V CZ 27/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 27/13

POSTANOWIENIE

Dnia 14 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie ze skargi Prokuratora Prokuratury w K.

przy uczestnictwie G. N. i in. ,

o wznowienie postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku

zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 24

maja 2011 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 czerwca 2013 r.,

zażalenia uczestnika G. N. na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 lutego 2013 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd Rejonowy w K., uznając za

dopuszczalną skargę o wznowienie postępowania w sprawie o sygnaturze akt II Ns

…/11, wznowił postępowanie w tej sprawie. Postanowieniem z tego samego dnia

uchylił postanowienie z dnia 24 maja 2011 roku wydane w sprawie prowadzonej

pod sygnaturą akt II Ns …/11 oraz stwierdził swą niewłaściwość i sprawę o

stwierdzenie nabycia spadku po F. N., A. N., M. Z. i A. N. przekazał do rozpoznania

Sądowi Rejonowemu w K.

W uzasadnieniu wskazał, że postanowienie z dnia 24 maja 2011 roku było

wadliwe, albowiem nie zostały w nim określone udziały, w jakich wymienieni w nim

spadkobiercy po A. N. odziedziczyli spadek, a skoro wniosek o sprostowanie

postanowienia w tym zakresie został prawomocnie oddalony, to usunięcie tej

wadliwości możliwe jest wyłącznie przy ponownym rozpoznaniu sprawy o

stwierdzenie nabycia spadku, po uwzględnieniu skargi o wznowienie postępowania.

Wznowienie postępowania uzasadnia ponadto okoliczność, że postępowanie,

którego dotyczy skarga toczyło się z udziałem L. J. L., który w tym czasie już nie

żył, a jego następcy prawni nie zostali wskazani. Skarga została złożona w

terminie, a wznowienie postępowania ma podstawę w art. 401 ust. 2 k.p.c. w zw. z

art. 524 k.p.c., co – pomimo wadliwego wskazania przepisu - w sposób oczywisty

wynika z jej uzasadnienia. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska uczestników

postępowania, że wznowienie postępowania w sprawie jest niedopuszczalne z tej

przyczyny, iż postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może ulec zmianie.

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2013r. Sąd Okręgowy, uwzględniając

apelację uczestnika postępowania G. N., uchylił powyższe postanowienie i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Sąd ten uznał,

że nie była możliwa instancyjna kontrola postanowienia w zakresie, w jakim

orzeczono o wznowieniu postępowania, bowiem w tej części nie zostało

zaskarżone. Postanowienie w tym przedmiocie zostało wydane wprawdzie w tym

samym dniu, ale jeszcze przed zamknięciem rozprawy. Kontrola zasadności tego

postanowienia możliwa byłaby na podstawie art. 380 k.p.c., jednak wniosek o jego

uchylenie nie został formalnie złożony, nie może zaś tego braku sanować

uzasadnienie apelacji, w którym kwestionowano dopuszczalność wznowienia

postępowania. Ocenie instancyjnej podlegało zatem jedynie wydane po zamknięciu

rozprawy postanowienie, w którym uchylone zostało postanowienie o stwierdzeniu

nabycia spadku, a sprawę przekazano do ponownego rozpoznania. Postanowienie

to

należało,

w

ocenie

Sądu

Okręgowego,

uchylić,

bowiem

wznowienie

postępowania oznaczało konieczność wydania postanowienia merytorycznego co

do istoty sprawy, od czego uchylił się Sąd pierwszej instancji.

W zażaleniu od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik G. N. zarzucił

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c., poprzez bezpodstawne uchylenie orzeczenia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; art. 386 § 6 k.p.c. i 391 § 1 k.p.c.

w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w związku z 13 § 2 k.p.c. poprzez niewskazanie

w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia, a w szczególności oceny prawnej i wskazania co do dalszego

postępowania; art. 409, 410, 412 k.p.c. oraz art.321 § 1 w zw. z art. 406 k.p.c.

w zw. z art.13 § 2 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, że Sąd mógł badać i oceniać podstawy wznowienia, które

nie były przywołane przez prokuratora w skardze, podczas gdy prawidłowa

wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że sąd nie może wyjść poza

powołane w skardze podstawy wznowienia; art. 524 § 1 k.p.c. poprzez błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, że wznowienie postępowania jest dopuszczalne

w sytuacji, w której możliwa jest zmiana postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku; art. 379 k.p.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu,

że w przypadku nieważności postępowania sąd orzekający w sprawie o wznowienie

musi uchylić orzeczenie i uczynić to w całości, podczas gdy prawidłowa wykładnia

prowadzi do wniosku, że wznowienie postępowania mogłoby dotyczyć tylko

stwierdzenia nabycia spadku po A. N., a nie po innych spadkobiercach objętych

zaskarżonym postanowieniem; art. 380 k.p.c. przez jego niezastosowanie, chociaż

postanowienie Sądu Rejonowego w przedmiocie wznowienia postępowania zostało

wydane bez podstawy prawnej.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z 16 września

2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem 3 maja 2012 r.,

zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd

drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. Charakter prawny zażalenia na orzeczenie kasatoryjne

sądu drugiej instancji związany jest z obowiązującym w polskim postępowaniu

cywilnym tzw. modelem apelacji pełnej. W systemie apelacji pełnej sąd odwoławczy

zobowiązany jest rozpoznać sprawę merytorycznie ex novo, z wykorzystaniem

materiału procesowego zgromadzonego w postępowaniu przed sądem pierwszej

i drugiej instancji. Postępowanie apelacyjne stanowi kontynuację postępowania

przed sądem pierwszej instancji, a jego przedmiotem jest także rozpoznanie

zgłoszonego w pozwie żądania, nie zaś wyłącznie kontrola zaskarżonego

orzeczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Oznacza to,

że podstawowym

celem

postępowania

apelacyjnego

jest

merytoryczne

rozstrzygnięcie sprawy i wyłącznie wyjątkowo sąd drugiej instancji może uchylić się

od obowiązku wydania w sprawie merytorycznego orzeczenia kończącego

postępowanie (art. 386 § 2, 3 i 4 k.p.c.).

Umiejscowienie zażalenia na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji

w systemie apelacji pełnej wyznacza zakres kognicji Sądu Najwyższego

w postępowaniu wywołanym jego wniesieniem. Kontrolą Sądu Najwyższego objęta

jest wyłącznie prawidłowość wyboru między kasatoryjnym a reformatoryjnym

sposobem rozstrzygnięcia przez sąd rozpoznający apelację. Granicą tej kontroli,

ocenianą ad casu w konkretnej sprawie, jest konieczność dokonania merytorycznej

kontroli zaskarżonego orzeczenia.

Przekroczeniem tej granicy jest zatem

dokonywanie oceny zasadności powództwa czy wniosku w postępowaniu

nieprocesowym. Analiza art. 386 § 2 - 4 k.p.c. wskazuje, że możliwość uchylenia

wyroku przez sąd drugiej instancji została ograniczona wyłącznie do sytuacji

wyczerpująco w tych przepisach wymienionych. Wynika stąd jasno, że nie ma

podstawy do dokonywania ich rozszerzającej wykładni, a w konsekwencji

dokonywania wykładni rozszerzającej pojęcia „nierozpoznanie istoty sprawy”.

Ocena zarzutów odnoszących się do podstawy wznowienia i jego dopuszczalności,

oraz relacji art. 524 i 679 k.p.c., oznaczałaby przekroczenie kognicji Sądu

Najwyższego przy rozpoznawaniu zażalenia określonego w art. 3941 § 11 k.p.c.

Za chybiony należy zatem uznać zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.

poprzez przyjęcie, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi

wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego,

co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy

żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując,

że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936,

poz. 315; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97,

Lnie publ.; z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22;

z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z dnia

21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635.; z 12 listopada 2007 r.,

I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Pojęcie „nierozpoznanie istoty sprawy”

obejmuje

zasadniczo

nierozstrzygnięcie

żądań

stron,

czyli

niezałatwienie

przedmiotu sporu.

Wykładnia tego pojęcia w odniesieniu do skargi o wznowienie postepowania

musi uwzględniać specyfikę tej instytucji prawnej oraz

przedmiocie.

rozstrzygnięć w jej

Z istoty skargi o wznowienie postępowania wynika konieczność

łącznego rozpoznania żądania wznowienia oraz - w razie jego uwzględnienia równoczesnego

wydania

merytorycznego

rozstrzygnięcia

w

tym

zakresie.

Samo uchylenie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, bez

równoczesnego

merytorycznego

rozstrzygnięcia

w

przedmiocie

roszczenia

procesowego o stwierdzeniu nabycia spadku stanowi nierozpoznanie istoty sprawy.

W tej sytuacji, Sąd Okręgowy rozpoznając apelację (niezależnie już od tego,

czy w ogóle taki środek zaskarżenia przysługiwał od postanowienia wydanego

przez Sąd pierwszej instancji, kwestia ta jednak wobec braku zarzutu pozostaje

poza kognicją Sądu Najwyższego) miał obowiązek uchylić zaskarżone nią

orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.

Uznając zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. za nieuzasadniony orzeczono

jak w sentencji.

jw