V CZ 25/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 25/13

POSTANOWIENIE

Dnia 14 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa K. P. i H. P.

przeciwko H. G.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 czerwca 2013 r.,

zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego w O.

z dnia 21 lutego 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i pozostawia Sądowi Okręgowemu

w O. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy w K. uwzględniając

powództwo K. P. i H. P. uzgodnił treść księgi wieczystej nr 41105 prowadzonej dla

nieruchomości stanowiącej lokal użytkowy nr A/1, położony na parterze budynku,

składający się z sześciu pomieszczeń, o powierzchni 99,50 m2, wraz z udziałem

wynoszącym 104/1000 części we wspólnych częściach budynku i w prawie

użytkowania wieczystego terenu, objętych księgą wieczystą nr 37937, z rzeczywistym

stanem prawnym poprzez dokonanie wpisu w dziale II powyższej księgi o treści: „H.

P., córka J. i M. (pesel […]) oraz K. P., syn A. i H. (pesel […]) we współwłasności

łącznej, jako wspólnicy spółki cywilnej S. P. s.c. H. P., K. P." w miejsce

dotychczasowego wpisu: „H. P., córka J. i M. oraz H. G., syn J. i J. we współwłasności

łącznej, jako wspólnicy spółki cywilnej G. z siedzibą w K. ".

Sąd pierwszej instancji podniósł, że zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. 2001, Nr 124,

poz. 1361), można żądać usunięcia niezgodności istniejącej pomiędzy stanem

prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym m.in.

w przypadku, gdy prawo podmiotu nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie. Z uwagi

na fakt, iż podmiotem praw i obowiązków w spółce cywilnej mogą być wyłącznie

wspólnicy a nie spółka, to oni w przypadku nabycia nieruchomości stają się jej

współwłaścicielami na zasadach współwłasności łącznej. Majątek wspólny wspólników

spółki cywilnej (tzw. majątek spółki) przez cały czas jej trwania jest niepodzielny.

Wystarczającą podstawą do wykreślenia wpisu (dotyczącego nieruchomości)

w księdze wieczystej wspólnika występującego ze spółki, jest jego oświadczenie

o wypowiedzeniu udziału w spółce. Jednocześnie Sąd Rejonowy kierując się treścią

art. 871 k.c. oraz stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 10 czerwca 2011 r., III CZP 135/10 (OSNC 2011 nr 12,

poz. 128) stwierdził, że decyzja wspólnika o wystąpieniu ze spółki powoduje zarówno

utratę członkostwa w spółce, jak i statusu współwłaściciela majątku bez względu na

przedmiot tej współwłasności. Utrata uprawnień wspólnika do majątku wspólnego

powstaje z mocy prawa. Wspólnik nie może dysponować tym majątkiem, a zatem

przenosić udziału w tym majątku na rzecz pozostałych wspólników (dotychczasowy

majątek wspólny staje się współwłasnością łączną wspólników, którzy pozostali

w spółce). Z tego względu przyjął, że H. G. utracił w chwili wystąpienia ze spółki status

wspólnika oraz współwłaściciela składników majątku nabytych przez spółkę, w tym

współwłaściciela

spornej

nieruchomości

a

jednocześnie

udział

w

prawie

współwłasności łącznej lokalu uzyskał H. P. z uwagi na jego przystąpienie do spółki.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżył apelacją H. G., zarzucając m.in.

naruszenie art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Pozwany wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku oraz oddalenie powództwa. Zarzucił, że zarówno forma wystąpienia

pozwanego ze spółki, jak i przystąpienia do niej K. P. nie były odpowiednie, czyli

złożone na piśmie z podpisem notarialnie poświadczonym. Ponadto pozwany

wskazał, że nie zamierzał przekazać udziału we współwłasności przedmiotowego

lokalu K. P., sam zaś użytkował lokal na podstawie umowy najmu zawartej z

powodami.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 lutego 2013 r. uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Według jego oceny Sąd Rejonowy

trafnie przyjął, że wspólnik występując ze spółki na skutek jednostronnej czynności

prawnej traci nie tylko jej członkostwo, ale także status współwłaściciela majątku

wspólników i to niezależnie od tego, co jest przedmiotem tej wspólności, a więc

również gdy wspólny majątek wspólników spółki obejmuje nieruchomość, bądź prawo

użytkowania wieczystego. Skuteczne jest wypowiedzenie udziału w spółce cywilnej

złożone w formie pisemnej także wówczas, gdy do majątków wspólników należy

nieruchomość, gdyż taki jednostronny akt wystąpienia przez wspólnika ze spółki

pociąga za sobą nie tylko skutek obligacyjny, ale także podporządkowany mu skutek

rzeczowy, ze względu na nadrzędne znaczenie, jakie w spółce cywilnej ma istnienie

osobistej więzi korporacyjnej w postaci członkostwa.

W takim wypadku, dla wywołania skutku prawnego w postaci wykreślenia

w księdze wieczystej jako uprawnionego, wspólnika który wypowiedział swój udział,

jest wystarczające złożenie takiego wypowiedzenia na piśmie z podpisem notarialnie

poświadczonym. Niezachowanie tej formy, wymaganej unormowaniem zawartym

w art. 31 ust. 1 u.k.w.h., może być usunięte jego zdaniem w drodze powództwa,

przewiedzianego w art. 10 u.k.w.h. Stwierdził, że pozwany takie oświadczenie złożył

w formie pisemnej, pomimo zastrzeżeń wyartykułowanych w tym zakresie w apelacji,

gdyż wynika ono z treści dołączonej do akt umowy spółki cywilnej G. S.C. z dnia 29

kwietnia 2008 r. (k. 17) i dodatkowo nawet oświadczenia pełnomocnika skarżącego,

który wprost przyznał na rozprawie w dniu 23 sierpnia 2012 r. (k. 58), że w jego

ocenie do wystąpienia mocodawcy ze składu osobowego spółki cywilnej doszło

i „co nastąpiło w formie pisemnej, zwykłej, bez zachowania formy aktu notarialnego".

Wyraził zapatrywanie, że Sąd pierwszej instancji zupełnie jednak pominął

kwestię formy, jaką powinno mieć oświadczenie powoda K. P., który przystąpił do

spółki, ażeby wywołać skutek rzeczowy w postaci uzyskania statusu współwłaściciela

nieruchomości należącej do majątku wspólnego dotychczasowych wspólników spółki

cywilnej. Jego zdaniem na skutek wystąpienia wspólnika ze spółki dotychczasowy

wspólny majątek staje się ex lege współwłasnością łączną tylko tych wspólników,

którzy w niej pozostali. Natomiast gdy do spółki przystąpił nowy wspólnik, składając

oświadczenie woli o przystąpieniu w formie pisemnej (vide: umowa spółki cywilnej G.

S.C. z 28 kwietnia 2008 r., k. 5), to jest ono co do zasady skuteczne powodując

zmianę dotychczasowej umowy, gdyż przepisy o spółce cywilnej przewidują dla

zawarcia umowy spółki cywilnej tylko formę pisemną dla celów dowodowych, czyli co

do zasady zmiana takiej umowy nie wymaga zachowania szczególnej formy (art. 77

k.c.). Nie można natomiast było, bez zachowania formy aktu notarialnego, skutecznie

ustanowić współwłasności łącznej przedmiotowej nieruchomości pomiędzy aktualnymi

wspólnikami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., I CSK 473/07 i

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego czerwca 2007 r., III CZP 164/06, OSNC

2008, nr 1, poz. 5).

Zwrócił w końcu uwagę na to, że powodowie domagali się uzgodnienia treści

księgi wieczystej w dziale drugim Kw nr 41105 w ten sposób, że jako właściciel

zostanie wpisana nie tylko H. P., a jako współwłaściciel - jedynie na podstawie

pisemnego oświadczenia - powód K. P. Z tego względu zalecił, aby przy ponownym

rozpoznaniu sprawy, Sąd pierwszej instancji zbadał, czy jest faktycznie możliwie

uwzględnienie powództwa zawierającego takie roszczenie jak ujęte w pozwie z 6

listopada 2011 r. i czy jest możliwie uzyskanie przez K. P., z pominięciem formy aktu

notarialnego, statusu współwłaściciela nieruchomości należącej do spółki, mając przy

tym na względzie, że w sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

sąd jest związany żądaniem (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09, OSNC 2010, nr 10, poz. 131).

Wyraził także zapatrywanie, że uchylenie orzeczenia miało także na celu zachowanie

konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności.

Orzeczenie to zaskarżył zażaleniem pozwany. Zarzucając naruszenie art. 386

k.p.c. wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w O.

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. - w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem

3 maja 2012 r. - zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia

przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu projektu nowelizacji wskazano, że instytucja uchylenia wyroku

sądu pierwszej instancji wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania jest

nadużywana, zaś obecny model postępowania cywilnego zakłada, że druga instancja

stanowi instancję merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno

nastąpić ex novo i zakończyć się wydaniem merytorycznego rozstrzygnięcia

kończącego spór pomiędzy stronami.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC

2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający

sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami

dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące

naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod

uwagę nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi w § 2 i 3, sąd

drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy

albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości.

W

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej

instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on

zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony,

bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa

unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 1936 r.,

C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; postanowienia Sądu Najwyższego: z 23 września

1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97,

LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu

Najwyższego: z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36;

z 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; z 12 listopada 2007 r., I PK

140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd

pierwszej instancji dochodzi w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na

przyjęcie braku legitymacji procesowej po którejś ze stron albo z uwagi na

wygaśnięcie lub przedawnienie roszczenia, jeżeli sąd pierwszej instancji sformułuje

takie wnioski na podstawie samych tylko twierdzeń stron, czy po przeprowadzeniu

ograniczonego postępowania dowodowego, a sąd drugiej instancji oceny tej nie

podzieli (por. wyroki Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 22 oraz z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

Ustalenia sądu pierwszej instancji wraz z możliwością ich uzupełnienia przez

sąd drugiej instancji pozwalają dojść do wniosku, że sąd pierwszej instancji rozpoznał

istotę sprawy, a także iż wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji nie wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Oczywiście w sprawie

zostało już przeprowadzone dwuinstancyjne postępowanie sądowe, a więc nie

wchodzi w rachubę naruszenie art. 78 Konstytucji. W tym stanie rzeczy, nie wystąpiły

ustawowe przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku, określone w art. 386 § 4 k.p.c.

Z tych względów zażalenie jako uzasadnione należało uwzględnić na

podstawie art. 39815 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.