V CZ 129/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 129/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko J. J. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2013 r.,

zażalenia powódki na wyrok Sądu Okręgowego w C.

z dnia 17 lipca 2012 r.,

oddala zażalenie, a orzeczenie o kosztach postępowania

zażaleniowego

orzeczenie.

pozostawia

Sądowi,

który

wyda

końcowe

Uzasadnienie

Powódka domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 63020 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 16 października 2008 r. tytułem zwrotu

przekazanego mu odszkodowania, otrzymanego przez nią od ubezpieczyciela,

w następstwie wyłudzenia wspólnie z nim odszkodowania za uszkodzenie

samochodu, które nie miało związku z kolizją drogową. W toku postępowania

karnego przekazała ubezpieczycielowi

tę kwotę tytułem wyrównania szkody.

Twierdziła, że jej udział w czynie przestępczym był nieznaczny, dlatego nie może

ponosić w pełni odpowiedzialności za naprawienie szkody.

Pozwany podniósł zarzut potrącenia tej wierzytelności z jego wierzytelnością

wynikającą z nakładów poczynionych przez niego na nieruchomość powódki

położonej w R. w kwocie 110000 zł.

Wyrokiem z dnia 17 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy w C. oddalił powództwo,

uznając że roszczenie powódki ani nie spełnia przesłanek roszczenia regresowego,

objętego art. 441 § 1 i 2 k.c., ponieważ nie dotyczy jednej szkody, ale jednego z

trzech

wypłaconych

odszkodowań,

ani

innych

podstaw

odpowiedzialności

deliktowej, kontraktowej, czy bezpodstawnego wzbogacenia.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powódki Sąd Okręgowy uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski:

Strony wraz z W. L. uczestniczyły w upozorowanej kolizji drogowej, w której miały

brać udział trzy samochody. Następnie zgłoszone zostały wnioski o wypłatę

odszkodowań. Powódka, posługując się pełnomocnictwem od M. O., które

otrzymała za pośrednictwem poczty, odebrała od PZU odszkodowanie w kwocie

63020 zł, które przekazała pozwanemu. Również pozwany i W. L.

odebrali

odszkodowania. W stosunku do powódki prowadzone było przez Sąd Rejonowy w

C. postępowanie karne,

w którym została uznana winną tego, że w

okresie od 12 do 31 maja 2001 r. w C. i K., działając wspólnie i w porozumieniu z

[…]

i innymi ustalonymi osobami, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej

doprowadziła firmę ubezpieczeniową do niekorzystnego rozporządzenia mieniem i

wyłudziła odszkodowanie z tytułu umowy ubezpieczenia, organizując zdarzenie

będące podstawą do wypłaty takiego odszkodowania, w ten sposób, że w dniu 12

maja 2001 r. w C. wystawiła wcześniej uszkodzone samochody

o

określonych markach, pozorując kolizję tych pojazdów, wprowadzając w ten sposób

w błąd pracowników firmy ubezpieczeniowej co do okoliczności będącej podstawą

wypłaty odszkodowania, a ustalona w ten sposób szkoda obejmowała kwotę

95832,49 zł. Powódka dobrowolnie poddała się karze. W dniu 28 stycznia 2008 r.

zwróciła poszkodowanemu otrzymane odszkodowanie, co było warunkiem jego

zgody na takie zakończenie sprawy karnej. W stosunku do pozwanego toczy się

przed Sądem Rejonowym w C. postępowanie karne, w którym postawiono mu

kilkanaście zarzutów związanych z wyłudzeniami; przyznał się do popełnienia

przestępstwa z udziałem powódki. Sąd Okręgowy uznał, że szkoda doznana przez

ubezpieczyciela była skutkiem działania całej zorganizowanej grupy przestępczej i

nie jest możliwe dokonanie podziału skutków deliktu popełnionego przez osoby

wymienione w akcie oskarżenia. W takiej grupie istniał podział ról, ale w wyniku

działań wszystkich uczestników doszło do wyrządzenia szkody, jednej szkody, za

którą odpowiedzialność ponoszą wszyscy solidarnie na mocy art. 441 § 1 i art. 422

k.c. Nie ma znaczenia odrębne określenie szkody dotyczącej każdego z pojazdów.

Zapłata przez powódkę odszkodowania pokrzywdzonemu daje jej uprawnienie do

domagania się zwrotu od pozostałych uczestników deliktu, stosownie do przesłanek

objętych art. 441 § 2 k.c. Sąd pierwszej instancji nie przeprowadził żadnego

postępowania dowodowego dla określenia zakresu odpowiedzialności każdego z

uczestników

przestępczego

działania.

Ponadto

przekazane

pozwanemu

świadczenie może podlegać przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa na podstawie

art. 412 k.c., a zatem należało zawiadomić o toczącym się postępowaniu

prokuratora celem umożliwienia mu wystąpienia z interwencją główną. Należało

również rozważyć jaki wpływ na roszczenie powódki wywarłoby ewentualne

orzeczenie przepadku świadczonej na rzecz pozwanego kwoty jako pochodzącej z

przestępstwa. Powódka wywodzi swoje roszczenie z faktu naprawienia przez nią

szkody, za którą odpowiada również pozwany, podczas gdy Sąd pierwszej instancji

uznał, że brak jest odpowiedzialności współsprawców. Z tych przyczyn nie doszło

do rozpoznania istoty sprawy, co nakazywało uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Powódka

w

zażaleniu

zarzuciła,

że

doszło

do

naruszenia

prawa

procesowego przez błędne zastosowanie art. 386 § 4 k.p.c. i uznanie, że Sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, chociaż materiał dowodowy

zezwalał na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego i rozstrzygnięcie

wszystkich podniesionych przez Sąd Okręgowy wątpliwości. Nie może być

przyczyną uchylenia wyroku zamiar zapewnienia Skarbowi Państwa wystąpienia

z interwencją główną, skoro możliwe jest żądanie przepadku również w drodze

samodzielnego powództwa. Ponadto w toczącej się przeciwko pozwanemu sprawie

karnej

istnieje

możliwość

orzeczenia

przepadku

korzyści

uzyskanych

z przestępstwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Z dniem 3 maja 2012 r. wprowadzony

został ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz.1381) przepis art. 394 1

§ 11 k.p.c., który stanowi, że w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku

sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Celem tego zażalenia jest zbadanie

przez Sąd Najwyższy, czy powołana przez sąd drugiej instancji przyczyna

uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji połączona z przekazaniem sprawy do

ponownego rozpoznania odpowiada ustawowej podstawie przewidzianej art. 386

§ 2 lub § 4 k.p.c. Mimo skierowania zażalenia do wyroku sądu drugiej instancji nie

traci ono swoistej dla niego funkcji

środka odwoławczego, którego celem jest

rozstrzygnięcie kwestii procesowych, a nie materialnoprawnych. Zakres kognicji

Sądu Najwyższego zdeterminowany charakterem tego zażalenia, umiejscowionego

w systemie środków odwoławczych, jest ograniczony do formalnych podstaw

uchylenia wyroku (por. przykładowo postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

25 października 2012 r., I CZ 135/12, niepubl.; z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ

147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z dnia 23 listopada 2012 r., I CZ 177/12,

niepubl.; z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, niepubl.; z dnia 17 stycznia

2013 r., III CZ 1/13, niepubl.). Ocenie poddawana jest zatem prawidłowość uznania

przez sąd drugiej instancji, że określona sytuacja procesowa odpowiada podstawie

przewidzianej w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. Oznacza to, że w ramach przeprowadzanej

kontroli wyłączona jest możliwość oceny zasadności pozwu i apelacji, jak też

merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji. Takie badanie

orzeczenia

sądu

drugiej

instancji

dokonywane

być

może

jedynie

przy

rozpoznawaniu skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia,

który spełniać musi szczególne wymogi formalne oraz przesłanki decydujące o jego

przyjęciu

Jeżeli do uchylenia wyroku doszło z powodu nierozpoznania istoty sprawy,

to zachodzi konieczność ustalenia, czy przyjęte przez sąd drugiej instancji

rozumienie tego pojęcia odpowiada znaczeniu przyjmowanemu w doktrynie

i orzecznictwie oraz czy dokonana przez ten sąd ocena uzasadniała wydanie

orzeczenia kasatoryjnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zajmowane jest

jednolite stanowisko, według którego do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi

wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego,

co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy

(istoty) żądania albo merytorycznych zarzutów strony, stwierdził brak legitymacji

procesowej którejś ze stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia

1936 r., C 1939/36, Zb.Orz. 1936, poz. 315; z dnia 9 stycznia 2001 r., I PKN

642/00, OSNP 2002, nr 17, poz. 409; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00,

niepubl.; z dnia 24 marca 2004 r., I CK 505/03, niepubl.; z dnia 21 października

2005 r., III CZ 161/05, niepubl.; z dnia 12 listopada 2007r., I PK 140/07, OSNP

2009, nr 1-2, poz. 2 oraz

postanowienia: z dnia 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999, nr 1, poz.22; z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, niepubl.;

z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, niepubl., z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ

147/12, OSNC 2013, nr 3 poz.41; z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12,

niepubl.). Skuteczne zakwestionowanie przez powódkę zaskarżonego wyroku

powinno koncentrować się na argumentach prawnych, mających przekonać

o naruszeniu art. 386 § 4 k.p.c., a nie na podważaniu merytorycznych podstaw

orzeczenia. Zażalenie powódki nie zawiera twierdzeń i argumentów zezwalających

na uznanie, że Sąd Okręgowy pojęcie „nierozpoznanie istoty sprawy” rozumiał

niezgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego jego znaczeniem.

Nierozpoznania istoty sprawy Sąd Okręgowy upatruje w przyjęciu przez Sąd

pierwszej instancji, że powódka nie ma uprawnienia do domagania się zapłaty od

pozwanego, ponieważ nie jest on zobowiązany do świadczenia na jej rzecz.

Zachodzi zatem sytuacja braku legitymacji biernej pozwanego, z uwagi na

nieistnienie źródła jego zobowiązania w prawie materialnym. Wbrew sugestiom

powódki wadliwość orzeczenia Sądu pierwszej instancji odniósł Sąd Okręgowy nie

do błędnej wykładni prawa materialnego, a do nierozpoznania powództwa

z powodu nieistnienia zobowiązania pozwanego. Nie ma znaczenia dla oceny

podstaw wydania wyroku kasatoryjnego akceptacja przez powódkę wykładni

art. 441§ 2 k.c. dokonanej przez Sąd drugiej instancji.

Druga z podstaw uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji objęta art. 386

§ 4 k.p.c. przewiduje, że niemożność wydania wyroku reformatoryjnego przez sąd

drugiej instancji związana jest z wymaganiem przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Nie spełnia tego wymagania nawet potrzeba znacznego

uzupełnienia postępowania dowodowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, niepubl.). Podkreślić należy,

że wskazaną potrzebę przeprowadzenia postępowania dowodowego odnosić

trzeba do dowodów istotnych dla wyjaśnienia podstaw powództwa i zarzutów

pozwanego. Nie można uznać oparcia przez sąd pierwszej instancji orzeczenia na

twierdzeniach strony, czy też obu stron i faktach bezspornych za częściowe

przeprowadzenie postępowania dowodowego, które będzie stanowić przeszkodę

w uchyleniu tego orzeczenia, w sytuacji konieczności przeprowadzenia dowodów

mających zasadnicze znaczenie dla rozpoznania istoty sprawy. Sąd Okręgowy

stwierdził, że nie zostało przeprowadzone żadne postępowanie dowodowe dla

określenia odpowiedzialności uczestników deliktu, ponieważ nie doszło do

rozpoznania przesłanek roszczenia.

Nie zawiera przekonujących argumentów

zażalenie powódki, sprowadzające się do kwestionowania tego stanowiska bez

wskazania jakie dowody mogłyby być podstawą koniecznych ustaleń.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił zażalenie na podstawie

art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.

es