V CZ 42/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 maja 2004 r., V CZ 42/04

Od postanowienia sądu drugiej instancji w sprawie o wpis w księdze

wieczystej, na podstawie prawomocnego wyroku uwzględniającego

powództwo przewidziane w art. 527 k.c., prawa zaspokojenia wierzytelności z

nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami jej właściciela,

przysługuje kasacja.

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Emilii N. i Zbigniewa N. przy uczestnictwie

Mariusza J. o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 21 maja 2004 r. zażalenia uczestnika postępowania na postanowienie Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z dnia 2 marca 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Emilia N. i Zbigniew N. złożyli wniosek o dokonanie wpisu w księdze wieczystej

„zgodnie z treścią prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia

27 października 1998 r., sygn. akt I A Ca (...)”.

W dniu 21 maja 2001 r. referendarz sądowy Sądu Rejonowego dla WrocławiaKrzyki we Wrocławiu, w uwzględnieniu wniosku, wpisał w dziale III księgi wieczystej

Kw nr (...), prowadzonej dla nieruchomości położonej przy ul. N. nr 64 w W.,

stanowiącej działkę nr 3/13 o pow. 857 m2, ostrzeżenie o uznaniu za bezskuteczną

wobec wnioskodawców czynności prawnej, obejmującej notarialną umowę

przeniesienia własności nieruchomości zawartą dnia 4 listopada 1994 r. przez

Przedsiębiorstwo Zagraniczne „A.” GmbH, spółkę z o.o. w W. z Mariuszem J., o ile

umową tą uniemożliwiono zaspokojenie wierzytelności wnioskodawców.

Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2003 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Krzyki

we Wrocławiu, po rozpoznaniu skargi wniesionej przez uczestnika Mariusza J.,

utrzymał zaskarżony wpis w mocy. Apelację uczestnika od tego postanowienia Sąd

Okręgowy we Wrocławiu oddalił postanowieniem z dnia 19 listopada 2003 r.,

przytaczając w uzasadnieniu następujące rozważania.

Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”), w

wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych w księdze wieczystej, poza

prawami rzeczowymi, mogą być ujawniane prawa osobiste i roszczenia. Możliwość

wpisu ostrzeżenia została w sposób wyraźny przewidziana w przepisach art. 10 ust.

2 u.k.w.h. i art. 62613 k.p.c., co nie oznacza jednak, że ujawnienie prawa osobistego

lub roszczenia jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy ustawa zawiera wyraźny przepis

zezwalający na dokonanie wpisu. Istotne jest natomiast to, by ustawa kreowała

określone prawo osobiste lub roszczenie. Skutki prawomocnego wyroku

uwzględniającego skargę pauliańską wynikają z ustawy, art. 532 k.c. stanowi

bowiem, że wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została

uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby

trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek

czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie

weszły. W niniejszej sprawie chodzi o zaspokojenie wnioskodawców z

nieruchomości objętej księgą wieczystą, a pojęcie zaspokojenia wierzyciela

oznacza uprawnienie do dokonywania czynności pośrednich i bezpośrednich

zmierzających do realizacji jego roszczenia, które bez wątpienia obejmują

uprawnienie do egzekucji z nieruchomości, a także do wpisu w prowadzonej dla niej

księdze wieczystej.

Kasację wniesioną przez uczestnika Mariusza J. Sąd Okręgowy we Wrocławiu

odrzucił postanowieniem z dnia 2 marca 2004 r., uznając ją za niedopuszczalną.

Podkreślił, że zgodnie z art. 5191 § 1 k.p.c. w sprawach z zakresu prawa

rzeczowego kasacja przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji

postanowienia co do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie

odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania kończących postępowanie w

sprawie. Postanowieniem co do istoty sprawy kończącym postępowanie

wieczystoksięgowe jest przy tym postanowienie, które kładzie kres określonym

czynnościom związanym z wpisem w księdze wieczystej w zakresie uprawnień

podmiotowych związanych z ustrojem ksiąg wieczystych. Powołując się na

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniach z dnia 4 lutego 1997

r., III CKN 41/96 (OSNC 1997, nr 5, poz. 67), z dnia 22 czerwca 2001 r., V CZ 91/01

(OSNC 2002, nr 2, poz. 25), z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1289/00 (nie publ.) i z

dnia 21 stycznia 2003 r., III CZ 128/03 (nie publ.), Sąd Okręgowy stwierdził, że nie

odpowiadają tym wymaganiom postanowienia, które nie spełniają cech

definitywności. Wpis ostrzeżenia dokonywany na podstawie art. 10 ust. 2 czy art. 16

ust. 1 u.k.w.h. nie prowadzi do zmiany ujawnionych w księdze wieczystej praw

podmiotowych, nie uchyla mocy prawnej dokonanych wpisów, nie niweczy

domniemania wynikającego z art. 3 u.k.w.h. ani nie stanowi przeszkody do

rozporządzania nieruchomością; wyłącza jedynie rękojmię wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Z tych względów postanowienie z dnia 19 listopada 2003 r. nie jest,

zdaniem Sądu Okręgowego, orzeczeniem kończącym postępowanie w rozumieniu

art. 5191 § 1 k.p.c.

W zażaleniu na postanowienie odrzucające kasację uczestnik domagał się jego

uchylenia, zarzucając naruszenie przepisu art. 5191 § 1 k.p.c. przez błędne

uznanie, że postanowienie tego Sądu z dnia 19 listopada 2003 r. nie jest

postanowieniem co do istoty sprawy, od którego przysługuje kasacja. Zdaniem

żalącego, powołane przez Sąd Okręgowy orzeczenia Sądu Najwyższego traktują o

niedopuszczalności kasacji w sytuacji, w której rozstrzygnięcia dotyczyły kwestii

incydentalnych, natomiast przedmiotem postępowania w sprawie był wpis o

charakterze samoistnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadność zażalenia uzależniona jest od rozstrzygnięcia kwestii, czy

postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 19 listopada 2003 r. jest postanowieniem

co do istoty, kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 5191 § 1 k.p.c.

Zgodnie z wykładnią Sądu Najwyższego, kończą postępowanie te

postanowienia, które kładą kres określonym czynnościom w zakresie uprawnień

podmiotowych związanych z ustrojem ksiąg wieczystych. Nie odpowiadają

natomiast tym wymaganiom postanowienia, które nie spełniają cech definitywności,

jak np. dotyczące wpisu ostrzeżenia o toczącym się procesie na podstawie

postanowienia sądu o zabezpieczeniu powództwa (art. 755 k.p.c.), ujawnienia

roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości (art. 16 ust. 1 i 2 pkt 2

u.k.w.h.), wpisu ostrzeżenia na podstawie art. 10 ust. 2 czy art. 57 ust. 1 u.k.w.h.

(obecnie art. 62613 § 1 k.p.c.), bądź sprostowania usterek wpisu na podstawie art.

62613 § 2 k.p.c. (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1997

r., III CZ 1/97, OSNC 1997, nr 4, poz. 37 ze sprost. w OSNC 1997, nr 6-7, s. 136, z

dnia 7 stycznia 1997 r., I CKN 31/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 55, z dnia 4 lutego

1997 r., III CKN 41/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 67, z dnia 27 października 1998 r., III

CKN 8/98, OSNC 1999, nr 3, poz. 65, z dnia 29 października 1998 r., I CZ 124/98,

OSNC 1999, nr 4, poz. 81, z dnia 17 czerwca 1999 r., I CKN 53/98, OSNC 1999, nr

12, poz. 218, z dnia 22 czerwca 2001 r., V CZ 91/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 25, z

dnia 21 stycznia 2003 r., III CZ 128/02, "Izba Cywilna" 2003, nr 10, s. 47).

Przytaczając argumenty przemawiające za taką kwalifikacją wymienionych

postanowień, Sąd Najwyższy podkreślał, że prowadzą one jedynie do

rozstrzygnięcia określonej kwestii wpadkowej wiążącej się z postępowaniem

wieczystoksięgowym, bez zmiany ujawnionych w księdze wieczystej praw

podmiotowych. Odnośnie do postanowień dotyczących wpisu ostrzeżenia,

przewidzianego w art. 10 ust. 2 czy w art. 57 ust. 1 u.k.w.h. (obecnie w art. 62613 §

1 k.p.c.), Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że istotą ostrzeżenia nie jest rozstrzyganie

o prawidłowości wpisanego prawa, a jedynie urzędowa informacja o

zakwestionowaniu zasadności wpisu. Tym samym ostrzeżenie pełni funkcję

zabezpieczającą, podobnie jak postanowienie sądu o zabezpieczeniu powództwa,

od którego kasacja nie przysługuje. Podobnie ma się rzecz, gdy chodzi o

postanowienie dotyczące ujawnienia roszczenia o przeniesienie własności

nieruchomości, pełni ono bowiem również rolę swoistego zabezpieczenia.

W niniejszej sprawie wnioskodawcy domagali się ujawnienia w księdze

wieczystej praw wynikających dla nich z prawomocnego orzeczenia sądu

uwzględniającego powództwo z art. 527 k.c. Wyrok taki ma charakter

konstytutywny. Jego konsekwencją jest nabycie przez wierzyciela uprawnienia do

prowadzenia egzekucji z majątku osoby trzeciej, która odniosła korzyść z

zaskarżonej czynności, a dla osoby trzeciej – powstanie z mocy ustawy

obowiązków określonych w art. 532 i 533 k.c. Innymi słowy, wyrok taki umożliwia

zajęcie nieruchomości osoby trzeciej, która musi znosić egzekucję skierowaną

przeciwko dłużnikowi. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie był zatem

wpis przysługującego wierzycielowi prawa zaspokojenia oznaczonej wierzytelności

z nieruchomości objętej księgą wieczystą z pierwszeństwem przed wierzycielami

właściciela nieruchomości.

Zgodnie z art. 16 ust. 1 u.k.w.h., w księdze wieczystej – w wypadkach

przewidzianych w przepisach ustawowych – mogą być ujawniane nie tylko prawa

rzeczowe, lecz także prawa osobiste i roszczenia. Nie ulega wątpliwości, że „prawa

osobiste” w rozumieniu powołanego przepisu to prawa wynikające ze stosunków

obligacyjnych. Oba te rodzaje praw, a więc zarówno prawa rzeczowe, jak i

„osobiste” służą ustaleniu stanu prawnego nieruchomości, o którym mowa w art. 1

ust. 1 u.k.w.h. Z tej przyczyny ujawnienie w księdze wieczystej prawa wynikającego

ze stosunku obligacyjnego nie może być uznawane za rozstrzygnięcie kwestii

wpadkowej wiążącej się z postępowaniem wieczystoksięgowym. Nie może być ono

też uznane jedynie za swoiste zabezpieczenie roszczenia. Trafnie zauważył

skarżący, że wpis uprawnienia wynikającego z prawomocnego wyroku

uwzględniającego skargę pauliańską nie stanowi jedynie etapu przejściowego do

dokonania kolejnych wpisów, lecz ma charakter samoistny, stąd postanowienie

sądu drugiej instancji w sprawie o dokonanie takiego wpisu jest postanowieniem co

do istoty, kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 519 1 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 386 § 4 w związku z

art. 397 § 2 i art. 39318 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.