V CZ 162/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 162/12

POSTANOWIENIE

Dnia 28 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku E. S.-F.

przy uczestnictwie W. F.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 maja 2013 r.,

zażalenia uczestnika postępowania W. F.

na postanowienie Sądu Okręgowego w W.

z dnia 9 października 2012 r.,

oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego Sądowi Rejonowemu w W.

Uzasadnienie

W sprawie z wniosku E. S.-F. z udziałem W. F. o podział majątku wspólnego,

Sąd Rejonowy, postanowieniem wstępnym z dnia 28 lutego 2012 r. ustalił, że

w skład majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika wchodzi prawo

użytkowania wieczystego czterech nieruchomości opisanych w sentencji tego

postanowienia wraz z prawami do budynków oraz ustalił, że udziały byłych

małżonków w majątku wspólnym są równe.

W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni domagała się

objęcia postępowaniem o podział majątku nie tylko czterech nieruchomości

opisanych w postanowieniu, a ponadto udziałów w pięciu spółkach handlowych,

nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […], przedsiębiorstwa prowadzonego

pod firmą V. W. F., wierzytelności pieniężnej w wysokości 3 516 000 zł

przysługującej wnioskodawczyni i uczestnikowi w stosunku do V. sp. z o.o.,

samochodu campingowego oraz prawa użyczenia nieruchomości o wartości

4 800 000 zł. Przynależności tych składników oraz innych, wskazywanych przez

wnioskodawczynię, do majątku wspólnego zaprzeczał uczestnik. Spór między

byłymi małżonkami co do składu majątku wspólnego był więc przyczyną wydania

postanowienia wstępnego.

W apelacji wniesionej przez wnioskodawczynię od tego postanowienia

zarzuciła ona brak objęcia rozstrzygnięciem innych wskazywanych przez nią

składników majątkowych. Postanowieniem z dnia 9 października 2012 r. Sąd

Okręgowy uchylił w punkcie I (ustalającym skład majątku wspólnego) zaskarżone

postanowienie i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd Rejonowy nie odniósł się do

zgłoszonych w piśmie przygotowawczym wnioskodawczyni z dnia 28 września

2010 r. wniosków zmierzających do udowodnienia, że w skład majątku

dorobkowego stron, poza wymienionymi w postanowieniu wstępnym prawami,

wchodzą inne jeszcze prawa majątkowe w postaci prawa do lokalu mieszkalnego

położonego w W. przy ul. R., garaży położonych w W. przy ul. R. oraz przy ul. S., a

także nieruchomość gruntowa położona w gminie W. i samochód campingowy. Sąd

Okręgowy wskazał, że okoliczności podniesione przez skarżącą nie były

przedmiotem ustaleń faktycznych i ocen prawnych Sądu Rejonowego. W

konsekwencji, uzasadnienie postanowienia wstępnego nie wskazuje przyczyn, dla

których Sąd pierwszej instancji składniki te pominął. Zdaniem Sądu Okręgowego,

uchybienia takie uzasadnia wniosek o nierozpoznaniu przez Sąd Rejonowy istoty

sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.). Ponadto, Sąd Okręgowy podzielił część pozostałych

zarzutów zawartych w apelacji wnioskodawczyni i udzielił Sądowi Rejonowemu

wskazówek co do dalszego postępowania.

W zażaleniu na postanowienie Sadu Okręgowego, uczestnik zarzucił,

że zapadło ono z naruszeniem art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i wniósł

o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę zażalenia stanowi art. 3941 § 11 k.p.c., zgodnie z którym,

zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej

instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

W pierwszej kolejności pojawia się pytanie o zakres kognicji Sądu

Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym wszczętym z powodu kasatoryjnego

orzeczenia sądu drugiej instancji. Wychodząc z założenia, że przewidziane

w powołanym przepisie zażalenie nie konkuruje ze skargą kasacyjną, należy

przyjąć, że kognicja Sądu Najwyższego, tu jako sądu zażaleniowego, jest

zredukowana wyłącznie do dokonania oceny, czy istniała formalna, procesowa

podstawa do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, bez możliwości wdawania się

w merytoryczne podłoże samej sprawy. Sąd Najwyższy rozpatrując zatem

zażalenie, sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd

pierwszej

instancji

istoty

sprawy

albo,

że

wydanie

wyroku

wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), bądź

też, że miała miejsce nieważność postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). Innymi słowy,

Sąd Najwyższy dokonuje, w ramach zażalenia złożonego na podstawie art. 394 1

§ 11 k.p.c., sprawdzenia prawidłowości stanowiska sądu drugiej instancji w ściśle

określonym zakresie, a podłożem merytorycznym toczącego się między stronami

sporu zajmuje się tylko w kontekście ewentualnego naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.

Artykuł 3941 § 11 k.p.c. na podstawie odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c.

ma odpowiednio zastosowanie także do postanowień orzekających co do istoty

sprawy w postępowaniu nieprocesowym. Oznacza to zatem, że i w postępowaniu

nieprocesowym Sąd Najwyższy rozstrzygając o zażaleniu złożonym na podstawie

art. 3941 § 11 k.p.c. kontroluje jedynie czy sąd odwoławczy prawidłowo

zakwalifikował

określoną

sytuację

procesową

jak

odpowiadającą

przyjętej

podstawie orzeczenia kasatoryjnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 5 grudnia 2012 r., OSNC 2013, nr 5, poz.68; z dnia 17 stycznia 2013 r.,

III CZ 2/13, niepubl.).

Orzeczenia wydawane w sprawach działowych - a do takich zaliczyć należy

sprawę o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między

małżonkami – mają szczególny charakter. W tych sprawach sąd z urzędu ustala

skład i wartość majątku ulegającego podziałowi (art. 684 k.p.c.) oraz rozstrzyga

spory o prawo żądania dokonania podziału i o prawo własności poszczególnych

przedmiotów (art. 685 k.p.c.), jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli

(współspadkobierców) z tytułu posiadania rzeczy (art. 618 k.p.c.). Jak podkreśla się

w literaturze, w takim wypadku, gdy z mocy przepisu szczególnego sąd w pewnym

zakresie orzeka z urzędu, w sentencji postanowienia działowego zamieszcza

jedynie rozstrzygnięcia pozytywne i to także wtedy, gdy uczestnik postępowania

zgłosi wniosek o rozstrzygnięcie spornego zagadnienia, np. przynależności danego

przedmiotu do dzielonej masy majątkowej. Jeżeli sąd taki wniosek, należący do

kategorii zagadnień rozstrzyganych z urzędu, rozstrzygnął w inny sposób niż

zgłoszony

we

wniosku,

nie

zamieszcza

negatywnego

rozstrzygnięcia

w postanowieniu, a jedynie omawia je w uzasadnieniu postanowienia. Oznacza to,

że wniosek w całości lub części nie został uwzględniony (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 70/69, OSNC 1970, nr 6, poz. 96;

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 9/10, OSNC 2010,

nr 10, poz. 136).

Powyższe

odnosi

się

oczywiście

do

rozstrzygnięcia

zawartego

w postanowieniu wstępnym ustalającym skład majątku dorobkowego (art. 685

w związku z art. 567 §3 k.p.c.). Sąd, wydając postanowienie wstępne dotyczące

kwestii wskazanych w art. 685 k.p.c., rozstrzyga ostatecznie i w całości zaistniałe

spory o to, czy pewne przedmioty należą do majątku wspólnego. Jeżeli

postanowienie takie zostało wydane dlatego, że istniał spór, czy dany przedmiot

należy do majątku wspólnego, czy też do majątku osobistego któregoś

z małżonków, sąd - uznając, że należy on do majątku wspólnego - umieszcza

o tym rozstrzygnięcie pozytywne w postanowieniu wstępnym, zaliczając sporny

przedmiot do majątku wspólnego. Jeżeli natomiast uznaje, że sporny przedmiot

wchodzi w skład majątku osobistego jednego ze współmałżonków, wobec czego

nie wchodzi w skład majątku wspólnego, nie musi zamieszczać rozstrzygnięcia

negatywnego w sentencji postanowienia. Konieczne jest jednak by sąd dał temu

wyraz w uzasadnieniu postanowienia, o ile jest ono sporządzane. Brak natomiast w

uzasadnieniu postanowienia wstępnego jakiejkolwiek wzmianki tłumaczącej brak

wymienienia spornego przedmiotu w sentencji postanowienia każe wnioskować,

że sąd nie rozstrzygnął zaistniałego sporu.

Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że Sąd Rejonowy w uzasadnieniu

postanowienia wstępnego z dnia 28 lutego 2012 r. nie odniósł się w żaden sposób

do twierdzeń wnioskodawczyni, że określone nieruchomości lokalowe i gruntowe,

niewymienione w sentencji postanowienia wstępnego, należą do majątku

wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika (na marginesie należy zauważyć, że Sąd

Rejonowy – inaczej niż twierdzi Sąd Okręgowy – wskazał motywy, które skłoniły go

do uznania, że samochód campingowy nie wchodzi w skład majątku wspólnego).

Zaakceptować przeto należy stanowisko Sadu odwoławczego, że Sąd Rejonowy

nie

rozstrzygnął

w

żaden

sposób

sporu

pomiędzy

wnioskodawczynią

i uczestnikiem o to, czy te przedmioty należą do majątku wspólnego. Tym samym,

postanowienie wstępne wydane przez Sąd Rejonowy nie spełniło swojej funkcji –

miast całościowego, zawiera jedynie częściowe rozstrzygnięcie sporu pomiędzy

stronami postępowania o to, jakie przedmioty należą do ich majątku wspólnego.

Należy zatem przyjąć, że przyczyna uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego

odpowiada sytuacji z art. 386 §4 k.p.c., to jest sytuacji określonej jako

„nierozpoznanie istoty sprawy”.

W świetle powyższego, nie znajdując podstaw do uznania za trafny zarzutu

naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 13 §2 k.p.c., Sąd Najwyższy na podstawie

art. 3941 § 3 w związku z art. 39814 w związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

es