V CZ 119/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 119/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku K. P.

przy uczestnictwie R. S., G. S., K. S. i T. D.

o dział spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2013 r.,

zażalenia uczestnika postępowania R. S.

na postanowienie Sądu Okręgowego w L.

z dnia 20 czerwca 2012 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r. ustalił

wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 128.975,47 zł i odrzucił skargę kasacyjną

uczestnika postępowania R. S. jako niedopuszczalną. W uzasadnieniu Sąd

stwierdził, że wartość przedmiotu zaskarżenia wskazana przez uczestnika

postępowania R. S. jako kwota 428.190,03 zł została wyliczona nieprawidłowo.

Uwzględniając

zakres

zaskarżenia

wcześniejszą apelacją

i

stopień

jej

uwzględnienia (168.630,00 zł - 39.654,53 zł) przyjął, że wartość przedmiotu

zaskarżenia wyraża się kwotą 128.975,47 zł. Alternatywnie określił, wyliczając

wartość

przedmiotu

zaskarżenia

w

oderwaniu

od

wskazanego

środka

odwoławczego, uwzględniając stanowisko uczestnika w toku postępowania oraz

zakres uwzględnionych roszczeń, że może się ona wyrażać kwotą 146.070,90 zł.

Obie wskazane kwoty są niższe od wartości przedmiotu zaskarżenia, wynoszącej w

odniesieniu do skargi kasacyjnej w sprawach o dział spadku 150.000 zł (art. 519 1 §

4 pkt 4 k.p.c.), stąd skarga podlega odrzuceniu.

Skarżący

w

zażaleniu

na

powyższe

postanowienie

-

kwestionując

prawidłowość odrzucenia skargi w następstwie ustalenia nieprawidłowej wartości

przedmiotu zaskarżenia - popierał stanowisko, że wynosi ona 428.190,03 zł

jako suma kwot (1) 234.053 zł stanowiącej wartość nieruchomości spadkowej,

(2) 99.053 zł różnicy między wskazaną jako zawyżoną a rzeczywistą wartością

nieruchomości spadkowej, (3) 36.570,78 zł pełnej, zwaloryzowanej wg propozycji

skarżącego, kwoty z tytułu spłaty przez niego długu spadkowego, (4) 58.513,25 zł

suma spłat zasądzonych od niego na rzecz uczestników postepowania z tytułu

uzyskania składników majątkowych w naturze.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna przysługuje do Sądu Najwyższego od wydanego przez

sąd drugiej instancji postanowienia co do istoty sprawy

w sprawach o podział

majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami i dział

spadku, jeśli wartość przedmiotu zaskarżenia nie jest niższa niż 150000 zł

(art. 5191 § 4 pkt 4 k.p.c.). Wymogiem formalnym skargi kasacyjnej jest wskazanie

wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 3984 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).

Prawidłowość wypełnienia tego obowiązku podlega kontroli sądu drugiej instancji

i Sądu Najwyższego, które mogą weryfikować prawidłowość wyliczenia wartości

przedmiotu zaskarżenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 maja

2001 r., IV CZ 20/01, niepubl., z dnia 21 listopada 1002 r., I CZ 152/01, niepubl.).

Powszechnie

akceptowany

jest

w

judykaturze

pogląd,

wyrażony

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 r. III CZ 153/02

(OSNC 2004, nr 4, poz. 60), w myśl którego w sprawie o dział spadku wartość

przedmiotu zaskarżenia z reguły nie może przekraczać wartości udziału

należącego do uczestnika wnoszącego kasację. Tylko wyjątkowo, gdy uczestnik

podważa samą zasadę podziału albo gdy zaskarża rozstrzygnięcie dotyczące

roszczeń dochodzonych z tytułu posiadania rzeczy wspólnej lub tytułem zwrotu

pożytków albo rozliczenia nakładów, wartość przedmiotu zaskarżenia może

być wyższa niż wartość jego udziału. Sąd Najwyższy trafnie zwrócił uwagę,

że interesy majątkowe poszczególnych uczestników postępowania ograniczają się

do wysokości udziałów w poddawanym podziałowi majątku, stąd wartością

przedmiotu zaskarżenia - nawet wówczas, gdy orzeczenie zaskarżono „w całości" jest z reguły nie wartość całego dzielonego majątku, ale wartość konkretnego

interesu (roszczenia, żądania) lub składnika majątkowego, którego środek

odwoławczy

dotyczy.

Zasada

ta

ma

zastosowanie

również

wtedy,

gdy

postanowienie zostało zaskarżone w całości i skarżący domaga się uchylenia

go w całości.

Konsekwentnie odnośnie do postanowienia sądu drugiej instancji, którym

oddalona została apelacja uczestnika postępowania, na ogół należy przyjąć,

że wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną może być taka sama,

jak w apelacji albo niższa, jeśli skarżący częściowo uznał racje sądu odwoławczego

lub zrezygnował z części swoich pretensji ponadto odniesiona nie do wartości

całego dzielonego majątku, a indywidualnego interesu (roszczenia, żądania) lub

składnika majątkowego, którego środek odwoławczy dotyczy i z reguły nie może

przekraczać wartości udziału należącego do uczestnika (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 3 czerwca 2009 r. IV CSK 107/09, niepubl., z dnia 15 grudnia

2006 r., III CZ 88/06, z dnia 24 lipca 2008 r., IV CZ 53/08, z dnia 6 maja 2010 r.,

II CZ 38/10, z dnia 1 czerwca 2011 r., II CZ 27/11). Nie jest możliwe określenie

tej wartości na kwotę wyższą od wskazanej w apelacji, ponieważ zwykle zakres

zaskarżenia, tj. kwestionowanego wcześniej rozstrzygnięcia, nie może być szerszy.

Wyjątki od tej reguły dotyczą sytuacji, gdy sąd odwoławczy równolegle rozpoznawał

apelację innego uczestnika postępowania i w jej uwzględnieniu wydał orzeczenie

reformatoryjne, gdy uczestnik podważa zasadę podziału, objęcie lub nieobjęcie

orzeczeniem poszczególnych rzeczy lub praw albo rozliczenie nakładów, długów

lub darowizn, następstw posiadania bądź w następstwie upływu czasu znacząco

zmieniła się wartość masy majątkowej i podlegała ona przeszacowaniu. W takich

wypadkach wartość przedmiotu zaskarżenia może być wyższa niż wartość jego

udziału (por. postanowienie z dnia 5 maja 1978 r., III CZP 26/78, OSNCP 1979,

nr 1, poz. 3, z dnia 12 lipca 2007 r., III CSK 177/07, niepubl., z dnia 3 czerwca

2009 r., IV CSK 107/09, niepubl.). Przez zasadę podziału w powyższym znaczeniu

należy przy tym rozumieć nie odwołanie się do wartości całej masy majątkowej,

gdy stanowiska stron co do jej podziału są rozbieżne, z wyjątkiem przyznania

jej wbrew woli skarżącemu z obowiązkiem spłaty (wówczas znaczenie ma

konsekwencja zadysponowania danym składnikiem wyrażająca się różnicą wartości

praw majątkowych których żądał i tych które otrzymał w postaci zasądzonej

od niego sumy spłat/dopłat), tylko sytuację gdy kwestionuje się fakt i podstawę

uznania danego składnika majątku za wspólny (wówczas uwzględnia się jego

wartość) bądź dopuszczalność podziału z uwagi na zakazy bądź ograniczenia

istniejące w tym zakresie, a wynikające z ustawy lub umowy. Zbliżone stanowisko

w tym przedmiocie przyjął Sad Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 sierpnia

2008 r., V CSK 136/08, niepubl.

W apelacji uczestnik postępowania R. S., wskazując jako wartość

przedmiotu zaskarżenia kwotę 140.000 zł, kwestionował treść orzeczenia

działowego w

zakresie obejmującym część wartości nieruchomości spadkowej

(zawyżenie),

sposób

podziału

i

wysokość

obciążenia

spłatami

z

tytułu

przyznania mu części majątku ponad udział, przeszacowanie spłaconego długu

spadkowego, rozliczenie nakładów i wydatków. Wnioskodawczyni i pozostali

uczestnicy postępowania nie zaskarżyli postanowienia Sądu pierwszej instancji.

W następstwie

uzupełnienia

postępowania

dowodowego

Sąd

odwoławczy

uwzględnił apelację uczestnika postępowania R. S. w części, zatem w tym zakresie

nie ma podstaw do kwestionowania przez niego wydanego rozstrzygnięcia w braku

interesu prawnego w zaskarżeniu.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że wyliczenia

wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej są nieprawidłowe

i prowadzą do jej bezpodstawnego zawyżenia. Podstawowym błędem jest

wskazanie całej wartości masy spadkowej (nieruchomości), dublowanie przyjętej

przez Sąd wartości masy spadkowej poprzez równoległe uwzględnienie jej

przy kwestionowanym zawyżeniu wyceny nieruchomości i spłatach, nieodjęcie

wartości udziału skarżącego przyznanego mu w naturze oraz jego udziału

w spłaconym długu spadkowym. Ogółem po weryfikacji prawidłowości wyliczenia

wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną, tj. interes majątkowy uczestnika

postępowania w zakresie objętym tym nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

obejmuje, zgodnie z jego twierdzeniami i zarzutami, sumę wartości zawyżenia

składnika majątku przyznanego skarżącemu w naturze i odpowiadającego jego

udziałowi (234.053 - 135.000 = 99.053 x 25 % = 24.763 zł), wartości dopłaty

na rzecz pozostałych

uczestników postępowania

z tytułu

przyznania

mu

w naturze składnika majątku ponad przysługujący udział z uwzględnieniem

wskazanego zawyżenia (15.613,70 x 3 = 46.841,10 zł), wartości dopłaty na rzecz

wnioskodawczyni

z

tytułu

przyznania

mu

w

naturze

składnika

majątku

ponad przysługujący udział z uwzględnieniem zawyżenia (176,80 zł), wartości

różnicy zwaloryzowanej kwoty spłaconego długu i poniesionego wydatku,

pomniejszoną o udział skarżącego w długu spadkowym (36.570,78 – 1.254 =

35.316,78 x 75 % = 26.487,60 zł). Łącznie zweryfikowana wartość przedmiotu

zaskarżenia, w nawiązaniu do wyliczeń uczestnika postępowania sprecyzowanych

w kwestionowanym zakresie w zażaleniu, wyraża się zatem kwotą 98.268,50 zł

i jest niższa od wartości jego udziału w spadku powiększonego o kwotę rozliczenia

ze wskazanych dodatkowych tytułów.

Przyjęta przez Sąd Okręgowy wartość przedmiotu zaskarżenia, oparta ma

rachunkowej operacji pomniejszenia wartości przedmiotu zaskarżenia wskazanej

w apelacji o sumę kwot uwzględnionych w rozliczeniach na korzyść skarżącego

w następstwie jej uwzględnienia w części przez sąd odwoławczy, nie jest

pozbawiona podstaw w dotychczasowej praktyce orzeczniczej i nie może być

uznana za błędną wobec złożoności rozliczenia oraz niewskazania sposobu

obliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia przez uczestnika postępowania R. S.

bezpośrednio w skardze kasacyjnej. Judykatura i doktryna prawnicza zgodnie

wskazują, że sprawdzanie wartości przedmiotu zaskarżenia ma uniemożliwiać

obchodzenie przepisów procesowych i zapobiec bezpodstawnemu jej zawyżaniu,

instrumentalnie

zmierzającemu

do

zapewnienia

kontroli

kasacyjnej

(por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZ 89/06, niepubl.).

W tym stanie rzeczy, skoro wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa

od progu wskazanego w art. 5191 § 4 pkt 4 k.p.c., zażalenie kwestionujące

prawidłowość postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej, jako pozbawione

uzasadnionych podstaw, podlega oddaleniu w oparciu o art. 3941 § 3 w związku

z art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

jw