V CSK 95/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 95/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa W. N.

przeciwko Gminie S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 października 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w Ś. oddalił powództwo W.

N. prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą F.(…) w L. przeciwko Gminie S. o

zapłatę odszkodowania za straty wywołane zwłoką Gminy w uregulowaniu zadłużenia

względem powódki.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach faktycznych.

W dniu 5 września 2001 r. strona pozwana jako inwestor zawarła z N.(...) sp. z

o.o. w W. (obecnie w upadłości) jako wykonawcą umowę nr (...)/2001 na wykonanie

zbiornika retencyjnego „S.(...)”, odbudowy i modernizacji drogi gminnej nr (...) oraz

rekultywacji wysypiska „S.(...)” o wartości robót 4.333.302 zł w terminie do dnia 30

czerwca 2003 r. W dniu 20 sierpnia 2002 r. Spółka N.(...) zleciła umownie powódce jako

podwykonawcy wykonanie robót związanych z modernizacją drogi gminnej nr (...).

Wartość robót ustalono na kwotę 1.024.000 zł a termin wykonania na 30 czerwca 2003

r. W dniu 6 stycznia 2003 r. zawarta została między Spółką N.(...) a powódką umowa

cesji, na podstawie której Spółka N.(...) scedowała na rzecz powódki jako cesjonariusza

przyszłą wierzytelność należną jej od pozwanej Gminy z tytułu wykonania robót

modernizacyjnych drogi nr (...). Już po zawarciu umowy cesji, termin wykonania prac

zleconych Spółce N.(...) umową nr (...)/2001 został na podstawie porozumienia

zawartego przez tę Spółkę i pozwaną Gminę przesunięty na dzień 30 kwietnia 2004 r.

Wystawione przez powódkę faktury za modernizację drogi były opłacane na konto firmy

N.(...) i ta dopiero przelewała należności na konto powódki. W umowie cesji zawarte

było w § 3 pkt 4 postanowienie, zgodnie z którym w przypadku dokonania przez dłużnika

płatności na konto cedenta ten zobowiązał się do dokonania płatności na rzecz

cesjonariusza.

Dochodzona przez powódkę kwota pozostawała w związku z faktura nr (...)/2003

wystawioną przez nią w dniu 8 grudnia 2003 r. na kwotę 231.381,96 zł. Pozwana

zapłaciła zaliczkowo powódce z tej faktury kwotę 100.000 zł, zaś resztę kwoty w dniu 28

grudnia 2005 r., ale wówczas zajął ją komornik prowadzący egzekucję przeciwko

powódce. Powódka dokonała zaliczenia tej wpłaty na należności uboczne i wystąpiła

przeciwko Gminie o dalszą kwotę 108.435.68 zł, którą ostatecznie uzyskała na

podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 grudnia 2006 r.

W przedmiotowej sprawie powódka domagała się zasądzenia od strony pozwanej

odszkodowania w kwocie 247.500 zł i twierdziła, że po dokonanej w dniu 6 stycznia

2003 r. cesji i powiadomieniu o niej Burmistrza Gminy pozwana powinna świadczyć do

jej rąk oraz, że nie było dopuszczalne przesunięcie – po zawarciu umowy cesji – terminu

zakończenia robót w drodze aneksu z dnia 5 września 2001 r. Podnosiła, że poniosła

szkody na skutek opróżnienia się przez pozwaną w zapłacie faktury (...)/03.

W ocenie Sądu Okręgowego, który oddalił powództwo, pozwana nie dopuściła się

względem powódki jakiegokolwiek działania powodującego jej straty. Działaniem tym

miało być według powódki przesunięcie terminu zakończenia robót na podstawie

porozumienia ze Spółką N.(...). Zdaniem Sądu Okręgowego powódka nie wykazała

jednak związku przyczynowego miedzy tym faktem a szkodą, ani samej szkody

poprzestając na dołączeniu do akt zestawienia wielkości składających się na kwotę

dochodzonego odszkodowania, do której wliczyła między innymi koszty komornicze, czy

utratę miejsc pracy, Nie oznacza to jednak wykazania szkody przez wykazanie, że brak

zapłaty pozostawał w związku przyczynowym z powstałymi w jej majątku szkodami.

Powódka wnosiła wprawdzie o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność

szkody i jej wysokości, jednak Sąd Okręgowy oddalił ten dowód, jako zmierzający do

ustalenia faktów, podczas gdy powinien zmierzać tylko do oceny faktów.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki opartą między

innymi na zarzutach naruszenia art. 509,510,512 k.c. i art. 244, 245, 233 § 1 k.p.c. przez

ustalenie, że powódka nie udowodniła szkody oraz jej wysokości, podczas gdy Sąd

Okręgowy jednocześnie oddalił wniosek o powołanie biegłego.

W jego uzasadnieniu wskazał, że sama treść art. 477 § 1 k.c., uprawniającego

wierzyciela w razie zwłoki dłużnika do żądania, niezależnie od wykonania zobowiązania,

naprawienia szkody nie przesądza o zasadności roszczenia powódki. Powódka

otrzymała od pozwanej pełne wynagrodzenie z faktury (...)/03 wraz z odsetkami i

kosztami. Dla uzyskania odszkodowania konieczne jest, w sytuacji objętej tym

przepisem wykazanie, że zrealizowane ostatecznie zobowiązanie było przeterminowane

oraz wykazanie szkody i związku przyczynowego. W sprawie natomiast – co w ocenie

Sądu Apelacyjnego trafnie ustalił Sąd pierwszej instancji – pozwana uiszczając

pozostałą kwotę 131.381,96 zł dokonała tego w terminie. Zgodnie bowiem z aneksami

do umowy termin wykonania zobowiązani ustalony został na dzień 30 kwietnia 2004 r., a

termin płatności na nie później niż 12 miesięcy od dnia uzyskania pozwolenia na

użytkowanie zbiornika, które wydane zostało przez Wojewodę X. w dniu 27 grudnia

2004 r.

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu skarżącej, że po zawarciu umowy cesji w

dniu 6 stycznia 2003 r. niemożliwa była już zmiana postanowień umowy z dnia

5 września 2001 r. Umowa obejmowała bowiem wierzytelności przyszłe, a więc

w momencie jej zawarcia jeszcze nie wymagalne. W ocenie Sądu Apelacyjnego skutek

takiej cesji powstaje dopiero z chwilą powstania wierzytelności, a w dacie przelewu

cedent

przenosi

na

cesjonariusza

jedynie

ekspektatywę

przyszłego

prawa.

Przeniesienie przyszłej wierzytelności obciąża więc cesjonariusza ryzykiem, że

powstanie ona – tak jak w okolicznościach sprawy - z opóźnieniem w wyniku uzgodnień

poprzedniego wierzyciela z dłużnikiem. Analizując podane przez powódkę i zaliczone do

szkody liczne niekorzystne jej własne działania wymuszone, według twierdzeń powódki,

opóźnieniem w zapłacie przez pozwaną (korzystanie z kredytów dla opłacenia podatków

i pracowników, przymusowa wyprzedaż sprzętu, koszty przejazdu korespondencji, czy

zadośćuczynienie za naruszenie dobrego imienia) stwierdził Sąd Apelacyjny, iż nie

wiadomo jakie były przyczyny zapaści działalności gospodarczej powódki i czy można ją

łączyć tylko z podnoszonym przez nią faktem opróżnienia w zapłacie. Także w ocenie

Sądu Apelacyjnego twierdzenia powódki w zakresie poniesionych szkód były nadmiernie

ogólne, zaś jej wniosek o powołanie dowodu z opinii biegłego zmierzał do ustalenia

faktów.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła:

1. naruszenie prawa materialnego, a to :

a) art. 471 w zw. z art. 361 § 1 i 2 k.c. i art. 477 § 1 oraz 481 § 3 k.c. – przez

niewłaściwe zastosowanie - polegające na przyjęciu, że pozwana nie jest zobowiązana

do naprawienia szkody wynikłej z opróżnienia w zapłacie w sytuacji, gdy powstała

szkoda jest normalnym następstwem zaniechania pozwanej, z którego wynikła szkoda;

b)

art. 512 k.c. – przez niewłaściwe zastosowanie - wobec przyjęcia, że pozwana po

zawiadomieniu jej o zawarciu umowy cesji wierzytelności miała prawo skutecznie

zmieniać terminy płatności należności wynikających z umowy (...)/01, jak również

pominięcie przez Sąd Apelacyjny, że pozwana świadczyła na rzecz N.(...) sp. z

o.o. na podstawie § 7 ust. 2 i 4 umowy z 5 września 2001 r. już po zawiadomieniu

przez powódkę o zawartej cesji;

c)

art. 474 k.c. – przez niewłaściwe zastosowanie – gdyż nie ma on w sprawie

zastosowania.

2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, a to art. 231, 233 § 1, 244, 322, 328 § 2 i 382 k.p.c. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

a)

przez przyjęcie, że powódka nie wykazała istnienia szkody co do zasady i jej

wysokości, przy pomięciu okoliczności istnienia szkody zawartych w zeznaniach

świadka J. N. oraz zestawieniu wydatków i strat jakie poniosła na skutek

opóźnienia;

b)

przez wykraczające poza granice swobody dowodów pominięcie faktu, że

pozwana już po zawiadomieniu o cesji dokonywała wielokrotnie wpłat na rzecz

N.(...) sp. z o.o. a tym samym pominięcie, że pozwana miała możliwość zapłaty

na rzecz powódki w terminie znacznie wcześniejszym, niż 12 miesięcy od daty

odbioru

inwestycji,

lecz

zamiast

tego

świadczyła

na

rzecz

podmiotu

nieuprawnionego;

c)

przez brak odniesienia się do stwierdzonych naruszeń prawa materialnego nawet

jeśli nie były przedmiotem zarzutów, brak wskazania w uzasadnieniu podstaw

rozstrzygnięcia w pełnym zakresie, niedokonanie weryfikacji błędnie przyjętej

podstawy prawnej – art. 474 k.c. zamiast 477 k.c.;

d)

przez zaniechanie dokonania przed Sąd Apelacyjny ponownych ustaleń

faktycznych

na

podstawie

powtórnej

oceny

dowodów

zgromadzonych

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, co wyraża się przez

zaniechanie ustalenia rozmiaru prowadzonego przez powódkę przedsiębiorstwa i

wpływu zapłaty dochodzonej kwoty na jego płynność finansową.

Wnosiła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania, ewentualnie

zmianę wyroku i zasądzenie na rzecz powódki dochodzonej kwoty wraz z ustawowymi

odsetkami i kosztami postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podlegające z reguły ocenie w pierwszej kolejności zarzuty naruszenia przepisów

postępowania, w stanie niniejszej sprawy, ustąpić muszą pierwszeństwa w rozpoznaniu

zarzutowi naruszenia art. 512 k.c. Objęte nimi kwestie, dotyczące prawidłowości

postępowania dowodowego i kompletności ustaleń faktycznych, aktualizują się bowiem

dopiero wraz ewentualnym przesądzeniem o istnieniu podstaw do przypisania stronie

pozwanej co do zasady odpowiedzialności odszkodowawczej.

Przedmiotem przelewu wierzytelności, którego dotyczy spór między stronami,

była wierzytelność przyszła, którą stanowiła wierzytelność przewidziana w umowie o

roboty budowlane o wynagrodzenie należne od strony pozwanej nieuczestniczącemu w

sprawie N.(...) sp. z o.o. (cedentowi), w okresie przed wykonaniem robót. Przelew

wierzytelności przyszłych dostatecznie oznaczonych (przez określenie tytułu powstania

oraz osoby dłużnika i wierzyciela) może nastąpić na podstawie umowy, której dotyczy

zarówno art. 510 § 2 jak i art. 510 § 1 k.c. (uchwała SN z dnia 19 września 1997 r., III

CZP 45/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 22).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, który podzielił w tym względzie stanowisko Sądu

pierwszej instancji, taki charakter przedmiotowej wierzytelności ma przesadzające

znaczenie dla skuteczności umowy zawartej między cedentem i dłużnikiem – pozwaną

Gminą, zmieniającej łączącą te strony umowę z dnia 5 września 2001, w zakresie

terminu zakończenia robót, a w konsekwencji liczonego od niego terminu zapłaty

powódce wynagrodzenia objętego umową cesji. Chociaż stwierdzenia takiego nie

zawiera wprost uzasadnienie zaskarżonego wyroku, to z powołania się w nim na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2003 r., V CKN 345/01, (OSNC 2004, nr 4, poz.

65) wynika, iż podstawą tego stanowiska Sądu Apelacyjnego był pogląd wyłączający

zastosowanie art. 512 zd. drugie k.c. do wierzytelności przyszłej.

Zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w obecnym składzie, z przyczyn

trafnie przedstawionych w wyroku Sądu Najwyższego dnia 6 listopada 2003 r., II CK

16/02, (OSNC 2004, nr 12, poz. 202), nie jest to jednak pogląd słuszny. Zasadnie więc

kwestionując go zarzuca skarżąca, iż oparty na nim wyrok narusza przepis art. 512 k.c.

zarówno przez jego błędną wykładnię jak i niewłaściwe zastosowanie, mające tu postać

niezastosowania.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 3 października 2007

r., IV CSK 160/07 (nie publ.), to że przelew następuje bez udziału dłużnika przelanej

wierzytelności uzasadnia – zarówno w razie przelewu wierzytelności istniejących jak i

przyszłych - uznanie skutków zawartego przez dłużnika z cedentem porozumienia,

zmieniającego lub rozwiązującego umowę, z której wynika przelana wierzytelność, w

stosunkach między dłużnikiem a cesjonariuszem, na zasadach art. 512 k.c., czyli o tyle

tylko o ile dłużnik w chwili zawarcia tego porozumienia nie był zawiadomiony przez

cedenta o przelewie, ani o nim nie wiedział, czyli działał w dobrej wierze. Zawiadomienie

z art. 512 k.c. jest możliwe także w przypadku przelewu wierzytelności przyszłych.

Ponieważ art. 512 k.c. chroni dłużnika kosztem cesjonariusza zastosowanie tego

przepisu wyłącza zgoda cesjonariusza.

W wyniku przelewu cedent traci przymiot wierzyciela i nie może rozporządzać

wierzytelnością, która był przedmiotem umowy przelewu ani w inny sposób wpływać na

jej istnienie i zakres. W drodze wyjątku takie działania cedenta mogą przynieść skutek

względem cesjonariusza jedynie w zakresie w którym art. 512 k.c. chroni dobrą wiarę

dłużnika.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy, w której – co było poza sporem –

umowa między cedentem i dłużnikiem zmieniająca termin zakończenia robót, a w

konsekwencji biegnący od niego termin zapłaty objętej cesją wierzytelności, zawarta

została po zawiadomieniu dłużnika o cesji i bez zgody powódki – cesjonariusza, umowa

ta była względem powódki bezskuteczna. W relacji dłużnik (pozwana) i cesjonariusz

(powódka) termin ten pozostał niezmieniony w stosunku do postanowień umowy z dnia

5 września 2001 r.

Z wnioskiem tym nie daje się pogodzić, zasadnie w tym stanie rzeczy podważana

przez skarżącą ocena, która w pierwszej kolejności zaważyła na oddaleniu jej

powództwa i apelacji, o niepozostawaniu przez pozwaną w opóźnieniu w zapłacie

należnego jej wynagrodzenia. Otwiera to drogę do oceny żądania powódki na podstawie

wskazanego przez nią art. 477 § 1 k.c.. Przepis ten jednak – wbrew twierdzeniu

skarżącej – powołany został przez Sąd Apelacyjny wprost jako przyjęta do rozważań

zasadności tego żądania podstawa prawna.

Nie mogą odnieść skutku, podniesione w skardze, lecz nie poparte argumentacją

konieczną dla dokonania oceny ich zasadności, zarzuty naruszenia przepisów art. 231,

233 § 1, 244 k.p.c.

Usprawiedliwiona jest natomiast podstawa skargi kasacyjnej oparta na zarzucie

naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 382 k.p.c. przez całkowite pominięcie przy

orzekaniu zabranego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji materiału

dowodowego w postaci zeznań świadka J. N. i przesłuchania powódki oraz jej twierdzeń

zawartych w przedłożonych do sprawy zestawieniach i wyliczeniach strat, których

fachowej ocenie służyć miała – zgodnie z uzasadnieniem wniosku dowodowego

powódki - opinia biegłego.

Postępowanie apelacyjne jest merytorycznym sądzeniem sprawy, a co za tym

idzie wyrok sądu apelacyjnego powinien opierać się na samoistnych ustaleniach

zarówno faktycznych jak i prawnych.

Brak

odniesienia

się

przez Sąd

Okręgowy

do

wyników

postępowania

dowodowego w zakresie tych okoliczności którymi powódka uzasadniała poniesienie

szkody i jej związek z nieterminową zapłatą wynagrodzenia przez pozwaną, co było przy

tym przedmiotem zarzutu apelacji powódki, obligowało Sąd Apelacyjny do dokonania w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ich omówienia i oceny ich przydatności dla

rozstrzygnięcia. Stwierdzenie - w miejsce tego - że twierdzenia jakie powódka w tym

zakresie zgłosiła były nadmiernie ogólne nie czyni zadość przepisowi art. 328 § 2.

W tym stanie rzeczy, przedwczesna byłaby - z uwagi na brak dostatecznej do

tego podstawy - ocena zasadności podnoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów

naruszenia przepisów art. 471, 361 § 1 i 2, 477 i 481 k.c.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 § 1 k.p.c.).