawał w stosunku pracy u innych pracodawców niż

organy administracji oraz wykonywał zawód w spółce cywilnej radców prawnych. Na

wezwanie

Sądu

Apelacyjnego

pełnomocnik

ten

nie

złożył

oświadczenia

o

niepozostawaniu w stosunku pracy albowiem w stosunku tym nadal pozostaje. Istota

problemu dotyczy zatem wykładni art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie

ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 75, poz. 471). Ustawa ta rozszerzyła uprawnienia tej korporacji

zawodowej w odniesieniu do świadczenia pomocy prawnej osobom fizycznym, a

jednocześnie zezwoliła radcom prawnym na świadczenie takiej pomocy tylko w ramach

wykonywania zawodu w kancelarii radcy prawnego lub w spółkach, o których mowa w

ust. 1 tego artykułu, bez jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy (art. 8 ust. 2 tej

ustawy). Przepis art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. wprowadził normę, że

radca prawny, który w dniu 1 października 1996 r. wykonywał zawód jednocześnie

w ramach stosunku pracy u innych pracodawców, niż w organach administracji rządowej

lub samorządowej oraz w kancelarii radcy prawnego albo w spółce z udziałem radców

prawnych lub radców prawnych i adwokatów, może świadczyć pomoc prawną osobom

fizycznym przez okres 5 lat od dnia wejścia w życie ustawy (to jest do dnia 15 września

2002 r.), zachowując zatrudnienie w ramach stosunku pracy u innych pracodawców.

Skarżący wniosek, że po dniu 15 września 2002 r. może nadal reprezentować będących

osobami fizycznymi powodów, wywodzi przepisu art. 7 ustawy o radcach prawnych oraz

art. 91 k.p.c. i twierdzi, że pomoc prawna została udzielona przez niego w chwili

udzielenia mu pełnomocnictwa. Ten pogląd jest oczywiście błędny. Pomocą prawną jest

w szczególności udzielanie porad i konsultacji prawnych, opinii prawnych oraz

zastępstwo prawne i procesowe (art. 7 ustawy o radcach prawnych). O ile udzielenie

pomocy prawnej w formie porady, konsultacji lub opinii prawnej z reguły stanowi

czynność jednorazową o tyle zastępstwo procesowe, o ile nie zostało ograniczone do

jednej tylko czynności procesowej, wymaga wielu czynności rozciągających się w

czasie. Jedną czynnością jest udzielenie pełnomocnictwa, jednakże to nie udzielenie

pełnomocnictwa stanowi świadczenie pomocy prawnej, ale wykonywanie określonych

przez art. 91 k.p.c. czynności, do których pełnomocnictwo to upoważnia. Czynności te

ze swej istoty nie są wykonywane jednorazowym aktem, ale rozciągają się w czasie i

następują w pewnej, wynikającej z przebiegu procesu, kolejności. Ogół tych czynności

mieści się w pojęciu „udzielanie pomocy prawnej”, a zatem póki czynności te są

podejmowane, póty trwa udzielanie tej pomocy.

Długi, pięcioletni okres przejściowy, umożliwiający udzielanie pomocy prawnej

osobom fizycznym przez radców prawnych wykonujących swój zawód w kancelariach

lub spółkach i pozostających jednocześnie w stosunku pracy, dawał możliwość

dokonania właściwego wyboru formy dalszego wykonywania zawodu oraz uregulowania

sytuacji w wypadku, gdyby podjęli oni decyzję o rezygnacji z zatrudnienia. Jednocześnie

okres ten uwzględniał czas trwania postępowania sądowego, a przez to nie czynił

uprawnienia do zastępowania osób fizycznych iluzorycznym w wypadku podjęcia przez

radcę prawnego decyzji o pozostawaniu nadal w stosunku pracy. Nie sposób jednak

przyjąć, by celem tego przepisu było umożliwienie radcom prawnym, mającym zamiar

pozostać w stosunku pracy, przyjmowanie pod koniec okresu pięcioletniego zleceń,

które miałyby być wykonywane po upływie tego terminu. Gdyby zamiarem ustawodawcy

było takie uregulowanie omawianej kwestii, dałby temu jednoznaczny wyraz w treści

przepisu.

W konsekwencji stwierdzić należy, że radca prawny wykonujący po dniu

15 września 2002 r. zawód jednocześnie w ramach stosunku pracy oraz w kancelarii

radcy prawnego lub w spółce z udziałem radców prawnych lub radców prawnych i

adwokatów nie może w postępowaniu cywilnym być pełnomocnikiem osób fizycznych,

nawet jeżeli pełnomocnictwo procesowe zostało mu udzielone przed tą datą.

Podniesiony w zażaleniu zarzut naruszenia art. 5 k.c. jest oczywistym

nieporozumieniem. Przepis ten dotyczy nadużycia prawa podmiotowego przez stronę

stosunku cywilnoprawnego i nie ma zastosowania do czynności sądu, które stanowią

przejaw wykonywania władczych uprawnień państwa.

Z powyższych przyczyn zażalenie jest pozbawione uzasadnionych podstaw i na

mocy art. 3941 § 3 w zw. z art. 39814 k.p.c. podlega oddaleniu.