V CSKP 71/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSKP 71/21 POSTANOWIENIE Dnia 13 maja 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Beata Janiszewska (przewodniczący)‎SSN Marcin Krajewski‎SSN Joanna Misztal-Konecka (sprawozdawca) w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Starosty C.‎przy uczestnictwie T. Spółki Akcyjnej w K.‎o ustanowienie służebności przesyłu,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnymw Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2021 r.,‎skargi kasacyjnej uczestniczki od postanowienia Sądu Okręgowego w B.‎z dnia 18 grudnia 2018 r., sygn. akt II Ca (…), I. uchyla zaskarżone postanowienie i:1. zmienia postanowienie Sądu Rejonowego w C. z 20 czerwca 2018 r. w ten sposób, że: a. oddala wniosek; b. obciąża kosztami postępowania za pierwszą instancję Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę C., pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu;

2. zasądza od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę C. na rzecz T. Spółki Akcyjnej w K. kwotę 280 zł (dwieście osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego; II. zasądza od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę C. na rzecz T. Spółki Akcyjnej w K. kwotę 280 zł (dwieście osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z 20 czerwca 2018 r. Sąd Rejonowy w C.: ustanowił na bliżej określonych nieruchomościach położonych w S., powiat c., na rzecz każdoczesnego właściciela urządzeń przesyłowych - linii energetycznej wysokiego napięcia 110 kV umiejscowionych na tych nieruchomościach - służebność przesyłu polegającą na korzystaniu, utrzymywaniu linii energetycznej, prawie do jej konserwacji i napraw według wariantu drugiego opisanego przez biegłego (pkt 1), zasądził od T. Spółki Akcyjnej w K. na rzecz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę (…) kwotę 7 039 zł tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności, płatną w terminie 14 dni od prawomocności postanowienia (pkt 2) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania i kosztach sądowych (pkt 3-4).2.

Postanowieniem z 18 grudnia 2018 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację uczestniczki (pkt 1) i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 2).Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy, zgodnie z którymi na nieruchomościach położonych w S., stanowiących pgr 620 (KW (…)/8), pgr 621 (KW (…)/9) i pgr 622 (KW (…)/9) usytuowane są urządzenia przesyłowe - linia energetyczna wysokiego napięcia 110 kV, będąca własnością uczestnika. Przez te nieruchomości stanowiące własność Skarbu Państwa położone w S. przebiega fragment elektroenergetycznej linii napowietrznej wysokiego napięcia 110 kV relacji P.-S. wybudowanej i oddanej do eksploatacji w 1974 r.

Od tego czasu linia jest nieprzerwanie eksploatowana - wcześniej przez poprzedników prawnych uczestnika, a obecnie przez uczestnika. Linia znajdowała się pierwotnie w zarządzie i eksploatacji Zakładu Energetycznego B., a od 1 stycznia 1976 r. w zarządzie i eksploatacji Zakładu Energetycznego G. - obu wchodzących w skład przedsiębiorstwa państwowego Zakłady Energetyczne Okręgu [...] w K. Tym samym przed 1989 r. właścicielem zarówno nieruchomości, których dotyczy wniosek, jak i posadowionych na nich urządzeń linii był Skarb Państwa, a urządzenia te znajdowały się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego Zakłady Energetyczne Okręgu [...] w K., w skład którego wchodził Zakład Energetyczny G.W wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Zakład Energetyczny G. na mocy aktu notarialnego z 12 lipca 1993 r. majątek tego przedsiębiorstwa stał się własnością (…) Zakładu Elektroenergetycznego S.A. w G. (daje: (…)ZE S.A.).

Z kolei (…)ZE S.A. zawarła w dniu 1 lipca 2007 r. ze spółką pod firmą V. S.A. w G. umowę o objęcie akcji i wniesienie wkładu niepieniężnego. Na podstawie tej umowy uczestnik, działający wówczas pod firmą V. S.A., nabył zorganizowaną część przedsiębiorstwa wniesioną przez (…)ZE S.A. jako wkład niepieniężny w zamian za akcje w podwyższonym kapitale zakładowym. W ramach aportu obejmującego zorganizowaną część przedsiębiorstwa na V. S.A. zostały przeniesione m. in.: własność urządzeń służących do dystrybucji energii elektrycznej, w tym również stacji transformatorowych; nieruchomości (prawa własności nieruchomości gruntowych i lokalowych, prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych, prawa odrębnej własności budynków i innych urządzeń); inne prawa i roszczenia majątkowe dotyczące korzystania z gruntów, budynków i ruchomości.W dniu 12 grudnia 2011 r. nastąpiło zbycie przez V.AB na rzecz T.S.A. akcji (…)ZE S.A. stanowiących 99,98% kapitału zakładowego spółki.

Z dniem 20 lutego 2012 r. dokonana została zmiana nazwy spółki V.S.A. na T. (…)ZE S.A. Natomiast w dniu 1 października 2012 r. nastąpiło połączenie spółek T.S.A. z siedzibą w K. i T. (…)ZE S.A. z siedzibą w G. Połączenie to nastąpiło z zastosowaniem art. 492 § 1 pkt 1 k.s.h., czyli przez przeniesienie całego majątku spółki przejmowanej – T. (…)ZE S.A. na spółkę przejmującą – T. S.A.

3. Sąd Okręgowy podzielił też ocenę prawną przedstawioną przez Sąd Rejonowy co do tego, że uczestnik nie nabył wskazanej służebności przesyłu w drodze zasiedzenia, ponieważ nie upłynął jeszcze niezbędny w przypadku posiadania w złej wierze trzydziestoletni okres.4. Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiodła uczestniczka, zaskarżając je w całości. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 172 § 1 i 2 k.p.c. i art. 292 k.c. w zw. z art. 352 § 1 i 2 k.c. i art. 7 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 172 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. oraz niezastosowanie przepisów art. 172 § 1 k.c. i art. 7 k.c. w zw. z art. 292 k.c. i art. 352 § 1 i 2 k.c. Domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i orzeczenia co do istoty sprawy, a to oddalenia wniosku o ustanowienie służebności przesyłu w całości.5.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarb Państwa domagał się jej oddalenia.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:6. Przedsiębiorstwo państwowe, które przed wyodrębnieniem swojego majątku od Skarbu Państwa korzystało z urządzeń przesyłowych, z chwilą uwłaszczenia na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw nabyło te urządzenia na własność (uchwała Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, OSNC 1991/10-12/118; postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 maja 2016 r., IV CSK 509/15; z 16 lutego 2017 r., I CSK 155/16; z 11 września 2019 r., IV CSK 269/18).

W uchwale z 5 czerwca 2018 r. (III CZP 50/17, OSNC 2019/1/1) Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe własności urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomościach należących do Skarbu Państwa nie spowodowało jednakże uzyskania przez to przedsiębiorstwo z mocy prawa służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej te nieruchomości.7. W związku z powyższym dla oceny zasadności wniosku złożonego w niniejszej sprawie należało rozważyć, czy nie doszło do nabycia służebności przesyłowej przez zasiedzenie.

Takie nabycie sprawia bowiem, że wniosek o ustanowienie służebności przesyłu orzeczeniem sądu staje się bezzasadny.Zgodnie z art. 172 § 1 k.c. posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność przez zasiedzenie, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dwudziestu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze. Na mocy art. 292 k.c. służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio.

Z kolei zgodnie z art. 352 § 1 k.c., kto faktycznie korzysta z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest posiadaczem służebności. Przy badaniu przesłanek zasiedzenia służebności uwzględnić należy domniemanie prawne dobrej wiary ustanowione w art. 7 k.c.8. Kwintesencję postawionego w niniejszej sprawie zarzutu naruszenia prawa materialnego stanowi w istocie to, że Sąd Okręgowy a limine wykluczył przydanie uczestnikowi (a dokładniej poprzednikowi prawnemu uczestnika, który uzyskał posiadanie w zakresie służebności) przymiotu posiadacza służebności w dobrej wierze.

Na obecnym etapie postępowania przedmiotem sporu jest zatem jedynie kwestia dobrej czy złej wiary poprzednika prawnego uczestnika przy objęciu w posiadanie nieruchomości, na której posadowione są urządzenia przesyłowe, w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu. Podkreślenia wymaga, że o dobrej lub złej wierze posiadacza decyduje moment uzyskania posiadania, późniejsze zmiany jego świadomości pozostają bez wpływu na tę ocenę.W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, aprobujący tradycyjną koncepcję dobrej wiary i dokonywanie według niej oceny posiadania wykonywanego z zamiarem nabycia prawa przez zasiedzenie.

Zgodnie z tą koncepcją nie jest w dobrej wierze ten, kto wykonuje prawo, o którym wie, że mu nie przysługuje, ale także ten, kto wykonuje przysługujące mu prawo bez tej świadomości, o ile przy dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o rzeczywistym stanie prawnym. Jednak do zasiedzenia służebności unormowania dotyczące zasiedzenia nieruchomości znajdują zastosowanie tylko odpowiednio (art. 292 i art. 3054 K.c.). Stąd też odnośnie do posiadania nieruchomości w zakresie służebności przesyłu (służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu) ocena, czy wejście w posiadanie nastąpiło w dobrej lub złej wierze, wymaga analizy całokształtu okoliczności poprzedzających uzyskanie posiadania.

Posiadacz jest w dobrej wierze, jeżeli objęcie cudzej nieruchomości w posiadanie nastąpiło w takich okolicznościach, które usprawiedliwiają jego przekonanie, że nie narusza cudzego prawa, albo gdy posiadacz przypuszcza, że prawo mu przysługuje, a przekonanie to jest usprawiedliwione okolicznościami. Posiadaczowi trzeba przypisać złą wiarę wtedy, kiedy wie, że prawo mu nie przysługuje albo nie wie o tym wskutek braku należytej staranności. W przypadku zasiadującego służebność dobrej wiary nie wyłącza jego wiedza o prawie własności przysługującym osobie trzeciej.W uchwale z 15 lutego 2019 r. (III CZP 81/18, OSNC 2020/1/4) Sąd Najwyższy przyjął, że przedsiębiorstwo państwowe, które na podstawie ustawy z 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nabyło własność urządzeń przesyłowych, może być uznane za posiadacza w dobrej wierze służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu.

Uzasadniając to stanowisko, Sąd Najwyższy podkreślił m.in., że przedsiębiorstwo przesyłowe w chwili objęcia służebności w posiadanie wiedziało, iż urządzenia przesyłowe, z których korzysta, zostały zbudowane na gruncie Skarbu Państwa za zgodą właściciela przez to samo przedsiębiorstwo, a zatem ich budowa i korzystanie z nich było legalne i nie wymagało żadnych dodatkowych czynności. Analiza regulacji prawnych dotyczących uwłaszczenia przedsiębiorstw państwowych wskazywała na to, że zamiarem ustawodawcy było uregulowanie praw tych przedsiębiorstw do mienia znajdującego się w ich dyspozycji kompleksowo, by zapewnić im samodzielność gospodarczą przez stworzenie stabilnej podstawy majątkowej funkcjonowania niezależnie od Skarbu Państwa, co w założeniu miało im umożliwić prowadzenie dotychczasowej działalności w warunkach wolnego rynku i ułatwić późniejszą prywatyzację.

Przedsiębiorstwo państwowe miało więc obiektywne podstawy do przyjęcia, że korzystanie z urządzeń przesyłowych na nieruchomości państwowej zostało również objęte uwłaszczeniem. O tym, że zamiar ustawodawcy nie powiódł się, przesądziła dopiero cytowana uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2018 r. (III CZP 50/17, OSNC 2019/1/1). Tożsamy pogląd przyjęto w kolejnych, jak i wcześniejszych, orzeczeniach Sądu Najwyższego (tak np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 grudnia 2015 r., IV CSK 132/15; z 26 lipca 2018 r., IV CSK 23/17; z 26 lipca 2018 r., IV CSK 136/17; z 7 czerwca 2019 r., IV CSK 173/18; z 19 czerwca 2019 r., IV CSK 576/18; z 11 września 2019 r., IV CSK 269/18; z 18 grudnia 2019 r., II CSK 591/18; z 12 stycznia 2021 r., IV CSKP 10/21; wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2019 r., II CSK 536/18) i Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną w pełni go podziela.

Wszak przedsiębiorstwo państwowe, a ściślej - osoby wchodzące w skład jego organów mogły w chwili nabycia własności urządzeń przesyłowych pozostawać w przekonaniu, że wraz z ich nabyciem przedsiębiorstwo nabywa również prawo, które umożliwia korzystanie z tych urządzeń na nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa. W chwili, w której nastąpiło „rozłączenie” prawa do nieruchomości od prawa do urządzeń przesyłowych, w praktyce nic się nie zmieniło. Co więcej, przekonanie organów przedsiębiorstwa można uznać za usprawiedliwione dodatkowo, skoro dla przyjęcia odmiennego stanowiska w orzecznictwie konieczne było rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego.Zasadnicze znaczenie dla ustalenia dobrej wiary posiadacza w chwili rozpoczęcia posiadania służebności ma domniemanie przewidziane w art. 7 k.c. Na osobie, która ze złej wiary posiadacza wywodzi skutki prawne, spoczywa ciężar obalenia domniemania, że przedsiębiorstwo państwowe w dniu 7 tycznia 1991 r. pozostawało w analizowanym zakresie w dobrej wierze.

Konstruowanie obowiązku wykazania dobrej wiary, który miałby obciążać uczestnika, nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa, skoro przepis ten nakazuje domniemywać istnienie dobrej wiary we wszystkich sytuacjach, w których ustawa uzależnia powstanie skutków prawnych od złej lub dobrej wiary.Skoro zgodnie z ustaleniami sądów meriti w chwili objęcia nieruchomości Skarbu Państwa w posiadanie w zakresie służebności osoby zarządzające przedsiębiorstwem państwowym mogły pozostawać w przekonaniu, że przedsiębiorstwu służy prawo do korzystania z nieruchomości i przekonanie to można było uznać za usprawiedliwione, to na wnioskodawcy spoczywał ciężar dowodu, że w rzeczywistości było inaczej, a więc np., że członkowie organów przedsiębiorstwa państwowego mieli świadomość co do braku uprawnienia do korzystania z nieruchomości.

Dowód taki nie został w niniejszej sprawie przeprowadzony. Co więcej, Skarb Państwa od dnia rozpoczęcia posiadania służebności do daty wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem nie kwestionował istniejącego stanu rzeczy.9. Uwzględniając zatem zasadność zarzutu naruszenia prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł w niniejszej sprawie reformatoryjnie na podstawie art. 39816 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Rozstrzygając o kosztach postępowania, Sąd Najwyższy uwzględnił treść art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz § 5 pkt 3 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. ke