V CSK 8/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 8/09

POSTANOWIENIE

Dnia 9 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku G.H.

przy uczestnictwie Gminy Z.

o wpis własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 9 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 września 2008 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelację wnioskodawczyni G.H. od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia

24 lipca 2008 r., oddalającego wniosek o założenie księgi wieczystej dla

nieruchomości położonej w Z., stanowiącej działkę o obszarze 0.09.02 ha,

oznaczoną nr 74 z mapy 4, i o wpis prawa własności na rzecz wnioskodawczyni.

Istotne

elementy

stanu

faktycznego

stanowiącego

podstawę

orzeczenia

przedstawiały się następująco.

Nieruchomość określona we wniosku nie ma urządzonej księgi wieczystej,

ani zbioru dokumentów. Była ona objęta dawną księgą wieczystą KW tom [...],

jednak księgi te utraciły moc prawną. Poza tym dawne księgi z terenu właściwości

Sądu Rejonowego w K. zostały w 1997 r. po powodzi przekazane do Archiwum

Państwowego.

Wnioskodawczyni przedstawiła postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia

11 grudnia 2006 r. o stwierdzeniu nabycia spadku oraz dokumenty geodezyjne w

postaci wypisu z rejestru gruntów i wyciągu z wykazu zmian danych ewidencyjnych

obrębu Z. Postanowieniem tym Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po R.N.,

zmarłym dnia 11 października 1982 r. w Stanach Zjednoczonych Ameryki i tam

ostatnio zamieszkałym, w zakresie nieruchomości położonej w Z., obejmującej

działkę nr 74 arkusz z mapy 4 o obszarze 0.09.02 ha, dla której prowadzona była

księga wieczysta KW tom [...], na podstawie ustawy nabyły żona K.N. i córka G.H.

po ½ części oraz, że spadek po K.N., zmarłej dnia 30 marca 1986 r. w Stanach

Zjednoczonych Ameryki i tam ostatnio zamieszkałej, w zakresie nieruchomości

położonej w Z., obejmującej działkę nr 74 arkusz z mapy 4 o obszarze 0.09.02 ha,

dla której prowadzona była księga wieczysta KW tom [...], na podstawie ustawy

nabyła córka G.H. w całości.

Na skutek obwieszczenia zarządzonego w trybie § 24 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie”), swoje prawo do przedmiotowej nieruchomości zgłosiła Gmina Z.,

która oświadczyła, że włada tą nieruchomością od 1945 r. i zamierza wystąpić o jej

zasiedzenie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji,

co do braku dostatecznego wykazania przez wnioskodawczynię swego prawa

własności. Podkreślił, że, zgodnie z art. 6266 § 10 k.p.c., założenie księgi wieczystej

następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu, natomiast wymagania, jakim

powinien czynić zadość odnośny wniosek, zostały określone w § 19 – 25

rozporządzenia. Założenie księgi wieczystej może nastąpić, gdy prawo własności

tego, kto ma być wpisany w księdze, zostało dostatecznie wykazane. Wykazanie

następstwa prawnego z tytułu dziedziczenia przez przedstawienie orzeczenia

stwierdzającego nabycie spadku może nastąpić po osobie wpisanej do księgi

wieczystej. Jeżeli natomiast prawo własności ma być dopiero ujawnione

w zakładanej księdze wieczystej, obowiązkiem wnioskodawcy, jako spadkobiercy,

jest przedstawienie dokumentów potwierdzających fakt, że spadkodawca był

właścicielem nieruchomości, dla której ma być założona księga. Wnioskodawczyni,

przedstawiając postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz dokumenty

wydane przez ewidencję gruntów i budynków Starostwa Powiatowego w K., nie

wykazała, że R. i K. małż. N. przysługiwało prawo własności nieruchomości.

Dokumenty geodezyjne, w których wskazano, że w dawnej księdze wieczystej KW

tom [...] byli oni ujawnieni jako właściciele, nie mogą stanowić dowodu prawa

własności. Ze względu na wyznaczony treścią art. 6262 § 2 k.p.c., zakres kognicji

sądu wieczystoksięgowego, w tym także sądu drugiej instancji, nie było – zdaniem

Sądu Okręgowego – podstaw do zwracania się przez Sąd do Archiwum

Państwowego o nadesłanie uwierzytelnionej kserokopii dawnej niemieckiej księgi

wieczystej, prowadzonej dla spornej nieruchomości. Dawna księga wieczysta, która

utraciła moc prawną, nie jest księgą wieczystą w rozumieniu § 23 ust. 1

rozporządzenia i nie stanowi dokumentu, który sąd obowiązany jest wziąć pod

rozwagę z urzędu przy zakładaniu księgi wieczystej. Mimo to, stanowi dokument,

który może być podstawą dokonania wpisu w nowo zakładanej księdze, jednak jego

przedstawienie jest wyłącznie rzeczą wnioskodawcy.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia wnioskodawczyni,

powołując się na podstawę określoną w art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c., wnosiła o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazała na

naruszenie § 20 ust. 1 rozporządzenia przez przyjęcie, że dokumentacja w postaci

wypisu i wyrysu oraz wyciągu z wykazu zmian danych ewidencyjnych, wydanych

przez Starostwo Powiatowe w K. na podstawie matrykuły, stanowiącej urzędowy

odpis dawnej niemieckiej księgi wieczystej, prowadzonej w przeszłości dla spornej

nieruchomości, nie stanowią „innych dowodów”, pozwalających na stwierdzenie

nabycia własności nieruchomości określonej we wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można odmówić racji wywodom skarżącej, że, zgodnie z § 20

rozporządzenia, do wniosku o założenie księgi wieczystej powinny być dołączone

dokumenty stwierdzające nabycie własności nieruchomości określonej we wniosku

oraz dokumenty stanowiące podstawę oznaczenia nieruchomości (ust. 1); jeżeli zaś

dokument stwierdzający nabycie własności zaginął lub uległ zniszczeniu,

a wnioskodawca nie ma urzędowo poświadczonego odpisu tego dokumentu,

powinien powołać inne dowody na stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

określonej we wniosku (ust. 2). W § 20 ust. 2 rozporządzenia nie wskazano

katalogu dowodów dopuszczalnych w postępowaniu dotyczącym zakładania księgi

wieczystej, nie powinno jednak budzić wątpliwości, że mogą to być nie tylko

dowody z dokumentów, lecz także inne środki dowodowe przewidziane

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu dowodowym.

Podstawę wpisu, także przy zakładaniu księgi wieczystej w przypadku zaginięcia

lub

zniszczenia

dokumentu

stwierdzającego

nabycie

własności,

stanowią

dokumenty wskazane w § 31 – 34 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.),

z tym że ich istnienie oraz treść mogą być w tym wypadku wykazywane innymi

dowodami.

Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego postanowienia nie wynika

jednak

czy

dokument

stwierdzający

nabycie

własności

przedmiotowej

nieruchomości przez rodziców skarżącej, R. i K. małż. N., zaginął lub uległ

zniszczeniu, a skarżąca nie ma poświadczonego odpisu tego dokumentu i w

związku z tym czy § 20 ust. 2 rozporządzenia może mieć w ogóle zastosowanie. Z

ustaleń tych nie wynika również na jakiej podstawie utraciła moc dawna księga

wieczysta KW tom [...], w uzasadnieniu bowiem jest tylko ogólnie mowa o tym, że

dawne księgi z terenu właściwości Sądu Rejonowego w K. utraciły moc prawną i w

1997 r. po powodzi zostały przekazane do Archiwum Państwowego. Okoliczność ta

ma natomiast istotne znaczenie, gdyż odrębne przepisy regulujące utratę mocy

obowiązującej dawnych ksiąg wieczystych, istniejących w dniu wejścia w życie

prawa o księgach wieczystych z 1946 r. (dekret z dnia 11 października 1946 r., Dz.

U. Nr 57, poz. 320 ze zm.) określały też zasady, na jakich powinno nastąpić

zakładanie ksiąg wieczystych dla nieruchomości, których księgi utraciły moc

prawną. Określał je również art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o

mocy prawnej ksiąg wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego

Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 66, poz. 410 ze zm.) w odniesieniu do nieruchomości

wymienionych w art. 1. Dopiero ustalenie podstawy utraty mocy obowiązującej

księgi wieczystej KW tom [...] pozwoli na stwierdzenie czy założenie księgi

wieczystej dla przedmiotowej nieruchomości powinno nastąpić w sposób

przewidziany przy zakładaniu ksiąg dla nieruchomości, których księgi zaginęły.

Okoliczność ta z kolei ma znaczenie ze względu na wynikający z § 23 ust. 1

rozporządzenia obowiązek przeprowadzenia dowodów z urzędu. Ponieważ w

sprawie nie poczyniono odnośnych ustaleń, stanowisko Sądu Okręgowego co do

braku takiego obowiązku nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Sądy Okręgowy trafnie przyjął, że za pomocą postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku można wykazać – w zasadzie – jedynie następstwo prawne po

spadkodawcy,

który

został

wpisany

do

księgi

wieczystej.

Postanowienie

przedłożone przez skarżącą różni się jednak od typowego postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku, dotyczy bowiem stwierdzenia nabycia spadku

w odniesieniu

do

części

majątku

spadkowego

po

zmarłych

w

Stanach

Zjednoczonych Ameryki R.N. i K.N., mianowicie do nieruchomości szczegółowo

określonej w sentencji. Zawarty w niej opis nieruchomości wskazuje przy tym

wyraźnie, że chodzi o nieruchomość objętą żądaniem wniosku, szczegółowo

oznaczoną w dołączonych do wniosku dokumentach, obejmujących dane z

ewidencji gruntów i budynków.

Okoliczność powyższa uszła uwagi Sądu Okręgowego. Poza tym wobec

braku ustaleń, o których była wyżej mowa, nie można ocenić, czy w niniejszej

sprawie ma zastosowanie § 23 rozporządzenia, czy też obowiązek przedstawienia

dowodów obciąża wyłącznie skarżącą. Jednakże, gdyby nawet przepis ten nie mógł

znaleźć zastosowania, sąd wieczystoksięgowy – uznając dokumenty dołączone do

wniosku za nie wystarczające – powinien wezwać wnioskodawczynię do

uzupełnienia

braków

wniosku

przez

przedłożenie

stosownego

dokumentu

z właściwego archiwum państwowego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 oraz art.

108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.