V CSK 81/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 81/06

POSTANOWIENIE

Dnia 26 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku E. B. i A. Ł.

przy uczestnictwie […]

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania L. N.

od postanowienia Sądu Okręgowego w C.

z dnia 25 listopada 2005 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2005 r. ustanowił dla

każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej w M., stanowiącej działkę o

numerze ewidencyjnym 1851/2, służebność drogi koniecznej przez nieruchomość

stanowiącą działkę gruntu oznaczoną numerem 1852/2, będącą własnością L.N.,

wzdłuż linii oznaczonej punktami A.B.E.F zaznaczonej kolorem zielonym na mapie

sporządzonej przez biegłego W. W., przyjętej do zasobu geodezyjnego i

kartograficznego w dniu 22 sierpnia 2005 r. za numerem […], tytułem

wynagrodzenia zasądził od wnioskodawczyń E. B. oraz A. Ł. solidarnie na rzecz

uczestniczki postępowania L. N. kwotę 2.623 zł i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd ten ustalił, że E. B. i A. Ł. są współwłaścicielami w ½ części każda z nich

nieruchomości w postaci działki gruntu położonej w M., oznaczonej numerem

1851/2, zabudowanej domem mieszkalnym oraz budynkami gospodarczymi.

Nieruchomość ta z jednej strony przylega do ulicy K. pasem gruntu o szerokości 3

metrów, na środku którego usytuowane jest ogrodzenie posesji małżonków M., a w

jego linii słupy trakcji elektrycznej, z drugiej zaś strony graniczy z drogą dojazdową

do pól (tzw. „czarną drogą"). Działka 1851/2 w części łączącej się z „czarną drogą"

(na odcinku 104 metrów) jest bagnista, podmokła i zarośnięta krzewami, co

uniemożliwia dojazd do usytuowanego na niej siedliska. Dostęp taki zapewnia

natomiast istniejąca od 30 lat utwardzona droga gruntowa o szerokości 3 metrów

biegnąca od ulicy K., urządzona częściowo na działce wnioskodawczyń (1,5 m)

oraz uczestniczki postępowania L. N. (1,5 m). Środkiem tej drogi przebiegają

instalacje gazowa oraz wodna. Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd

Rejonowy uznał, że nieruchomość stanowiąca działkę nr 1851/2 nie ma

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej z uwagi na istniejące przeszkody

i koszty ich usunięcia, co - w świetle art. 145 k.c. - uzasadnia uwzględnienie

wniosku według wariantu I wskazanego w opinii sporządzonej przez biegłego

geodetę. Ustanowienie drogi koniecznej w miejscu faktycznie istniejącego szlaku

drogowego

optymalnym.

jest

w

okolicznościach

rozpoznawanej

sprawy

rozwiązaniem

Ocenę tę podzielił Sąd Okręgowy, który postanowieniem z dnia 25 listopada

2005 r. oddalił apelację uczestniczki postępowania L. N.

Postanowienie to zaskarżyła skargą kasacyjną L. N.. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej podniosła zarzuty naruszenia art. 145 § 1 k.c. przez jego

błędną wykładnię oraz art. 145 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, w

ramach drugiej zaś - zarzut obrazy art. 232 k.p.c., które to uchybienie mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. W konkluzji wniosła o uchylenie postanowień

Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia wskazanego

przez skarżącą przepisu prawa procesowego, stwierdzić należy, iż nie znajduje on

usprawiedliwienia. Art. 232 k.p.c. nakłada na strony obowiązek wskazania

dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą one określone skutki prawne.

Upoważnia on też sąd do dopuszczenia dowodu nie wskazanego przez stronę.

Zdaniem

skarżącej

nieuwzględnienie

Sąd

drugiej

instancji

naruszył

ten

przy orzekaniu

materiału

dowodowego

przepis

przez

w postaci norm

statuujących szerokość drogi dojazdowej do nieruchomości, odległości budynków

od ogrodzenia i od drogi, jak też faktu, że droga prowadząca do nieruchomości

władnącej służyć ma potrzebom działalności gospodarczej prowadzonej

przez

męża wnioskodawczyni E. B. Tak sformułowany zarzut całkowicie rozmija się z

treścią przytoczonego przepisu, co przesądza o jego bezskuteczności.

Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutom naruszenia prawa

materialnego.

Zgodnie z treścią art. 145 § 1 k.c. roszczenie o ustanowienie drogi

koniecznej przysługuje wtedy, gdy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu

do drogi publicznej lub do należących do tej nieruchomości budynków

gospodarskich.

Celem

tego

roszczenia

jest

likwidacja

naturalnej

izolacji

nieruchomości uniemożliwiającej korzystanie z niej w sposób zgodny z jej

przeznaczeniem. Ustanowienie drogi koniecznej wiąże się z ograniczeniem prawa

własności

właściciela

nieruchomości

obciążonej.

Z

tego

też

względu

w orzecznictwie akcentuje się, że właściciel nieruchomości mającej dostęp do

drogi publicznej winien przede wszystkim korzystać z tego dostępu, a jeżeli jest to

konieczne, przystosować go do własnych potrzeb, tzn. uczynić odpowiednim, gdyż

w takich sytuacjach roszczenie o ustanowienie drogi koniecznej nie przysługuje

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego 1963 r., III CR 195/62,

OSNCP 1964/1/19; z dnia 10 maja 1977 r., III CRN 90/77, nie publ.).

W judykaturze można spotkać się z zapatrywaniem, zgodnie z którym

uznanie, że nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej

wymaga stwierdzenia dwóch przesłanek. Po pierwsze, że suma kosztów wykonania

i utrzymania urządzenia koniecznego do doprowadzenia do stanu odpowiedniego

istniejącego dojazdu byłaby znacznie wyższa od uszczerbku nieruchomości, przez

którą droga ta ma prowadzić, polegającego na wyjęciu spod eksploatacji pasa

gruntu. Po drugie, dostęp może być uznany za nieodpowiedni tylko wtedy, gdy

zwiększenie użyteczności nieruchomości wskutek ustanowienia służebności

drogowej przewyższałoby uszczerbek gruntów, przez które droga ma prowadzić

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1970 r., III CRN 412/70,

Informacja Prawnicza 1971/1/3).

W nowszym orzecznictwie wyrażony został jednak pogląd wskazujący na

potrzebę skorygowania wskazanego wyżej kierunku wykładni art. 145 § 1 k.c.

W postanowieniu z dnia 6 kwietnia 2004 r., I CK 552/03, OSNC 2005/4/70, Sąd

Najwyższy wskazał, że eksponowanie ścisłej zależności między kosztem

urządzenia odpowiedniego dostępu na własnej nieruchomości a rozmiarem

uszczerbku nieruchomości sąsiedniej stanowi w istocie zestawianie ze sobą dwóch

z natury nieporównywalnych wielkości. Mogą one wprawdzie stanowić jedną

z okoliczności

branych

pod

uwagę

przy

ocenie

zasadności

roszczenia

przewidzianego w art. 145 § 1 k.c., ale nie powinny przesłaniać zasadniczego

waloru dostępu do drogi z własnej nieruchomości i nieobciążania innych

nieruchomości,

nawet

w

sytuacji,

w

której

sam

tylko

koszt

wykonania

odpowiedniego dostępu, będącego trwałą i korzystną inwestycją, może być

stosunkowo wysoki. Kontynuując tę myśl Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na to,

że w warunkach gospodarki rynkowej wykładnia art. 145 § 1 k.c. powinna

uwzględniać wpływ rozwoju techniki na ocenę „odpowiedniości" dostępu do drogi

publicznej

oraz

możliwości

przystosowania

go

do

potrzeb

właściciela

nieruchomości. Pozwala to uznać, że w sytuacji, w której istniejący dostęp do drogi

publicznej jest nieodpowiedni, regułą powinno być przystosowanie go do

prawidłowego

użytku,

chyba

że

byłoby

to

niemożliwe

lub

wymagałoby

niewspółmiernych i nieopłacalnych nakładów, co zachodzi zupełnie wyjątkowo.

Stanowisko powyższe i przytoczoną w jego uzasadnieniu argumentację skład

orzekający w pełni akceptuje.

Z lakonicznych pisemnych motywów zaskarżonego postanowienia wynika,

że Sąd Okręgowy dokonując wykładni art. 145 § 1 k.c. ograniczył się do

stwierdzenia, iż nieruchomość będąca współwłasnością wnioskodawczyń ma

zapewniony dostęp do drogi publicznej, ale jest on nieodpowiedni, a także do

porównania

kosztów

wykonania

i

utrzymania

drogi

na

nieruchomości

wnioskodawczyń oraz uczestników postępowania D. M. i T. M. z uszczerbkiem

nieruchomości stanowiącej własność L. N. Ściślej rzecz ujmując Sąd Okręgowy

poprzestał na zaprezentowaniu w tym zakresie jedynie ogólnikowych ocen.

Przesłanki jakimi kierował się przy ich formułowaniu nie zostały wskazane ani przez

odwołanie się do ustaleń dokonanych we własnym zakresie, ani przez wyraźnie

wypowiedzianą akceptację ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji.

Tymczasem

z

tych

ostatnich

można

wywnioskować,

że

nieruchomość

wnioskodawczyń ma dostęp do drogi publicznej nie tylko poprzez bezpośrednie

sąsiedztwo z ulicą K., ale także z racji przylegania do drogi D - 2053 (tzw. „czarnej

drogi"), z której korzystają właściciele sąsiednich nieruchomości. Nie jest zatem

jasne, czy konstatacja Sądu Okręgowego co do braku odpowiedniego dostępu

działki nr 1851/2 do drogi publicznej uwzględnia również położenie tej

nieruchomości w sąsiedztwie drogi D - 2053. Kwestia wskazywanej przez skarżącą

możliwości przystosowania dostępu do tej drogi i ekonomicznej racjonalności tego

przedsięwzięcia, na którą wpływ ma także wysokość wynagrodzenia z tytułu

ewentualnego ustanowienia służebności drogowej, nie była w ogóle przedmiotem

rozważań Sądu Okręgowego. Uznanie przez ten Sąd zasadności roszczenia o

ustanowienie drogi koniecznej, mimo braku stanowczych ustaleń w zakresie

realnych możliwości urządzenia przez wnioskodawczynie odpowiedniego dostępu

do drogi publicznej przez działkę stanowiącą ich własność, nie pozwala odeprzeć

zarzutu błędnej wykładni art. 145 § 1 k.c.

W

konsekwencji za usprawiedliwiony uznać należy również zarzut

niewłaściwego zastosowania art. 145 § 2 k.c. Dokonanie wyboru optymalnego –

z punktu widzenia kryteriów przewidzianych w tym przepisie - przebiegu drogi

koniecznej wchodzi w rachubę dopiero w przypadku uznania, że spełnione zostały

przesłanki ustanowienia tej służebności. Przeprowadzenie takiej oceny wymaga

dokonania prawidłowej wykładni art. 145 § 1 k.p.c. Na marginesie zauważyć należy,

że Sąd Okręgowy wskazując na niemożliwość ustanowienia w rozpoznawanej

sprawie drogi koniecznej z uwzględnieniem wskazania zawartego w art. 145 § 2 zd.

2 k.c. (kosztem działki nr 1851/1 stanowiącej własność małżonków M., która

wcześniej razem z działką 1851/2 stanowiła jedną nieruchomość) swoje stanowisko

uzasadnił nic nie mówiącym przypuszczeniem, że zastosowaniu tej reguły stoi na

przeszkodzie fakt istnienia drogi utworzonej z części działek wnioskodawczyń

i skarżącej uczestniczki postępowania.

Z przytoczonych wyżej względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

(art. 39815 § 1, art.108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).

jz