V CZ 4/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 4/09

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa P.G.

przeciwko "E." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2009 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 grudnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28

maja 2008 r. W skardze tej zamieścił również wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych w części dotyczącej opłaty sądowej od skargi, a do wniosku dołączył

oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Po

analizie tego oświadczenia oraz dodatkowych dokumentów dotyczących sytuacji

majątkowej powoda, Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 10 września 2008 r.

oddalił wniosek o zwolnienie od opłaty skargi kasacyjnej. Powód został wezwany do

usunięcia braków formalnych skargi przez uiszczenie opłaty wynoszącej 2 000 zł.

Opłata nie została uiszczona, wobec czego Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia

24 października 2008 r. odrzucił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu tego

orzeczenia odniósł się także do postanowienia o odmowie zwolnienia od opłaty i

uznał, że odmowa ta była uzasadniona, bowiem uwzględniając dochody powoda,

kształtujące się na poziomie średniej krajowej, jak również fakt posiadania udziałów

o wartości rynkowej około 800 000 zł w pozwanej spółce, nie można zaliczyć

powoda do grona osób ubogich, które mogą korzystać z pomocy państwa

polegającej na zwolnieniu od opłat sądowych.

Postanowienie to powód zaskarżył zażaleniem, w którym ponownie zawarł

wniosek o zwolnienie od opłat sądowych, tym razem w części dotyczącej opłaty od

zażalenia. Do wniosku ponownie dołączył oświadczenie o stanie rodzinnym,

majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 9 grudnia 2008 r. odrzucił wniosek

o zwolnienie od opłaty od zażalenia, a następnie – bez wezwania do uiszczenia

brakującej opłaty – postanowieniem z tej samej daty odrzucił zażalenie.

Przyczyną odrzucenia zażalenia, które podlegało opłacie stałej, było nieuiszczenie

tej opłaty przez fachowego pełnomocnika. Sąd Apelacyjny podkreślił, że powód

ponownie domagał się zwolnienia od kosztów sądowych, chociaż jego wniosek był

oparty na tych okolicznościach co poprzedni, wcześniej oddalony. W takiej sytuacji

ponowny wniosek podlegał odrzuceniu na podstawie art. 107 u.k.s.c. Sąd

Apelacyjny uznał, że specyfika tej sytuacji nie nakłada na Sąd obowiązku wzywania

stron

do

uiszczenia

opłaty

sądowej.

Celem

powołanego

przepisu

jest

uniemożliwienie nierzetelnej stronie tamowania postępowania sądowego przez

składanie kolejnych, nieuzasadnionych wniosków o zwolnienie od kosztów

sądowych. W ocenie Sądu, pogląd wyrażony z postanowieniu SN z dnia

21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98 (OSNC 1999 nr 11 poz. 196) znajdzie

zastosowanie także do sytuacji obecnie unormowanej w art. 107 u.k.s.c. Sąd

Apelacyjny uznał, że regulacja dotycząca odrzucenia ponownego wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest ukierunkowana

na wyraźny cel, jakim jest przeciwdziałanie obstrukcji postępowania. Wyjątkowość

tej regulacji przekłada się także na stopień dolegliwości sankcji z nią związanej,

a jest nią to, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sytuacji

wyżej opisanej nie przerywa biegu terminu do wniesienia należnej opłaty i nie

odracza obowiązku jej uiszczenia.

Powód wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się jego

uchylenia. Zakwestionował obowiązek uiszczenia opłaty sądowej od zażalenia

z dnia 14 listopada 2008 r. z uwagi na objęcie go zakresem art. 95 ust. 2 pkt 1

u.k.s.c. Niezależnie od tego zarzucał, że jego sytuacja majątkowa była różna

w momencie składania kolejnych wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych,

ponadto przedmiot wniosku nie był tożsamy. Pierwszy wniosek dotyczył bowiem

opłaty od skargi kasacyjnej, a kolejny - opłaty od zażalenia. Z tego rozróżnienia

wywodził, że nie można w sprawie mówić o ponownym wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest niezasadne. Skarżący kwestionował istnienie obowiązku

uiszczenia opłaty od przedmiotowego zażalenia, wnosząc jednak tę opłatę,

by ustrzec się przed odrzuceniem również tego środka odwoławczego. Wbrew

jednak jego argumentom, obowiązek uiszczenia opłaty istnieje. Zgodnie bowiem

z art. 95 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2005 r., Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej u.k.s.c),

nie pobiera się opłat jedynie od zażalenia na postanowienie sądu, którego

przedmiotem jest odmowa zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego

zwolnienia oraz odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich

odwołanie. Przepis ten nie miał zatem zastosowania do zażalenia na postanowienie

w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej, skoro w postanowieniu tym Sąd nie

rozstrzygał o odmowie zwolnienia od kosztów. Rozważania w kwestii zasadności

odmowy zwolnienia skarżącego od opłat sądowych stanowiły jedynie przesłankę

oceny,

że wezwanie

skarżącego

do

uiszczenia

stosownej

opłaty

–

po

wcześniejszym oddaleniu wniosku o zwolnienie od opłat - było prawidłowe.

Odrzucenie skargi było zatem konsekwencją nieuiszczenia tych opłat przez

powoda. Zakresem art. 95 ust. 1 pkt 1 u.k.s.c. nie jest objęte zażalenie na

postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej.

Jak stanowi art. 107 ust. 1 u.k.s.c., w razie oddalenia wniosku o zwolnienie

od kosztów sądowych strona nie może ponownie domagać się zwolnienia

powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego

wniosku. Ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych

samych okolicznościach, podlega odrzuceniu., a na odrzucenie nie przysługuje

zażalenie (art. 107 ust. 2 u.k.s.c.).

Podstawową

przesłanką

stosowania

przytoczonego

przepisu

jest

powoływanie się przez stronę na te same okoliczności, które stanowiły

uzasadnienie oddalonego uprzednio wniosku. W orzecznictwie został wyrażony

pogląd, że jeżeli ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych opierał się

na okolicznościach, które jeszcze nie istniały w chwili prawomocnego oddalenia

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, względnie cofnięcie mu zezwolenia od

kosztów sądowych, nie może być mowy o rei iudicatae w przedmiocie braku

przesłanek z art. 113 § 1 k.p.c. do zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie

SN z dnia 27 maja 1970 r., II CZ 53/70, nie publ.).

Wykładnia literalna art. 107 u.k.s.c. daje podstawę do wnioskowania,

że strona może się domagać ponownie zwolnienia od kosztów sądowych, po

oddaleniu jej poprzedniego wniosku w tym przedmiocie, jeżeli powołuje się na nowe

lub

inne

okoliczności

niż

te,

którymi

uzasadniała

pierwotny

wniosek.

Trudno akceptować pogląd, że każda zmiana okoliczności, mająca wpływ na

sytuację materialną wnoszącego o zwolnienie od kosztów sądowych, wyklucza

stosowanie

tego

przepisu.

Skutkować

by

to

mogło

w

łatwy

sposób

wyeliminowaniem tego przepisu z praktycznego zastosowania. Każda bowiem

zmiana wysokości otrzymywanego wynagrodzenia czy wysokości stałych wydatków

mogłaby oznaczać, że ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oparty

jest na innych okolicznościach faktycznych niż te, które były brane pod uwagę przy

rozpoznawaniu poprzedniego wniosku. Przyjąć zatem należy, że chodzi tu

o zmiany

istotne,

które

mogłyby

uzasadniać

odmienne

rozstrzygniecie

w przedmiocie kosztów. Mając na uwadze nieznaczne różnice w treści oświadczeń

majątkowych złożonych do wniosków, Sąd Apelacyjny prawidłowo zastosował art.

107 u.k.s.c. w niniejszej sprawie. Należy dodać, że ustawodawca nie różnicuje

stosowania przepisu w zależności

od rodzaju opłaty, której wniosek dotyczy.

Uwzględnieniu podlegał zatem również fakt, że od nie opłaconego zażalenia opłata

wynosiła 1/5 opłaty od skargi kasacyjnej, od uiszczenia której Sąd Apelacyjny

powoda nie zwolnił. Tym bardziej więc argumentacja podniesiona w zażaleniu

okazała się chybiona.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących wadliwego sposobu postępowania

po odrzuceniu ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, należy

stwierdzić, że Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę podziela pogląd

wyrażony w uchwale z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06 (OSNC 2007, Nr 9,

poz. 131). W razie zatem oddalenia zawartego w apelacji wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych należy stronę należy wezwać stronę ponownie do uiszczenia

opłaty, także wtedy, gdy apelację wnosił adwokat. Ten obowiązek sądu dotyczy nie

tylko innych środków odwoławczych, ale także wszelkich pism podlegających

opłacie, stanowiąc wyraz ochrony udzielonej stronie wnoszącej o zwolnienie od

kosztów sądowych. Argumentacja zawarta w przywołanej uchwale w dużej mierze

pozostanie aktualna również na gruncie art. 107 u.k.s.c.

Trafnie jednak Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na specyfikę postępowania

w przypadku odrzucenia ponownie złożonego wniosku opartego na tych samych

podstawach. Nie ma uzasadnienia dla udzielania ochrony stronie, która kolejny raz

wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, składając podlegające odrzuceniu

wnioski oparte na tych samych lub jedynie nieznacznie zmienionych podstawach.

Uznanie, że złożenie takiego wniosku przerywa bieg terminu do uiszczenia opłaty

sądowej i nakłada na sąd obowiązek ponownego wezwania do opłaty stanowiłoby

niezasadne przedłużenie tego terminu. Brak zatem podstaw, by przepis,

zapobiegający obstrukcji procesowej wykładać w sposób nieuwzględniający w pełni

celu, dla którego został ustanowiony. Cel ten odnaleźć można m.in. w regulacji

wyłączającej zażalenie na postanowienie o odrzuceniu takiego wniosku.

Przedstawiona wykładnia art. 107 ust. 2 u.k.s.c. nie ogranicza możliwości

rzetelnego rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów, przepis ten bowiem jest

wymierzony przeciwko

umożliwiając

patologii,

rozpoznanie

w interesie

ponownego

stron

wniosku

respektujących

prawo,

opartego

nowych

na

okolicznościach. Odrzucenie ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych nie wyłącza też kontroli instancyjnej, która przeprowadzana jest w trybie

określonym w art. 380 k.p.c. (zob. orzeczenia SN z dnia 17 stycznia 2003 r., I CZ

193/02, niepubl., z dnia 29 kwietnia 2003 r., V CZ 45/03, niepubl.; z dnia

23 stycznia 2004 r., III CZ 149/03, niepubl.), co też miało miejsce w niniejszej

sprawie.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 394 1 § 3 k.p.c.

w związku z art. 39814 k.p.c. postanowił jak w sentencji.