V CZ 106/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CZ 106/07

POSTANOWIENIE

Dnia 28 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa „P." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko „H.” Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 listopada 2007 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 lipca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 lipca 2007 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę

kasacyjną wniesioną przez powódkę – „P.” Spółka z o.o. od wyroku tego Sądu z

dnia 26 października 2006 r., albowiem skarga nie została opłacona – opłatą

w wysokości 48.661 zł – w wyznaczonym terminie. Jak wynika z uzasadnienia tego

postanowienia, powódka składając skargę kasacyjną wniosła o zwolnienie jej

od kosztów sądowych, lecz postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2007 r. Sąd

Apelacyjny wniosek ten oddalił ponieważ powódka nie wykazała, że nie ma

dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych (art. 103 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167,

poz. 1398 ze zm.; dalej – „u.k.s.c.”).

W zażaleniu na wymienione postanowienie powódka zarzuciła naruszenie

art. 103 u.k.s.c. i § 127 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

19 listopada 1987 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych

(Dz.U. Nr 38, poz. 208 ze zm.; dalej – „regulamin sądowy z 1987 r.”) i wniosła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca

w wyznaczonym

nie

kwestionuje

terminie.

Nie

tego,

że

nie

opłaciła

skargi

kwestionuje

więc

zasadności

kasacyjnej

zaskarżonego

postanowienia. Wydane ono zostało zgodnie z art. 398 § 2 k.p.c. W istocie

skarżąca zarzuca wadliwość poprzedzającego go postanowienia z dnia 12 kwietnia

2007 r., odmawiającego zwolnienia jej od kosztów sądowych. Na postanowienie to,

jako postanowienie sądu drugiej instancji nie wymienione w art. 3941 § 1 k.p.c.

i nie będące postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie (art. 394 1 § 2

k.p.c.), zażalenie do Sądu Najwyższego nie przysługuje.

Wprawdzie skarżąca nie złożyła

wyraźnie sformułowanego wniosku

o rozpoznanie postanowienia z dnia 12 kwietnia 2007 r., ani nawet nie powołała się

na przepis art. 380 k.p.c., ale treść zażalenia w sposób oczywisty wskazuje,

że kwestionuje jego prawidłowość, co pozwala Sądowi Najwyższemu, na podstawie

ostatnio powołanego przepisu w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39821 k.p.c.,

na rozpoznanie postanowienia z dnia 12 kwietnia 2007 r., jako postanowienia, które

nie podlegało zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miało wpływ na rozstrzygnięcie

zawarte w postanowieniu zaskarżonym zażaleniem.

Regulamin sądowy z 1987 r. przestał obowiązywać z dniem 2 kwietnia

2007 r. (§ 387 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 lutego 2007 r.

Regulamin urzędowania sądów powszechnych, Dz.U. Nr 38, poz. 249; dalej

„regulamin sądowy z 2007 r.”), ale obowiązywał w chwili wniesienia przez powódkę

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (dnia 5 marca 2007 r.). Nie

zastosowanie § 127 ust. 1 regulaminu przy rozpoznawaniu tego wniosku nie może

jednakże być podstawą skutecznego zarzutu. Po pierwsze, przepis ten zawiera

regulację wkraczającą w materię procesową, będącą przedmiotem ustawy

(kodeksu

postępowania

cywilnego),

do

uregulowania

której

Minister

Sprawiedliwości nie został upoważniony, ani w stanowiących podstawę wydania

regulaminu sądowego z 1987 r. art. 38 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 31, poz. 137) i w art. 783 § 1

k.p.c., ani w żadnym innym przepisie ustawy. Po drugie, § 127 ust. 1 regulaminu

sądowego z 1987 r. mówiąc o stronie, która nie udokumentowała należycie

swojego stanu majątkowego i rodzinnego, wyraźnie nawiązuje do zwolnienia od

kosztów sądowych osoby fizycznej (art. 113 § 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym

do dnia 2 marca 2005 r. i art. 102 ust. 1 u.k.s.c.). Nie można przyjąć, by mógł on

mieć zastosowanie do zwolnienia od kosztów sądowych osoby prawnej lub

jednostki organizacyjnej nie będącej osobą prawną, której ustawa przyznaje

zdolność sądową. Ich zwolnienie od kosztów sądowych uregulowane zostało

bowiem w ustawie odrębnie, w sposób samodzielny (art. 113 § 2 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 2 marca 2005 r. i art. 103 u.k.s.c.).

W regulaminie sądowym z 2007 r. brak jest przepisu odpowiadającego

przepisowi § 127 ust. 1 poprzedniego regulaminu sądowego.

Stosownie do art. 103 u.k.s.c. powinnością powódki było wykazanie,

że nie ma dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych. Rację ma Sąd

Apelacyjny,

że

nie

są

wystarczające

dla

tego

wykazania

dokumenty,

które dołączone zostały przez powódkę do poprzednio składanych przez nią

w sprawie wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych, które dały podstawę

do częściowego

zwolnienia

jej

od

tych

kosztów

postanowieniem

Sądu

Apelacyjnego z dnia 30 grudnia 2005 r. (zwolnienie od opłaty od pozwu ponad

kwotę 5000 zł) i postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 czerwca 2006 r.

(zwolnienie od opłaty od apelacji). Powinnością powódki było bowiem wykazanie,

że w chwili składania kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (dnia 5

marca 2007 r.) nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie. Od chwili złożenia

poprzedniego wniosku (dnia 23 czerwca 2006 r.), do którego zostały dołączone

dokumenty stwierdzające możliwość częściowego poniesienia kosztów sądowych,

upłynął bowiem czas, w ciągu którego sytuacja majątkowa powódki mogła ulec

zmianie.

Przepis art. 103 u.k.s.c. nie wskazuje, w jaki sposób ubiegająca się

o zwolnienie od kosztów sądowych osoba prawna lub jednostka organizacyjna

niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność sądową, powinna

wykazać, że nie ma dostatecznych środków na uiszczenie tych kosztów. Należy

wiec przyjąć, że może tego dokonać przedstawiając jakiekolwiek dokumenty, które

pozwalają określić jej sytuację majątkową, np. bilans roczny, sprawozdanie

finansowe, wyciągi z kont bankowych, raporty kasowe, deklaracje podatkowe,

umowy kredytowe i pisma banku oceniające zdolność kredytową, dokumenty

stwierdzające obciążenie nieruchomości hipoteką a ruchomości zastawem,

dokumenty stwierdzające wysokość zobowiązań itp. Nie jest wystarczające, tak jak

ma to miejsce w razie ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych przez

osobę fizyczną (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.), złożenie przez osobę prawną lub inną

jednostkę organizacyjną tylko oświadczenia obejmującego nawet szczegółowe

dane co do jej stanu majątkowego. Nie można jednakże nie brać pod uwagę

takiego oświadczenia złożonego przez osoby upoważnione do reprezentowania

osoba prawnej lub innej jednostki organizacyjnej, jeżeli złożone zostały dokumenty

dotyczące ich sytuacji majątkowej i w ich świetle można dokonać oceny złożonego

oświadczenia i ustalić, czy podmiot ubiegający się o zwolnienie od kosztów

sądowych ma dostateczne środki na ich uiszczenie czy też ich nie ma.

Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powódka dołączyła

oświadczenie podpisane przez wiceprezesa jej zarządu i prokurenta, zawierające

dane co do aktualnej sytuacji majątkowej powódki, z którego wynika brak środków

na uiszczenie kosztów sądowych (k. 363). Wprawdzie Sąd Apelacyjny dostrzegł to

oświadczenie, ale nie dokonał ani oceny jego wiarygodności, ani oceny jego treści.

Złożone oświadczenie powinno być poddane takiej ocenie w następstwie

uwzględnienia, że powódka uprzednio złożyła już dokumenty dotyczące jej sytuacji

majątkowej. Aczkolwiek określały one tę sytuację z chwili składania poprzedniego

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (z dnia 20 czerwca 2006 r.),

ale ponieważ chodzi tu o czas sprzed kilku miesięcy, a złożone przez powódkę

dokumenty uznane zostały przez Sąd za wystarczające do częściowego zwolnienia

jej od kosztów sądowych postanowieniem z dnia 28 czerwca 2006 r., nie powinny

one obecnie zostać pominięte. Skonfrontowanie z nimi oświadczenia złożonego

przez powódkę może umożliwić ocenę tego oświadczenia co do jego wiarygodności

i przydatności – ze względu na jego treść – przy podejmowaniu decyzji co do

zwolnienia powódki od kosztów sądowych.

Z ostatnio przytoczonych względów należało uznać, że prawidłowość

odmowy zwolnienia powódki od kosztów sądowych, dokonanej postanowieniem

Sądu Apelacyjnego z dnia 12 kwietnia 2007 r., zasadnie została zakwestionowana

przez skarżącą. Zażalenie zasługuje zatem na uwzględnienie. Powoduje to

uchylenie zaskarżonego postanowienia (art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39815 §

1 zd. pierwsze k.p.c.; zob. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2004

r., III CZP 62/04, OSNC 2005, nr 11, poz. 181).