V CSK 8/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 8/10

POSTANOWIENIE

Dnia 14 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku H. S.

przy uczestnictwie D. S.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

[..]

z dnia 22 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

i orzeczenia

o

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 maja 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestniczki postępowania D. S., złożoną od postanowienia Sądu Rejonowego z

dnia 2 lutego 2009 r. rozgraniczającego jej nieruchomość oraz nieruchomość

wnioskodawcy H. S., położone w M.

Sąd Rejonowy orzekł, że granica między działką nr 1202/38 o powierzchni

0,3542 ha, będąca własnością wnioskodawcy, a działką nr 1142/38 o powierzchni

0,4746 ha, będącą własnością uczestniczki postępowania, przebiega wzdłuż linii

oznaczonej kolorem czerwonym od punktu 49 do punktu 50 na mapie sporządzonej

przez biegłego geodetę F. R. do opinii z dnia 11 kwietnia 2008 r. Orzeczenie te –

zdaniem Sądu Okręgowego – odpowiada prawu, mimo iż podana przesłanka

zasiedzenia (stan ostatniego spokojnego posiadania) nie odzwierciedla ustalonego

stanu faktycznego. Z ustaleń sądowych wynikało bowiem, że wnioskodawca oraz

uczestniczka stali się właścicielami działek w trybie uwłaszczeniowym, w

następstwie nieformalnej darowizny dokonanej przed dniem 4 listopada 1971 r.

przez ówczesną właścicielkę gospodarstwa rolnego zabudowanego E. S. (matkę

wnioskodawcy i teściową uczestniczki). W wyniku darowizny gospodarstwo rolne

„podzielone” zostało na dwie odrębne części między obdarowanych, ale faktycznie

nie dokonano wydzielenia ich w terenie, ponieważ z całego dawnego obszaru

gospodarstwa spokrewnione rodziny korzystały wspólnie, w tym z budynku

mieszkalnego usytuowanego na działce wnioskodawcy. W wyniku nieporozumień

rodzinnych uczestniczka wyprowadziła się z budynku mieszkalnego w 1985 r.,

zatem – w ocenie Sądu Okręgowego – stan posiadania z tej daty nie mógł być

zakwalifikowany

jako

„ostatni

stan

spokojnego

posiadania”

właścicieli

sąsiadujących nieruchomości w rozumieniu art. 153 k.c. Ustalony przez Sąd

Rejonowy przebieg granicy da się natomiast uzasadnić „z uwzględnieniem

wszelkich okoliczności” (art. 153 zd. drugie k.c.), stosownie do propozycji

zamieszczonej w opinii biegłego geodety z dnia 11 kwietnia 2008 r., tym bardziej

że nie można ustalić przebiegu granicy według stanu prawnego (art. 153 zd.

pierwsze k.c.).

Sąd Okręgowy uznał za nieprzydatną w postępowaniu rozgraniczeniowym

pierwszą opinię biegłego R. z 16 lutego 2007 r., ponieważ wydzielała ona nowe

nieruchomości. Oddalił również wniosek uczestniczki o zawieszenie postępowania

rozgraniczeniowego do czasu zakończenia postępowania w sprawie z jej

powództwa przeciwko H. S. o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym

stanem prawnym (sygn. akt I C …/09 Sądu Rejonowego), gdyż takie powództwo

może być rozpoznane po zakończeniu postępowania rozgraniczeniowego.

Uczestniczka postępowania w skardze kasacyjnej wniosła o uchylenie obu

postanowień sądowych i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną jego

wykładnię, a mianowicie:

1) art. 153 k.c. przez

a)

uznanie niemożności rozgraniczenia według stanu prawnego;

b)

zasugerowanie biegłemu konieczności rozgraniczenia „z uwzględnieniem

wszelkich okoliczności”;

c)

niewskazanie kryteriów rozgraniczenia w powyższy sposób;

2) art. 31 ust. 2 Prawa geodezyjnego i kartograficznego z 17 maja 1989 r. (Dz. U.

Nr 30, poz. 163 ze zm.) poprzez nieuwzględnienie przy ustalaniu przebiegu

granicy oryginalnych dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych;

3) § 3 pkt 1 i § 4 pkt 4 rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych

i Administracji oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 kwietnia

1999 r. w sprawie rozgraniczenia nieruchomości (Dz. U. Nr 45, poz. 453) przez

nierespektowanie aktów własności ziemi z 3 stycznia 1977 r., z których wynika

m. in. prawo . S. do współwłasności budynków w ½ części;

4) Art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji RP przez pozbawienie

uczestniczki prawa własności budynku mieszkalnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przesłanki rozgraniczenia są określone w art. 153 k.c. według ustalonej

kolejności wzajemnie się wykluczającej, co oznacza, że sięganie do dalszej

przesłanki jest możliwe dopiero po stwierdzeniu nieistnienia przesłanki mającej

ustawowe pierwszeństwo (zob. m. in. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

17 października 2000 r., I CKN 851/98, Lex nr 50869, z dnia 13 czerwca 2009 r.,

V CKN 1629/00, Lex nr 56046 oraz z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 590/00,

Wokanda 2003, nr 3, p. 8).

Uczestniczka

postępowania

podziela

pogląd

Sądu

Okręgowego,

iż

w rozpoznawanej sprawie granica nie mogła być ustalona według stanu ostatniego

spokojnego

posiadania.

Pogląd

ten

jest trafny i właściwie

uzasadniony,

kontrowersyjne jest natomiast istnienie pozostałych przesłanek. W pierwszej

kolejności należy zatem ocenić, czy możliwe jest ustalenie granicy według stanu

prawnego (art. 153 zd. pierwsze k.c.), bo ta przesłanka rozgraniczenia wyłącza

pozostałe.

Strony nabyły prawo własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.; dalej: „ustawa uwłaszczeniowa”),

w następstwie nieformalnej darowizny dokonanej przez ówczesną właścicielkę E.

S., która uzyskała w ten sposób zaopatrzenie społeczne oraz dokonała podziału

swego podstawowego majątku między rodziny obu synów. Nabycie własności

nieruchomości w trybie art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej następowało ipso iure,

zatem administracyjna decyzja uwłaszczeniowa miała charakter deklaratoryjny.

Organ administracyjny nie dokonywał ustalenia przebiegu granic uwłaszczonej

nieruchomości rolnej, dlatego właściwe w tej mierze było - w razie sporu –

postępowanie rozgraniczone. Decydujące znaczenie miał wówczas stan posiadania

przedmiotu rozgraniczenia w dniu 4 listopada 1971 r., tj. w dniu wejścia w życie

ustawy uwłaszczeniowej (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1988

r., III CZP 456/88, OSNC 1989 nr 10, poz. 157, z dnia 21 maja 1998 r., III CKN

475/97, Lex nr 465042, z dnia 26 maja 1999 r., III CKN 158/98, Lex nr 319229, z

dnia 14 grudnia 1999 r., II CKN 633/98, Lex nr 319227, Lex nr 465019 i z dnia 19

sierpnia 2009 r., III CZP 51/09, Lex 520036).

Z mocy art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.

Nr 107, poz. 464 ze zm.) niepodważalne stały się administracyjne decyzje

uwłaszczeniowe (akty własności ziemi), ale nadal dominuje pogląd, że powyższy

przepis nie stoi na przeszkodzie ustalaniu przebiegu granicy według stanu

odmiennego od wynikającego z aktów własności ziemi, a mianowicie według stanu

posiadania z dnia 4 listopada 1971 r. (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2001 r., III CKN 1037/98, Lex nr 52696 oraz z dnia 11 maja 1995 r.,

III CZP 45/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 137).

Uczestniczka postępowania w skardze kasacyjnej odwołuje się do powyższej

wykładni, a to oznacza, że uznaje za miarodajny dla ustalenia granicy stan

posiadania z dnia 4 listopada 1971 r. W postępowaniu sądowym nie dokonano

ustaleń według tej zasady, ale można diagnozować, że ówczesny „stan posiadania”

był zbliżony do współposiadania. Wskazują na to dokonane już ustalenia

sądowe wskazujące na wspólne zamieszkanie całej wielopokoleniowej rodziny

Szombarów w budynku mieszkalnym oraz na niepodejmowanie prób wytyczania

granicy dzielącej

dawną

nieruchomość,

miejskim ogrodem, nieprodukcyjnym na

która

w

istocie

potrzeby rynkowe,

była

dużym

ale zaliczonym

ówcześnie, z uwagi na kryterium obszarowe (powyżej 0,5 ha), do gospodarstw

rolnych (rolno-ogrodniczych).

Nietypowość sytuacji faktycznej i prawnej tej (tych) nieruchomości utrudnia

postawienie właściwej diagnozy. Gdyby bowiem stan posiadania nieruchomości

z dnia 4 listopada 1971 r. oznaczał jej współposiadanie, to z mocy prawa musiał

się przerodzić we współwłasność. Tymczasem w przedstawionych aktach

własności ziemi H. S. i D. S.

nie ma żadnej wzmianki o współwłasności. Dla

rozpoznawanej sprawy o rozgraniczenie podstawowe znaczenie ma treść ksiąg

wieczystych, bo tylko ona może wiarygodnie potwierdzać aktualnie istniejące prawa

na nieruchomości (art. 5 u.k.w.h.). Ich treść nie zawiera również żadnej wzmianki o

współwłasności.

Należy podkreślić, że możliwość korygowania granic nieruchomości rolnych

na drodze sądowej po wejściu w życie art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa ... (Dz.U. Nr 107,

poz. 464 ze zm.) nie odnosi się do ustalonego w decyzji administracyjnej stanu

prawnego nieruchomości. Jeżeli zatem w decyzji administracyjne (akcie własności

ziemi) stwierdzono, że następstwem uwłaszczenia jest powstanie – w miejsce

dotychczasowej – dwóch odrębnych nieruchomości rolnych, to wyłączona została

możliwość kontestacji stwierdzonego w ten sposób stanu prawnego.

Uczestniczka stara się dowieść, że E. S. rozporządziła nieruchomością na

współwłasność obdarowanych (w szczególności co do

budynków), co wynika

również z pisma Urzędu Miejskiego z dnia 7 października 1995 r. (k. 56) oraz z

kwestionariuszy podpisanych przez darczyńcę i obdarowanych (k. 109 i 112). Te

dokumenty mają jednak tylko znaczenie przesłankowe, gdyż miarodajnym

dokumentem w tym zakresie są akty własności ziemi. Z opinii biegłego geodety F.

R. z dnia 16 lutego 2007 r. wynika jednak, że akty własności ziemi miały pierwotnie

inną treść i zawierały

wzmianki o współwłasności, ale następnie wzmianki te

zostały usunięte w niewiadomych okolicznościach. Fakt ten ma istotne znaczenie i

wymaga sprawdzenia, ponieważ może wskazywać na przerobienie dokumentu.

Gdyby bowiem okazało się, że akty własności ziemi będące podstawą wpisów do

ksiąg wieczystych zostały przedstawione w wersji innej od rzeczywistej, istnieje

możliwość skorygowania wpisów w trybie powództwa o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.). Powództwo takie

zostało wytoczone przez D. S. i jest prowadzone przed Sądem Rejonowym (sygn.

akt I C …/09). Jedynie w tej sprawie można miarodajnie ustalić, czy wpisy do ksiąg

wieczystych wymagają korekty, stosownie do żądania uczestniczki. Ma to

znaczenie dla sprawy rozgraniczeniowej, gdyż potwierdzona współwłasność (w

jakiejkolwiek części) oznaczałoby adekwatną niemożność rozgraniczenia między

współwłaścicielami. Wynik sprawy procesowej z art. 10 u.k.w.h. ma więc znaczenie

prejudykacyjne (art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.), dlatego wniosek uczestniczki o

zwieszenie postępowania był uzasadniony.

Z przedstawionych przyczyn należało uchylić zaskarżone postanowienie

i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 398 15

§ 1 k.p.c i art. 108 § 2 k.p.c w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).