V CZ 150/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 150/05

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W.J.

przeciwko I.P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2006 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt [...],

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 października 2005 r., Sąd Apelacyjny odrzucił

skargę kasacyjną powoda. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny

podkreślił, że zgodnie z art. 16 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych skarga kasacyjna, od której pomimo wezwania nie została uiszczona

należna opłata, podlega odrzuceniu. W rozpoznawanej sprawie wezwanie do

uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej w kwocie 18.979,50 zł zostało doręczone

pełnomocnikowi powoda w dniu 6 września 2005 r., lecz dotychczas wymagana

opłata nie została wniesiona. Wobec nieuiszczenia wymaganej opłaty skargę

kasacyjną powoda odrzucono. Z uwagi na to, iż przyczyną odrzucenia skargi

kasacyjnej było nieuiszczenie wpisu, Sąd Najwyższy rozpoznając zażalenie na

postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej, na podstawie art. 380 k.p.c. w zw. z

art. 39821 k.p.c., rozpoznaje, na wniosek strony, również postanowienie sądu

drugiej instancji o odmowie przyznania zwolnienia od kosztów sądowych (por.

postanowienie SN z 8 marca 2000 r., I CZ 259/99, niepubl.). W konsekwencji

uzasadnienia wymaga również postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 31

sierpnia 2005 r. oddalające wniosek powoda o zwolnienie od kosztów sądowych.

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych powód uzasadnił wynikającym z zajęć

komorniczych brakiem możliwości decydowania o przeznaczeniu przychodów

uzyskiwanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Powód

stwierdził również, że nie może zaciągnąć kredytu bankowego na sfinansowanie

wpisu sądowego z powodu braku zdolności kredytowej. Majątek nieruchomy

powoda obciążony jest hipotekami, co dodatkowo uzasadnia brak możliwości

zaciągnięcia kredytu bankowego na uiszczenie wpisu sądowego. Ponadto

prowadzone przez powoda przedsiębiorstwo od 2000 r. przynosi straty. W tym

miejscu wskazać należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany

został pogląd zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w

zasadzie wyłącza możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Nie

zmienia tego fakt, że posiadany majątek zwłaszcza nieruchomy nie dostarcza

dochodu lub że dochód ten jest bardzo szczupły (tak. np. orz. SN z 23 października

1934 r., C II 1441/34, PPiA 1935, nr 2; orz. SN z 30 sierpnia 1934 r., C I 1061/34

Zb. Urz. 1935, poz. 50; orz. SN z 12 lipca 1935 r., C III 384/35, "Głos

Sądownictwa" 1936, nr 4; orz. SN z 21 lutego 1936 r., C II 2270/35, PS 1936, poz.

485; orz. SN z 1 lutego 1937 r., C II 2379/36, PPiA 1937, nr 4). Powód w swoim

oświadczeniu majątkowym

wskazał, iż oprócz nieruchomości obciążonych

hipotekami posiada nieruchomości, które nie są nimi obciążone. Dotyczy to działki

budowlanej o pow. 1.200 m2 położonej w W. o wartości 60.000 zł oraz

zabudowanej nieruchomości o pow. 700 m 2 położonej w Z. o wartości 190.000 zł.

Ponadto wraz z żoną jest właścicielem trzech działek, na których są prowadzone

kopalnie gliny. Świadczy to o tym, że powód pomimo kłopotów finansowych jest

osobą majętną, która może spieniężyć część substancji majątkowej bez

pozbawienia lub ograniczenia środków do życia. Dlatego Sąd Apelacyjny uznał, iż

powód jest w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 18.979,50 zł bez

uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Niezależnie od tego zaznaczyć trzeba,

że powód jest przedsiębiorcą, a objęte sporem roszczenie jest związane z

prowadzoną

przez

niego

działalnością

gospodarczą.

W przypadku

zaś

przedsiębiorcy koszty sądowe stanowią element ogólnych kosztów prowadzonej

działalności i winny być ponoszone chociażby z tych samych źródeł, z których jest

finansowana działalność, m. in., bieżących przychodów, a nie tylko z tzw. czystego

zysku. Z prowadzonej działalności powód w 2004 r. osiągnął przychód w kwocie

30.176.303,21 złotych, zaś za okres od początku do końca II kwartału 2005 r.

przychód wyniósł 12.519.000 złotych, a więc w ramach bieżących wpływów powód

mógł sfinansować koszty sądowe, tak jak finansuje pozostałe wydatki działalności

gospodarczej, którym koszty nie ustępują. Należy także wskazać, iż zgodnie z

orzecznictwem wykazywanie straty wprowadzonej działalności czy przejściowe

trudności finansowe nie są przesłanką do zwolnienia strony z obowiązku uiszczenia

kosztów. Skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków

finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności

gospodarczej. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z

działalnością gospodarczą podmioty prowadzące tę działalność, przewidując

realizację swoich praw przed sądem, powinny uwzględniać także konieczność

posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków

bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem

równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która

realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty

kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie

skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest

ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (por. np.

postanowienie SN z 24 września 1984 r., II CZ 104/84, niepubl. i postanowienie SN

z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/80, niepubl.). Powód podniósł co prawda, iż nie może

swobodnie dysponować środkami finansowymi, wpływającymi na jego rachunki, nie

wynika to jednak z przedłożonych dokumentów. Z dołączonych do wniosku kopii

zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku

bankowego dłużnika wynika jedynie, iż bez zgody organu egzekucyjnego nie mogły

być wykonywane wypłaty z rachunków powoda. Ponadto dokumenty te nie są

aktualne, dotyczą bowiem głównie 2004 r. Również z kopii zawiadomień o zajęciu

prawa majątkowego, stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej

wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank, nie wynika, iż

powód nie może swobodnie dysponować środkami finansowymi wpływającymi na

jego rachunki. Z kopii tych dokumentów wynika bowiem jedynie, iż kontrahenci

powoda bez zgody organu egzekucyjnego nie mogli uiszczać należności na

rachunek powoda, lecz niezwłocznie przekazywali zajęte kwoty organowi

egzekucyjnemu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gdyby wszystkie przychody stały się

przedmiotem zajęć komorniczych, powód w ogóle nie mógłby prowadzić

działalności gospodarczej. Tymczasem powód nadal prowadzi działalność i to

dużych rozmiarów (zatrudnia 276 osób), a w kasie i na rachunkach znajdują się

środki pieniężne. W ocenie Sądu Apelacyjnego powyższe okoliczności pozwalają

stwierdzić, iż powód mógł zgromadzić kwotę 18.979,50 zł na koszty sądowe

zważywszy, iż niniejsza sprawa toczy się od października 2001 r. Powód prowadzi

działalność gospodarczą i Skarb Państwa nie może finansować jego działalności

przez ponoszenie w całości kosztów dochodzenia roszczeń w sytuacji, gdy powód

posiada środki na te koszty, dlatego wniosek powoda został oddalony.

Powód

wniósł

zażalenie

od

postanowienia

Sądu

Apelacyjnego.

Zaskarżonemu postanowieniu, jak również postanowieniu Sądu Apelacyjnego z

dnia 31 sierpnia 2005 r. w przedmiocie oddalenia wniosku powoda o zwolnienie od

kosztów sądowych, zarzucił naruszenie art. 113 § 1 k.p.c. przez błędne przyjęcie,

że powód posiada środki na poniesienie w całości kosztów wpisu od skargi

kasacyjnej oraz że jest w stanie je ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego

dla siebie i rodziny. Opierając się na powyższym zarzucie wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia, jak również o uchylenie poprzedzającego je

postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 31 sierpnia 2005 r. w przedmiocie

oddalenia wniosku powoda o zwolnienie od kosztów sądowych i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. W uzasadnieniu

zażalenia powód sformułował dalsze, bardziej szczegółowe zarzuty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie wniesione przez powoda nie zasługuje na uwzględnienie.

Powód zarzuca, że spieniężenia części substancji majątkowej zabraniają mu

przepisy obowiązującego prawa, bowiem takie działanie narażałoby na szkodę

wierzycieli. Wskazuje tu przede wszystkim na przepisy art. 300 § 1-3 i art. 302 § 1

k.k. W konsekwencji oznaczałoby to, poniesienie przez powoda kosztów sądowych

w sprawie cywilnej naraziłoby go na odpowiedzialność karną. Taki wniosek

należałoby wszakże uznać za nieco przesadzony.

Następnie powód podkreśla, że nie może sprzedać posiadanego majątku

stanowiącego część przedsiębiorstwa, ponieważ zgodnie z art. 112 § 1 Ordynacji

podatkowej

nabywca

odpowiadałby

całym

swoim

majątkiem

solidarnie

z podatnikiem za powstałe do dnia nabycia zaległości podatkowe związane

z prowadzoną działalnością gospodarczą. Z tym twierdzeniem wypada się zgodzić,

jednakże Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia bynajmniej

nie sugerował powodowi zbycia prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa lub

jego części.

Wypada się także zgodzić z twierdzeniami powoda co do konsekwencji

zajęcia rachunku bankowego oraz prowadzonej przeciwko powodowi egzekucji.

Okoliczności te nie uzasadniają wszakże zwolnienia powoda od poniesienia

kosztów sądowych. Istotna jest tu bowiem podniesiona przez Sąd Apelacyjny

okoliczność prowadzenia przez powoda działalności gospodarczej i to w znacznym

rozmiarze. W orzecznictwie podkreśla się, że przejściowe trudności materialne

strony nie powinny stanowić podstawy wydania przez sąd postanowienia

o zwolnieniu jej od kosztów sądowych (wyrok SN z dnia 27 stycznia 1966 r., II PR

372/65, niepubl.; postanowienie SN z dnia 20 października 1980 r., II CZ 126/80,

niepubl.). Wytaczając bowiem powództwo strona powinna się liczyć z kosztami

z tym związanymi i gromadzić potrzebne środki z dochodów uzyskanych

w dłuższym okresie (postanowienie SN z dnia 24 lipca 1980 r., I CZ 99/80,

niepubl.; postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, niepubl.).

W konkluzji

należy

zatem

podkreślić,

że

strona

prowadząca

działalność

w znacznym rozmiarze oraz będąca właścicielem licznych nieruchomości nie może

być zwolniona od kosztów sądowych, choćby było przeciwko niej prowadzone

postępowanie

egzekucyjne,

rachunki

bankowe

zostały

zajęte,

a

niektóre

nieruchomości były obciążone hipoteką.

Zażalenie podlegało więc oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw.

z art. 3941 § 1 i 3 k.p.c.

Teza:

Strona prowadząca działalność w znacznym rozmiarze oraz będąca

właścicielem licznych nieruchomości nie może być zwolniona od kosztów

sądowych, choćby było przeciwko niej prowadzone postępowanie egzekucyjne,

rachunki bankowe zostały zajęte, a niektóre nieruchomości były obciążone

hipoteką.