V CSK 81/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 81/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Maria Grzelka

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A.

Spółki z o.o. w G.

przeciwko Syndykowi masy upadłości G.S.A. w W.

o ustalenie i wydanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 21 kwietnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta

złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd drugiej instancji, po ponownym rozpoznaniu sprawy, oddalił apelację

strony powodowej od wyroku oddalającego powództwo o ustalenie nieważności

dwóch umów – umowy zobowiązującej do sprzedaży nieruchomości i umowy

rozporządzającej tą nieruchomością – zawartych ze stroną pozwaną.

W ocenie Sądu odwoławczego nieważna jest umowa przedwstępna zawarta

w postanowieniu § 12 zobowiązującej umowy sprzedaży nieruchomości, ale

nieważność w tej części umowy zobowiązującej nie skutkuje nieważnością

pozostałych jej postanowień. Wskazując na zastrzeżenie przez strony klauzuli

„salwatoryjnej” w § 19 umowy zobowiązującej Sąd Apelacyjny uznał za zbyteczne

odwoływanie się przy ocenie ważności całej umowy do art. 58 § 3 k.c. wobec

przyjęcia

pierwszeństwa

przewidzianą

we

zastosowania

wskazanym

wymienionej

przepisie.

Zdaniem

klauzuli

Sądu

przed

drugiej

normą

instancji

zastrzeżenie w umowie klauzuli „salwatoryjnej” było wyrazem woli stron utrzymania

umowy w sytuacji nieważności niektórych jej postanowień. Uznał zarazem, że dla

określenia elementów istotnych samej umowy zobowiązującej nie mają znaczenia

postanowienia zawarte w jej § 12. Sąd negatywnie zweryfikował prawdziwość

twierdzenia powoda, że bez zapisów § 12 nie zawarłby on umowy zobowiązującej

i odwołał się do okoliczności związanych z zawarciem tej umowy oraz do braku

wniosków dowodowych powoda na poparcie jego twierdzenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego stanowisku powoda, że bez postanowień § 12

umowy zobowiązującej nie zawarłby tej umowy, przeczy zamieszczenie w umowie

klauzuli „salwatoryjnej” uzasadniającej

wniosek przeciwny, a nadto poczynione

w § 5 umowy rozporządzającej zastrzeżenie prawa pierwokupu na wypadek

niezawarcia w terminie umowy przyrzeczonej i to niezależnie od przyczyn.

Zastrzeżenie prawa pierwokupu na wypadek niezawarcia umowy przyrzeczonej

dowodzi w ocenie Sądu odwoławczego, że powód liczył się z ewentualnością, iż

umowa przedwstępna może nie doprowadzić do zawarcia umowy przyrzeczonej,

a zarazem zależało mu na utrzymaniu umów zobowiązującej i rozporządzającej.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że powód nie wykazał, iż bez

postanowień § 12 nie zwarłby umowy zobowiązującej z dnia 29 września 1998 r.,

a zatem brak jest podstaw do ustalenia jej nieważności. Następstwem powyższego

jest

uznanie

bezzasadności

żądania

stwierdzenia

nieważności

umowy

rozporządzającej z dnia 25 listopada 1998 r. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny

oddalił apelację uznając, że zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia

odpowiada prawu.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na zarzutach mieszczących się

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Skarżący zarzucił błędną wykładnię art.

58 § 3 k.c. przez przyjęcie, że klauzula salwatoryjna wyłącza badanie, czy bez

nieważnych postanowień umowa zostałaby zawarta, podczas gdy przepis ten

zawiera normę bezwzględnie wiążącą i nie może być uchylony wolą stron.

Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 65 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c.

uzasadniono pominięciem rozważenia okoliczności w rozumieniu art. 65 § 1 k.c.

towarzyszących zawarciu umowy zobowiązującej, a wskazujących na wolę stron

zastosowania art. 58 § 1 k.c. in principio. W ocenie strony skarżącej dotknięte

nieważnością postanowienia dotyczyły jednego ze świadczeń wzajemnych,

a nieważność takiego postanowienia skutkuje na gruncie art. 58 § 3 k.c.

nieważnością całej umowy skoro postanowienie takie należy do essentialia negotii,

bez których umowa nie doszłaby do skutku.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że klauzula salwatoryjna nie

zwalnia z obowiązku rozważenia czy strony odrzuciłyby umowę w całości, czy

utrzymałyby skutki czynności prawnej co do ważnych postanowień umowy.

Zdaniem skarżącego, okoliczności towarzyszące oświadczeniom woli stron (art. 65

§ 1 k.c.) oraz cel zawartych umów (art. 65 § 2 k.c.) uzasadniały postrzeganie

zobowiązania do zwrotnego przeniesienia nieruchomości (§ 12) jako świadczenia o

charakterze wzajemnym, a wówczas nieważność świadczenia jednej strony

pociąga za sobą nieważność świadczenia drugiej.

W ocenie powódki sankcja nieważności dotyka całą umowę zobowiązującą,

a nie tylko jej § 12, a w konsekwencji także i całą umowę rozporządzającą.

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie

kosztów

postępowania,

twierdząc,

że

zastrzeżenie

klauzuli

salwatoryjnej oznacza wolę stron utrzymania ważności zawartej umowy w sytuacji,

gdy niektóre jej postanowienia okażą się nieważne.

W piśmie procesowym pozwanej z dnia 30 grudnia 2005 r. podniesiono, że

aktem notarialnym z dnia 29 września 1998 r. zawiązano dwa odrębne stosunki

zobowiązaniowe

co

uzasadnia

potrzebę

odrębnego

rozważania

ważności

postanowień czynności zdefiniowanej w § 6 umowy, i odrębnie postanowień umowy

określonej w § 12 aktu notarialnego. Powód wskazuje tylko na niedostatki drugiej

z tych umów, a wynikające z § 12 zobowiązanie do powrotnego przeniesienia

własności nie jest elementem koniecznym zasadniczej umowy zobowiązującej,

wywodzi strona pozwana.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw, pozwalających na jej

uwzględnienie.

Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, którego strona powodowa nie

podważyła w skardze kasacyjnej, że umowę przedwstępną zawartą w § 12 umowy

zobowiązującej należy uznać za nieważną. Następnie zasadnie przystąpił Sąd do

oceny wpływu nieważności postanowienia § 12 umowy zobowiązującej na resztę

jej postanowień.

Rację ma skarżący gdy twierdzi, że norma prawna zawarta w art. 58 § 3 k.c.

ma

charakter

normy

bezwzględnie

obowiązującej,

która

nie

może

być

modyfikowana wolą stron czynności prawnej. Istnieją również podstawy do

podzielenia pierwszego z zarzutów strony powodowej tylko o tyle, że Sąd drugiej

instancji dopuścił się błędnej wykładni art. 58 § 3 k.c. wskutek przyjęcia, że

zastrzeżenie w umowie tzw. klauzuli salwatoryjnej czyni zbędnym badanie

okoliczności zawarcia umowy i czynienie ustaleń czy bez nieważnych postanowień

umowa zostałaby zawarta. Jednakże pomimo wyrażenia takiego stanowiska Sąd

odwoławczy dokonał następnie oceny stanu faktycznego pod kątem wystąpienia

przesłanki określonej w art. 58 § 3 k.c. i poczynił negatywne ustalenie wyraźnie

stwierdzając, że powód nie wykazał iż bez postanowień § 12 umowy nie zawarłby

umowy zobowiązującej. Do takiego trafnego wniosku doszedł Sąd odwoławczy po

pierwsze w następstwie niepodważonego skargą kasacyjną ustalenia, że powód nie

złożył żadnych wniosków dowodowych dotyczących okoliczności zawarcia umowy

zobowiązującej, a po wtóre przez dokonanie oceny zamiaru strony powodowej

przejawiającego się w fakcie zastrzeżenia najpierw klauzuli salwatoryjnej w § 19

umowy zobowiązującej, a następnie zastrzeżenia prawa pierwokupu w § 5 umowy

rozporządzającej. Oznacza to w rezultacie, że Sąd odwoławczy – wbrew zarzutowi

skargi kasacyjnej – faktycznie badał wystąpienie przesłanki wynikającej z przepisu

art. 58 § 3 in fine k.c., co przesądza o tym, że nie dopuścił się zarzucanego skargą

kasacyjną naruszenia tego przepisu. Okoliczność, że wynik tego badania Sądu

odwoławczego okazał się niesatysfakcjonujący dla strony powodowej nie może

oczywiście przesądzać o zasadności zgłoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu,

oceny którego nie można przecież dokonywać w oderwaniu od jego wpływu na

treść rozstrzygnięcia.

Stanowcze ustalenie Sądu odwoławczego, że powód nie wykazał, iż bez

postanowień § 12 umowy nie zawarłby umowy zobowiązującej nie zostało

skutecznie podważone w skardze kasacyjnej adekwatnym do tego celu zarzutem

procesowym, a nadto dowodzi ono, że Sąd nie dopuścił się zaniechania badania

stanu faktycznego pod kątem wystąpienia przesłanki wynikającej z art. 58 § 3 in

fine k.c.

Cel i funkcja klauzuli salwatoryjnej oraz normy zawartej w art. 58 § 3 in fine

k.c. są w znacznym stopniu zbieżne ale nie tożsame. Zarówno wymieniona

klauzula jak i norma art. 58 § 3 in fine k.c. mają na celu utrzymanie w określonym

zakresie w mocy takiej czynności prawnej, której jedynie część dotknięta jest

nieważnością. Celem obu tych instrumentów jest więc zachowanie stabilności

łączącego strony stosunku prawnego w możliwym do utrzymania zakresie,

tj. wykraczającym poza nieważną część czynności prawnej. Natomiast różnice

można dostrzec w odniesieniu do funkcji spełnianych przez klauzulę salwatoryjną

oraz przez normę art. 58 § 3 in fine k.c. Ta ostatnia służy badaniu okoliczności

towarzyszących dokonywaniu czynności prawnej, a więc okresu poprzedzającego

dokonanie tej czynności prawnej, a nadto badaniu oceny wpływy tych okoliczności

na samą decyzję stron o dokonaniu tej czynności.

Natomiast zawarta w umowie klauzula salwatoryjna jest wyrazem woli stron

ujawnionej najwcześniej w chwili dokonywania czynności prawnej. Klauzula ta nie

służy wprost do rozstrzygania o określonym zamiarze stron w przedmiocie samego

dokonania czynności prawnej na określonych warunkach, ale świadczy jedynie

o ich woli utrzymania w przyszłości w mocy stanowczo dokonanej czynności

prawnej oraz określa sposób usunięcia negatywnych następstw późniejszego

ujawnienia się prawnie nieskutecznych lub zawierających braki elementów tej

czynności prawnej. Funkcje obu tych instrumentów nie są więc tożsame, a ich

wykorzystanie odnosi się do różnych okresów. Ocena zamiaru stron odnośnie do

przesłanek ich decyzji samego dokonania czynności prawnej w kontekście

unormowania wynikającego z art. 58 § 3 in fine k.c. odnosi się więc co okoliczności

istniejących na etapie poprzedzającym

moment dokonania czynności prawnej.

Dopiero w konsekwencji pozytywnego przesądzenia o tym, że bez postanowień

dotkniętych nieważnością czynność prawna (obejmująca swym zakresem także

klauzulę salwatoryjną) zostałaby dokonana możliwe staje się zadośćuczynienie woli

stron

wynikającej

z treści

klauzuli

salwatoryjnej,

a

mianowicie

wiążące

ukształtowanie treści nowych postanowień, które zastąpią prawnie nieskuteczne lub

zawierające braki postanowienia składające się na treść czynności prawnej.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut niewłaściwego zastosowania

art. 65 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c., a uzasadniony zaniechaniem rozważenia

„okoliczności” w rozumieniu art. 65 § 1 k.c. Postawienie zarzutu niewłaściwego

zachowania

Sądu,

polegającego

na

zarzucanym

zaniechaniu

dokonania

wskazanych rozważań, dowodzi procesowego charakteru tak sformułowanego

zarzutu. Uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 65 k.c. uzupełniono następnie

stwierdzeniem, że skoro dotknięte nieważnością postanowienia dotyczyły jednego

ze świadczeń wzajemnych, ale należącego do essentialia negotii, to na gruncie art.

58 § 3 k.c. nieważna musi być cała umowa. W reprezentatywnym piśmiennictwie

wyrażono pogląd, że jest kwestią ustaleń faktycznych nie podlegających kontroli

kasacyjnej ustalenie tego, czy z okoliczności wynika, że bez dotkniętych

nieważnością postanowień strony dokonałyby tej czynności prawnej. Nie dotyczy to

jednak sytuacji gdy nieważnością dotknięte są essentialia negotii danej czynności

prawnej, bo wówczas cała czynność prawna jest nieważna. Wymagało zatem

dokonania oceny czy treść postanowienia § 12 umowy zobowiązującej,

obejmującego umową przedwstępną uznaną przez Sąd odwoławczy za nieważną,

zawiera zarazem jej elementy przedmiotowo-istotne. Na takie pytanie Sąd

odwoławczy udzielił odpowiedzi przeczącej zasadnie twierdząc, że postanowienia

zawarte w § 12

łączącej strony umowy nie mają znaczenia dla określenia

elementów istotnych umowy sprzedaży. W tej kwestii rację ma również strona

pozwana wywodząc w piśmie procesowym z 30 grudnia 2005 r., że essentialia

negotii umowy sprzedaży (zobowiązującej) zawarte są w jej §§ 6 i 7, ponieważ

pierwszy z wymienionych paragrafów określa przedmiot sprzedaży w postaci

prawa użytkowania wieczystego określonej nieruchomości, a drugi z nich

precyzyjnie określa cenę. Są to zatem oba elementy przedmiotowo istotne umowy

sprzedaży, które nie są już objęte zakresem postanowienia § 12 umowy ponieważ

zawarte w nim postanowienia, składające się na uznaną za nieważną umowę

przedwstępną a zamieszczone jedynie w tym samym dokumencie mającym postać

aktu notarialnego w którym sporządzona pozostała umowa zobowiązująca

sprzedaży, nie stanowią więc essentialia negotii umowy sprzedaży nieruchomości.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy nie dopatrzył się w skardze kasacyjnej

uzasadnionych podstaw i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398 14 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i § 3 , oraz na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 13 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie... (Dz.U. Nr 163, poz. 1348).

jc