V CSK 77/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 77/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Nordea Bank Polska S.A. przy uczestnictwie A. B.

o wpis hipotek zwykłych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 17 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – Nordea Bank Polska S.A. wniósł o dokonanie wpisu dwóch

hipotek zwykłych w dziale IV księgi wieczystej Nr /.../ , prowadzonej przez Sąd

Rejonowy dla nieruchomości przy ul. K. 8, pozostającej od 13 marca 2008 r. w

użytkowaniu wieczystym uczestniczki A. B. Podstawą wpisu miał być wyrok

zaoczny Sądu Rejonowego z 18 czerwca 2008 r., wydany w spawie z powództwa

wnioskodawcy przeciwko D. GROUP INC Sp. z o.o. o treści: „uzgadnia treść księgi

wieczystej Nr /.../ prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla nieruchomości położonej

przy ul. K.8 z rzeczywistym stanem prawnym poprzez nakazanie wpisania w dziale

IV tej księgi wieczystej na rzecz powoda dwóch hipotek zwykłych w kwocie

4.109.613,06 zł oraz w kwocie 1.135,150,37 zł ze skutkiem na dzień 18 kwietnia

2004 r.”.

Postanowieniem z 16 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy utrzymał w mocy

wpisy hipotek zwykłych w dziale IV księgi wieczystej dokonane przez referendarza

23 grudnia 2008 r., na podstawie wyroku zaocznego o przytoczonej wyżej treści

oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania. Postanowieniem z 17 września 2009 r.

Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestniczki od postanowienia z 16 czerwca 2009 r.

Sąd Okręgowy uznał, że przeszkodą do dokonania wpisu w rozumieniu art. 626 9

k.p.c. nie była ani treść księgi wieczystej według jej stanu na dzień złożenia

wniosku o wpis, a mianowicie to, że D. GROUP INC Sp. z o.o. nie był już

użytkownikiem wieczystym gruntu oraz właścicielem budynków i budowli, ani treść

wyroku uzgadniającego treść księgi wieczystej. Sąd wieczystoksięgowy ma bowiem

ograniczone możliwości badania dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, jeżeli

jest nim orzeczenie sądowe. Zgodnie z art. 365 k.p.c. sąd wieczystoksięgowy jest

związany prawomocnym orzeczeniem innego sądu, co oznacza, że sąd

wieczystoksięgowy nie może na etapie wpisu dokonywać kontroli merytorycznej

wyroku, natomiast ogranicza się do badania czy orzeczenie mające stanowić

podstawę wpisu jest prawomocne. Zarzut, że D. GROUP INC Sp. z o.o. nie był

biernie legitymowany w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej oraz zarzut,

że D. GROUP INC Sp. z o.o. w dniu złożenia wniosku o wpis i w dniu rozpoznania

wniosku nie był już użytkownikiem wieczystym gruntu i właścicielem budynków i

budowli, stanowiły – zdaniem Sądu Okręgowego – polemikę z rozstrzygnięciem

zawartym w wyroku Sądu Rejonowego z 18 czerwca 2004 r., w którym Sąd

zaznaczył, że uzgodnienie ma nastąpić ze skutkiem na dzień 19 kwietnia 2004 r.

Uczestniczka zaskarżyła postanowienie Sądu Okręgowego z 16 czerwca

2009 r. w całości, a w skardze kasacyjnej zarzuciła, że zostało ono wydane z

naruszeniem art. 3 ust. 2 u.k.w.h. oraz art. 5 u.k.w.h., bowiem domniemanie

wynikające z tego przepisu każe przyjąć, że prawo wykreślone z księgi wieczystej

nie istnieje. Artykuł 5 u.k.w.h. ustanawia zasadę, że w przypadku niezgodności

pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym wątpliwości

należy rozstrzygać na korzyść nabywcy prawa, chyba że działa w złej wierze lub

czynność była nieodpłatna. Uczestniczka nabyła prawo użytkowania wieczystego

odpłatnie i w dobrej wierze, a więc chroni ją rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Hipoteki wpisane na rzecz wnioskodawcy zostały w przeszłości

wykreślone i uczestniczka – jako nabywca użytkowania wieczystego gruntu oraz

odrębnej własności budynków – była chroniona domniemaniem, że hipoteki te nie

istnieją. Domniemanie to może być obalone w procesie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, przy czym pozwaną w tym procesie

musi być uczestniczka.

Uczestniczka zarzuciła nadto, że zaskarżone postanowienie wydane zostało

z naruszeniem: - art. 31 ust. 2 i art. 34 u.k.w.h., bowiem przepisy te określają, jakie

dokumenty mogą stanowić podstawę usunięcia niezgodności pomiędzy treścią

księgi wieczystej i rzeczywistym stanem prawnym i tym samym obalenia

domniemań ustanowionych w art. 3 i 5 u.k.w.h., a wyrok zaoczny Sądu

Rejonowego z 18 czerwca 2008 r. nie mógł stanowić podstawy wpisu hipotek na

rzecz wnioskodawcy, gdyż w dacie wpisu nie był prawomocny ani też nie został

wydany przeciwko osobie, która w chwili orzekania była ujawniona w księdze

wieczystej, jako uprawniona i ostatecznie nie był też prawidłowo sformułowany; art. 328 § 2 k.p.c., bowiem Sąd Okręgowy nie ustosunkował się do wszystkich

zarzutów podniesionych przez nią w apelacji; - art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 325,

art. 365 § 1 oraz 366 k.p.c., z uwagi na rozpoznanie wniosku o wpis w sposób

automatyczny, powodujący bezkrytyczne przeniesienie orzeczenia innego sądu do

księgi wieczystej, chociaż wyrok zaoczny przedłożony przy wniosku nie mógł

stanowić samodzielnej podstawy wpisu hipotek w księdze wieczystej, gdyż nie

została w odpowiedni sposób stwierdzona jego prawomocność (art. 364 § 1 k.p.c.),

zapadł bez udziału osoby ujawnionej w księdze wieczystej jako nowy użytkownik

wieczysty i nie był skuteczny w stosunku do uczestniczki; - art. 6269 k.p.c. poprzez

nieuwzględnienie przy rozpoznawaniu wniosku o wpis hipotek stanu prawnego

nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej w związku z rozpoznaniem

wcześniejszych wniosków w kolejności ich wpływu.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania względnie

o jego zmianę i uchylenie w całości wpisów nr 9 i 10 w dziale IV księgi wieczystej w

podrubryce

4.4.1

oraz

4.4.4,

dotyczących

hipotek

zwykłych

w kwotach

4.109.613,06 zł oraz 1.135.150 zł na rzecz wnioskodawcy oraz oddalenie wniosku

o wpis tych hipotek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ma rację uczestniczka, o ile zarzuca, że Sąd Okręgowy nie odniósł się

w motywach zaskarżonego postanowienia do tych wszystkich zarzutów, które

zgłosiła w apelacji, ale trzeba zauważyć, że Sąd ten wskazał fakty, które były

podstawą subsumpcji i wyjaśnił przesłanki, którymi się kierował przy wydawaniu

rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia wymagania

oznaczone w art. 328 § 2 k.p.c. na tyle, że możliwe jest przeprowadzenie kontroli

sposobu zastosowania prawa materialnego i procesowego przez Sąd, który wydał

orzeczenie.

2. Stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c. przepisu, rozpoznając wniosek o wpis do

księgi wieczystej, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Wpis potrzebny do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innym

odpowiednim dokumentem (art. 31 § 2 u.k.w.h.). Na istnienie takiej niezgodności

powoływał się wnioskodawca, a zmierzając do jej usunięcia przedstawił przy

wniosku o wpis wyrok zaoczny wydany przeciwko osobie wykreślonej z działu II

księgi wieczystej zanim wniosek został złożony i nakazujący wpisanie w dziale IV

tej księgi dwóch hipotek zwykłych ze skutkiem na dzień 18 kwietnia 2004 r.

Co do zasady, orzeczenie sądowe jest dokumentem, który może stanowić

podstawę

wpisu

do

księgi

wieczystej.

Zgodnie

z

poglądem

utrwalonym

w orzecznictwie, szeroka kognicja sądu wieczystoksięgowego ulega ograniczeniu,

gdy

dokumentem

uzasadniającym

wpis

jest

orzeczenie

sądu,

bowiem

merytorycznej kontroli zasadności rozstrzygnięcia sądowego mającego być

podstawą wpisu sprzeciwia się art. 365 k.p.c. (por. m.in. uchwały Sądu

Najwyższego z 28 stycznia 1993 r., III CZP 167/92, OSNC 1993, n 6, poz. 105

i z 4 maja 1972 r., III CZP 25/72, OSNC 1972, nr 11, poz. 194). Nie oznacza to

jednak, że każde orzeczenie sądowe, bez względu na granice podmiotowe powagi

rzeczy osądzonej, którą tworzy i treść zawartego w nim rozstrzygnięcia, może być

wpisane do księgi wieczystej. O tym, które orzeczenia sądowe nadają się do

ujawnienia w księdze wieczystej decydują przepisy regulujące ustrój, organizację

i sposób

prowadzenia

ksiąg

wieczystych.

Te

same

przepisy

decydują

o dopuszczalności ujawnienia w księdze wieczystej konkretnego orzeczenia

z uwagi na stan wpisów dokonanych wcześniej, jak również rodzaj danych, które

mogą być ujawnione w księdze.

Hipoteka jako ograniczone prawo rzeczowe powstaje z chwilą jej wpisania

do księgi wieczystej - art. 67 u.k.w.h., z zastrzeżeniem wynikającym z art. 29

u.k.w.h. Wniosek o wpis hipoteki na podstawie orzeczenia sądowego lub aktu

administracyjnego czy też na podstawie oświadczenia osoby, której przysługuje

prawo mogące stanowić przedmiot obciążenia hipoteką podlega rozpoznaniu

w kolejności wpływu (art. 6266 k.p.c.), a o dopuszczalności ujawnienia hipoteki

decyduje stan wpisów w księdze w dacie jego rozpoznawania. Przy ustanowieniu

hipoteki przesłanką dopuszczalności wpisu jest istnienie tytułu dłużnika do

nieruchomości obciążanej hipoteką (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 30 maja

1994 r., III CZP 72/94, OSNCP 1994, nr 12, poz. 235).

Z art. 34 u.k.w.h. wynika, że wpis może nastąpić, gdy osoba, której prawo

ma być wpisem dotknięte, jest lub zostaje jednocześnie wpisana do księgi

wieczystej jako uprawniona. Wnioskodawca nie przedstawił przy wniosku o wpis

takiego dokumentu, który by pozwalał na dotknięcie wpisem prawa do

nieruchomości przysługującego uczestniczce, bowiem wyrok, którym dysponował

nie wywoływał skutków w stosunku do niej (art. 366 k.p.c.). Uczestniczka nie była

stroną postępowania, w którym doszło do wydania tego wyroku, co jasno wynikało

z jego sentencji, a i zawarte w nim rozstrzygnięcie nie odnosiło się do uczestniczki,

bo nie wskazuje na to jego brzmienie. Zgodnie z utrwalonym poglądem, powództwo

wytoczone na podstawie art. 10 u.k.w.h. ma charakter powództwa o ustalenie

(por. np. wyrok SN z 27 lutego 2002 r., III CKN 38/01, OSNC 2003, nr 2, poz. 27).

Wyrok wydany w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym nie korzysta z rozszerzonej powagi rzeczy osądzonej i nie

powoduje skutków erga omnes. Wyrok taki nie może być podstawą wpisu hipotek

zwykłych w księdze wieczystej, jeżeli został wydany przeciwko innej osobie

(pozwanemu) niż ujawniona w księdze wieczystej jako uprawniona w chwili

złożenia i rozpoznania wniosku o wpis.

3. Orzeczenie sądowe może być podstawą wpisu do księgi wieczystej wtedy,

gdy jest prawomocne, a tylko wyjątkowo zanim ten atrybut uzyska (por. art. 747

pkt 2 i art. 743 § 2 k.p.c.). Wyrok zaoczny przedłożony przez wnioskodawcę przy

wniosku z 7 lipca 2008 r. o wpis hipotek został zaopatrzony w klauzulę

wykonalności jako natychmiast wykonalny, natomiast nie został opatrzony

wzmianką o prawomocności. Trzeba zauważyć, że wyrok uwzględniający

powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

nie nadaje się do egzekucji i nie stanowi tytułu egzekucyjnego w rozumieniu

art. 777 § 1 pkt 1 k.p.c. Klauzula wykonalności została temu wyrokowi zatem

nadana w warunkach, gdy za tytuł egzekucyjny można było uznać najwyżej zawarte

w nim rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Nie może stanowić podstawy

wpisu w księdze wieczystej wyrok zaoczny uzgadniający treść księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, który nie został zaopatrzony we wzmiankę

o prawomocności.

natomiast

jest

zaopatrzony

w

rygor

natychmiastowej

wykonalności i w klauzulę wykonalności, w warunkach, gdy za wykonalne można

uznać jedynie zamieszczone w nim rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.

4. Sąd wieczystoksięgowy rzeczywiście nie był uprawniony do badania

zasadności wyroku zaocznego, który został dołączony do wniosku o wpis hipotek,

bo sprzeciwia się temu zasada ustalona w art. 365 § 1 k.p.c. Trafnie skarżąca

zarzuca, że Sądy obu instancji były jednak obowiązane do oceny, czy wyrok

przedstawiony przy wniosku o wpis może być ujawniony w księdze wieczystej

z uwagi na jego treść. Uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym polega na doprowadzeniu jej do aktualnego stanu prawnego przez

wpisanie nowego prawa, wykreślenie ujawnionego w księdze i wpisanie innego

prawa

bądź

wreszcie

sprostowanie

treści

wpisanego

prawa.

Kryterium

niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest

zawsze obecny stan prawny, a nie istniejący w przeszłości. Trudno dociec,

co oznacza

użyte

w

wyroku

zaocznym

sformułowanie

stwierdzające,

że

„uzgodnienie ma nastąpić ze skutkiem na dzień 19 kwietnia 2004 r.”. Uzgodnienia

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym dokonywał bowiem sąd

procesowy i – z zachowaniem reguł rządzących tym postępowaniem – wyrok

powinien odzwierciedlać stan prawny nieruchomości na datę zamknięcia rozprawy,

a nie na jakąś inną datę, natomiast sąd wieczystoksięgowy przy wpisywaniu tego

orzeczenia do księgi związany był w pierwszym rzędzie przepisami o postępowaniu

wieczystoksięgowym i przy wykonywaniu wydanego mu polecenia nie mógł

postępować sprzecznie z ustawą. Sąd miał zatem obowiązek rozpoznać wniosek

o wpis przy uwzględnieniu kryteriów oznaczonych w art. 34 u.k.w.h. oraz art. 626 6

i art. 6268 § 2 k.p.c., a zatem z uwzględnieniem stanu wpisów w księdze wieczystej

wynikającego z rozpoznania wniosków, które wpłynęły wcześniej, a których

uwzględnienie tworzyło treść księgi wieczystej aktualną w dacie wpływu wniosku

o wpis hipotek.

Wskazać nadto trzeba, że hipoteka jest prawem zabezpieczającym

konkretną wierzytelność, a dokonany wpis musi tę wierzytelność ujawniać (art. 65

u.k.w.h.). Na podstawie wyroku zaocznego mającego stanowić podstawę wpisu

hipotek w kwotach 4.109.613,06 zł oraz 1.135.150 zł nie sposób jest wnioskować

o tym, jaką wierzytelność wpisane hipoteki miałyby zabezpieczać. Tego braku

w zakresie podstawy wpisu sąd wieczystoksięgowy nie mógł uzupełniać we

własnym zakresie. Sąd wieczystoksięgowy ujawnił przy tym w księdze, że

„przywraca” wpisy hipotek na podstawie wyroku zaocznego i ze skutkiem na dzień

19 kwietnia 2004r., gdy tymczasem wyrok przewidywał wpisanie hipotek

w konkretnych kwotach, bez wskazania na zabezpieczaną nimi wierzytelność i ze

skutkiem na dzień 19 kwietnia 2004 r.

5. W świetle okoliczności przytoczonych wyżej za uzasadnione uznać trzeba

zarzuty skargi kasacyjnej zmierzające do wykazania, że zaskarżone postanowienie

wydane zostało z naruszeniem art. 6266 k.p.c., art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 366

k.p.c. oraz art. 34 u.k.w.h.

Przepisy art. 3 i 5 u.k.w.h. nie były stosowane przez sąd wieczystoksięgowy

w postępowaniu o wpis hipotek na podstawie wyroku zaocznego wydanego

w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

a zatem w postępowaniu wieczystoksięgowym nie mogło dojść do ich naruszenia.

Bezzasadność tego zarzutu skargi kasacyjnej nie miała jednak znaczenia dla

wyniku postępowania w sprawie.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 15 § 1 Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji.

md