V CZ 161/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 161/11

POSTANOWIENIE

Dnia 28 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa Alicji B. i małoletniego Dawida B.

reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową matkę Alicję B.

przeciwko Annie B.

o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 marca 2012 r.,

zażalenia pozwanej na orzeczenie o kosztach, zawarte w wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 7 czerwca 2011 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2011 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej Anny B. od wyroku Sądu Okręgowego w W. w sprawie o uznanie za

bezskuteczną czynności prawnej z powództwa Alicji B. i Dawida B. Ponadto Sąd

Apelacyjny zasądził od pozwanej na rzecz powoda Dawida B. kwotę 2700 zł

tytułem kosztów postępowania apelacyjnego (pkt 1 wyroku); zasądził od Skarbu

Państwa – Sądu Okręgowego w W. na rzecz adw. M. K. kwotę 2700 zł wraz z

należnym podatkiem VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powódce z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (pkt 2 wyroku) oraz zasądził od

Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w W. na rzecz adw. S. F. kwotę 2700 zł wraz

z należnym podatkiem VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (pkt 3 wyroku).

Od postanowienia zawartego w punkcie pierwszym powołanego wyżej

wyroku, w części dotyczącej kosztów procesu, zażalenie wniosła pozwana,

zarzucając:

-

naruszenie art. 98 § 3 k.p.c. polegające na przyjęciu, że zwrot kosztów

procesu współuczestnikom sporu reprezentowanym przez tego samego

pełnomocnika

obejmuje

odpowiednią

wielokrotność

tego

samego

pełnomocnika;

-

niewłaściwe zastosowanie art. 98 w zw. z art. 109 k.p.c., polegające

na przyjęciu przez Sąd, że celowym i niezbędnym było ustanowienie

dla małoletniego

powoda

przez przedstawicielkę

-

ustawową

Dawida

B.,

Alicję

pełnomocnika

B.,

reprezentowanego

z wyboru,

będącego jednocześnie pełnomocnikiem z urzędu powódki Alicji B.;

-

niewłaściwe zastosowanie art. 98 w zw. z art. 102 k.p.c., polegające na

przyjęciu przez Sąd, że pozwana pomimo bardzo trudnej sytuacji majątkowej

winna zwrócić koszty procesu powodowi – Dawidowi B.

Skarżąca

wniosła

o

zmianę

zaskarżonego

postanowienia

Sądu

Apelacyjnego poprzez nieobciążanie pozwanej kosztami procesu w postępowaniu

apelacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 98 § 3 k.p.c., zgodnie z którym do

niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata zalicza się

m.in. wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych

przepisach i wydatki jednego adwokata. W postępowaniu apelacyjnym powód

Dawid B. był reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru adw. M. K., wobec

czego zasądzenie od pozwanej na rzecz tego powoda kosztów postępowania

obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika, ustalone według właściwej stawki

opłaty przewidzianej za pomoc prawną udzieloną stronie przez adwokata w

postępowaniu apelacyjnym, nie naruszało tego przepisu. Zasądzeniu tych kosztów

nie sprzeciwiała się okoliczność, że powódka Alicja B. - będą przedstawicielką

ustawową małoletniego powoda Dawida B. – korzystała z pomocy prawnej z urzędu

udzielonej przez tego samego adwokata. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu apelacyjnym nie zostały zasądzone

od pozwanej, lecz od Skarbu Państwa, w konsekwencji nie stanowiły one kosztów

procesu, o których mowa w art. 98 § 1 i 3 k.p.c. rozliczanych pomiędzy stronami.

Zgodnie

bowiem

z utrwalonym

orzecznictwem

Sądu

Najwyższego

(por.

postanowienia z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZ 61/07, BSN 2008, nr 4, poz. 12, z

dnia 17 listopada 2009 r., III CZ 53/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 79, z dnia 17

czerwca 2010 r., III CZ 20/10, Lex nr 852674), koszty nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu, jeżeli zostaną pokryte przez Skarb Państwa nie stanowią

kosztów procesu, o których mowa w art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Podstawą ich ponoszenia

przez Skarb Państwa (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20

maja 2011 r., III CZP 14/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 2) nie są przepisy k.p.c.

dotyczące kosztów procesu ani przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze

zm.). Subsydiarny i publicznoprawny obowiązek ponoszenia tych kosztów przez

Skarb Państwa wynika z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo

o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.).

W konsekwencji w ramach rozliczenia kosztów procesu pomiędzy pozwaną

a powodem, dokonywanej na podstawie przepisów art. 98 § 1 i 3 k.p.c., nie można

było uwzględniać okoliczności, że od Skarbu Państwa zasądzono na rzecz

adwokata, który reprezentował powódkę opłatę za nieopłacona pomoc prawną

udzieloną z urzędu powódce. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu powódce w postępowaniu apelacyjnym stanowiłyby składnik kosztów

procesu jedynie wówczas, gdyby kosztami tymi została obciążona pozwana,

co w sprawie nie miało jednak miejsca. Ubocznie tylko należy zauważyć,

że uwzględnienie omawianego zarzutu, prowadziłoby faktycznie do obciążenia

Skarbu Państwa kosztami procesu strony, która korzystała z pomocy pełnomocnika

procesowego ustanowionego z wyboru.

Niezasadny był zarzut naruszenia art. 98 w zw. z art. 109 k.p.c. Art. 98 § 1

k.p.c. stanowi, że strona przegrywająca sprawę jest zobowiązana zwrócić stronie,

która sprawę wygrała koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej

obrony

(koszty procesu).

Korzystanie

z

pomocy

prawnej

pełnomocnika

procesowego jest prawem strony, którego nie może ograniczać to, że z pomocy

prawnej korzysta współuczestnik sporu. Artykuł 98 § 3 k.p.c. przesądza, że do

niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata zalicza się,

m.in. wynagrodzenie adwokata, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone

w odrębnych przepisach z tytułu wynagrodzenia adwokata. Wysokość opłat za

udzieloną przez adwokata pomoc prawną przed organami wymiaru sprawiedliwości

wynika z przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm., zwanego dalej: „rozporządzeniem”). Zgodnie z § 2 ust. 2 tego

rozporządzenia, podstawę zasądzenia opłaty, o której mowa w ust. 1 stanowią

stawki minimalne określone w rozdziałach 3-5; opłata ta nie może być wyższa niż

sześciokrotna stawka minimalna ani przekraczać wartości przedmiotu sprawy.

Zasądzona od pozwanej na rzecz powoda opłata z tytułu pomocy prawnej

udzielonej powodowi w postępowaniu apelacyjnym przez adwokata była równa

stawce minimalnej przewidzianej z tego tytułu. Charakter stawek przewidzianych

w powołanym wyżej rozporządzeniu jest tego rodzaju, że stanowią one minimalne

wynagrodzenie przewidziane za pomoc prawną udzieloną przez adwokatów przed

organami wymiaru sprawiedliwości (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

24 lipca 2009 r., I PZP 3/09, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 83, wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 11 sierpnia 2011 r., I CSK 611/10, Lex nr 989121). W razie ustanowienia

pełnomocnika z wyboru, zasądzając w ramach rozliczenia kosztów procesu,

wysokość opłaty należnej z tytułu zastępstwa prawnego, sąd nie jest związany

wysokością wynagrodzenia ustalonego pomiędzy stronami. W razie, gdy wysokość

umówionego

wynagrodzenia

przewyższa

stawki

minimalne

przewidziane

w rozporządzeniu, sąd uwzględnia przesłanki określone w art. 109 § 2 k.p.c. oraz

w § 2 ust. 1 rozporządzenia, określając wysokość kosztów, jakie poniesienie strona

przegrywająca na rzecz strony, która wygrała sprawę, korzystając z pomocy

prawnej adwokata. Skoro więc Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanej na rzecz

powoda zwrot kosztów obejmujących opłatę ustaloną w wysokości stawki

minimalnej

przewidzianej

za

pomoc

prawną

udzieloną

w

postępowaniu

apelacyjnym nie naruszył art. 98 w zw. z art. 109 k.p.c. Niezależnie od powyższego,

wbrew stanowisku pozwanej, wyrażonemu w uzasadnieniu zażalenia, pomiędzy

powodami ze względu na treść dochodzonego roszczenia – o uznanie czynności

prawnej za bezskuteczną w odniesieniu do wierzytelności przysługujących odrębnie

każdemu z powodów przeciwko dłużnikowi, z którym pozwana zawarła umowę zachodziło współuczestnictwo formalne. Tylko przy współuczestnictwie materialnym

- abstrahując od zagadnienia, że opłatę za pomoc prawną udzieloną z urzędu

powódce w postępowaniu apelacyjnym poniósł Skarb Państwa – wchodziłoby

w rachubę

prawo

do

otrzymania

przez

pełnomocnika

powodów

jednego

wynagrodzenia za udzielenie powodom pomocy prawnej, co miałoby także

znaczenie dla ustalenia wysokości kosztów procesu, które zobowiązana byłaby

wówczas zwrócić pozwana powodom (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30

stycznia 2007 r., III CZP 130/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 1).

Sąd Apelacyjny nie naruszył także art. 98 w zw. z art. 102 k.p.c.

Za zastosowaniem tego ostatniego przepisu nie przemawiał bowiem ani charakter

dochodzonego roszczenia, ani też okoliczności dotyczące sytuacji osobistej

pozwanej skoro również powód, jako osoba małoletnia i pozbawiona majątku,

znajdował się w trudnej sytuacji majątkowej, która nawet była przyczyną zwolnienia

go od kosztów sądowych.

Z tych względów, zażalenie podlegało oddaleniu jako bezzasadne na

podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

,