V CZ 107/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 107/10

POSTANOWIENIE

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Małgorzaty P.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń Allianz Polska S.A w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 marca 2011 r.,

zażalenia powódki na postanowienie w przedmiocie zasądzenia zwrotu kosztów

procesu za obie instancje zawarte w wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 7 października 2010 r.,

1)

2)

uchyla zaskarżone postanowienie w części dotyczącej

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego

(tj. co do kwoty 900 zł) i w tym zakresie nie obciąża

powódki obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów

procesu w drugiej instancji,

odrzuca zażalenie w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy uwzględniając niemal w całości żądanie powódki Małgorzaty

P. zasądził na jej rzecz od pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń Allianz Polska

Spółki Akcyjnej w W. dochodzoną kwotę 6 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia

18 listopada 2009 r. i kosztami procesu w wysokości 1 217 zł; oddalił powództwo

jedynie co do zgłoszonego w szerszym rozmiarze żądania odsetkowego.

Powództwo dotyczyło zapłaty reszty zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej –

matki powódki.

Po rozpatrzeniu apelacji pozwanego od tego wyroku Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że oddalił powództwo i zasądził od powódki

na rzecz pozwanego kwotę 2 117 zł tytułem kosztów procesu za obie instancje.

Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu przyjął art. 98 k.p.c. i wskazał,

że powódka przegrała proces w całości, a pozwany poniósł opłatę od apelacji w

wysokości 300 zł oraz koszty zastępstwa prawnego w obu instancjach w kwocie

1 817 zł.

Powódka złożyła zażalenie na postanowienie o kosztach procesu za obie

instancje i wniosła o jego zmianę przez zwolnienie powódki od tych kosztów przy

zastosowaniu zasady słuszności z art. 102 k.p.c.; ewentualnie o uchylenie tego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w zakresie

kosztów procesu.

Skarżąca podniosła, że korzystała ze zwolnienia od opłaty od pozwu, co

oznacza, iż Sąd Rejonowy ocenił jej sytuację majątkową jako nie pozwalającą na

ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie

i rodziny. Wyjaśniła, że jest bezrobotną bez prawa do zasiłku i ma na utrzymaniu

syna.

Zwróciła

także

uwagę

na

specyficzny

charakter

roszczenia

o zadośćuczynienie, z jakim wystąpiła, którego celem jest zrekompensowanie

krzywdy o charakterze niemajątkowym, nie poddającej się mechanicznemu

oszacowaniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Orzeczenie o kosztach procesu, zawarte w wyroku Sądu Okręgowego, mimo

że zamknięte w jednej kwocie pieniężnej, w istocie zawiera rozstrzygnięcie

o kosztach za dwa różne etapy postępowania. Obejmuje zwrot kosztów

zastępstwa procesowego poniesionych przez pozwanego w postępowaniu przed

sądem rejonowym oraz kosztów postępowania apelacyjnego (opłata od apelacji

i koszty zastępstwa procesowego). Rozróżnienie to ma znaczenie ze względu na

wyznaczony w art. 3941 § 1 i 2 zakres przedmiotowy postanowień, od których

przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Zaskarżeniu podlegają tylko te koszty

procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji

(art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Niewątpliwie koszty procesu dotyczące postępowania przed Sądem

Rejonowym były przedmiotem rozpoznania przez Sąd Okręgowy. Wprawdzie – z

uwagi na wydanie przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia korzystnego dla

powódki – orzeczenie nakładało obowiązek zwrotu kosztów powódce przez

pozwanego, a w drugiej instancji, na skutek zmiany wyroku zgodnie z żądaniem

pozwanego i oddaleniem powództwa, Sąd Okręgowy odwrócił kierunek działania

obowiązku zwrotu kosztów i zasądził je od powódki na rzecz pozwanego. Nie

zmienia to jednak faktu, że koszty postępowania przed sądem pierwszej instancji

były przedmiotem rozpoznania z zachowaniem postępowania dwuinstancyjnego i

nie mogą być przedmiotem zaskarżenia do Sądu Najwyższego, wobec czego w tym

zakresie zażalenie powódki podlegało odrzuceniu na podstawie art. 394 1 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 373 k.p.c. w zw. z art. 370 k.p.c.

Merytorycznemu rozpoznaniu podlega zatem jedynie problem istnienia

podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.) przy orzekaniu

przez Sąd Okręgowy o kosztach postępowania apelacyjnego.

Artykuł 102 k.p.c. realizujący zasadę słuszności umożliwia odstąpienie od

obciążenia kosztami strony, która przegrała proces, jeżeli zachodzi „wypadek

szczególnie uzasadniony”. Użyta klauzula pozostawia suwerennej ocenie sądu

ustalenie, czy w sprawie zachodzą okoliczności pozwalające na uwolnienie strony

od obowiązku zwrotu przeciwnikowi części, a nawet całości poniesionych przez

niego kosztów procesu, jednakże przeprowadzona ocena nie może być dowolna.

W orzecznictwie wyjaśniono już, że samo korzystanie przez stronę ze zwolnienia

od

kosztów

sądowych

nie

uzasadnia

zastosowanie

art.

k.p.c.

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, nie publ.

poza bazą elektroniczną Lex, nr 564753). Taki wniosek wysnuć można z treści art.

108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst Dz.U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm.). Wymóg wystąpienia

szczególnie uzasadnionego wypadku wyklucza automatyzm stosowania art. 102

k.p.c., jednakże sytuacja materialna i życiowa strony może stanowić przesłankę

uwzględnianą przy badaniu podstaw do szczególnego potraktowania strony

przegrywającej. Z oświadczeń majątkowych powódki i ustaleń Sądów obydwu

instancji wynika, że po śmierci matki położenie powódki uległo znacznemu

pogorszeniu, z uwagi na utratę dochodów uzyskiwanych wcześniej przez zmarłą

i przeznaczanych na wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego. Powódka

jest bezrobotna, nie ma własnych dochodów, utrzymuje syna, jest poważnie

zadłużona z tytułu opłat za mieszkanie. Przeżyła dotkliwą tragedię osobistą, jaką

stanowiła śmierć matki. Istotne jest także, że roszczenie dochodzone przez

powódkę jest trudne do jednoznacznego wyliczenia i żądania powódki, bynajmniej

nie rażąco wygórowane, w jej subiektywnym przekonaniu mogły być uzasadnione.

Wszystkie te elementy łącznie przemawiają za potraktowaniem okoliczności

występujących w sprawie jako wypadku, o którym mowa w art. 102 k.p.c.

i zastosowaniem tego przepisu do kosztów postępowania apelacyjnego.

Z

przytoczonych

względów

Sąd

Najwyższy

uchylił

zaskarżone

postanowienie w części dotyczącej kosztów postępowania apelacyjnego i nie

obciążył powódki kosztami poniesionymi w tym postępowaniu przez pozwanego

(art. 397 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39816 k.p.c.).