V CSK 74/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 74/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. K. i R. .

przy uczestnictwie EFG E. E. S.A. Spółki Akcyjnej w Atenach - Oddziału w Polsce

w W.

o wpis w dziale IV Kw nr […] hipoteki umownej kaucyjnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

w C.

z dnia 15 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 25 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy w C. Wydział

Zamiejscowy Ksiąg Wieczystych oddalił wniosek A. K. i R. K. o wpis w dziale IV

księgi wieczystej KW nr […] hipoteki umownej kaucyjnej w kwocie 340.000 zł na

rzecz EFG E. E. S.A. Spółki Akcyjnej dla zabezpieczenia wierzytelności kredytowej.

Sąd przyjął, że oznaczony we wniosku jako wierzyciel hipoteczny oddział banku

zagranicznego utworzony w Polsce nie posiada osobowości prawnej lecz działa w

imieniu i na rzecz tego banku. Takiemu oddziałowi nie przysługuje zatem

ograniczone prawo rzeczowe jakim jest hipoteka. Skoro wniosek zmierza do

dokonania wpisu hipoteki na rzecz wierzyciela oznaczonego we wskazany wyżej

sposób, to istnieje przeszkoda do wpisu w rozumieniu art. 626 9 k.p.c., która

uniemożliwiała uwzględnienie wniosku.

Postanowieniem z 15 października 2009 r. Sąd Okręgowy w C. oddalił

apelację uczestnika - jak przyjął - EFG E. E.S.A. Spółki Akcyjnej w Atenach

Oddziału w Polsce od postanowienia Sądu Rejonowego w C. z 25 czerwca 2009 r.

Wskazał, że przyjmuje za własne ustalenia Sądu Rejonowego oraz akceptuje

ocenę prawną, która zadecydowała o treści rozstrzygnięcia tego Sądu. Oddział

banku zagranicznego działa w Polsce w oparciu o odpowiednie zezwolenie i

przepisy ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r. Nr 72,

poz. 665 ze zm.; dalej - pr. bank.). Oddział banku nie ma osobowości prawnej, jest

wprawdzie upoważniony do dokonywania czynności bankowych, ale nie dokonuje

ich we własnym imieniu i na swoją rzecz, lecz w imieniu i na rzecz banku

macierzystego. Skoro we wniosku jako wierzyciel wierzytelności zabezpieczanej

hipoteką wskazany został oddział banku zagranicznego, to prowadząc badanie

wniosku w trybie art. 6268 § 2 k.p.c. Sąd Rejonowy zasadnie dostrzegł istnienie

przeszkody do dokonania wpisu, a oddalając wniosek postąpił zgodnie z art. 626 9

k.p.c. Podstawą dla oddalenia apelacji był art. 385 k.p.c.

Postanowienie z 15 października 2009 r. zaskarżył w całości uczestnik.

W skardze kasacyjnej zarzucił, że postanowienie to zapadło z naruszeniem

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 6268 § 1 i 2 w zw. z art. 13 § 2, art. 382, art. 233 § 1 i art. 244 oraz art. 386 § 4

i art. 391 § 1 k.p.c. polegającym na ustaleniu sprzecznie z odpisem z Rejestru

Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, że uczestnik jest oddziałem banku

zagranicznego, a nie od- działem instytucji kredytowej, co doprowadziło do

nierozpoznania istoty sprawy; - art. 6268 § 1 i 2 i art. 244 oraz art. 6269 k.p.c. w zw.

z art. 386 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c. polegającym na oddaleniu apelacji uczestnika,

pomimo istnienia podstaw do zmiany postanowienia Sądu I instancji i nakazania

temu Sądowi, by wpisał w dziale IV księgi wieczystej KW nr […] hipotekę umowną

kaucyjną na rzecz EFG E. E. S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce; - art. 328 § 2

w zw. z art. 233 § 1, art. 13 § 2, art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. polegającym na ich

niewłaściwym zastosowaniu i nie wskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Skarżący zarzucił

nadto, że zaskarżone postanowienie wydane zostało z naruszeniem przepisów

prawa materialnego, a mianowicie: art. 4 ust. 11 pkt 2 i pkt 20, art. 40 pr. bank. w

zw. z art. 87 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, Dz. U. z 2007 r., Nr

155, poz. 1095 ze zm. (dalej - u.s.d.g.) oraz art. 65 i art. 31 ust. 1 ustawy z 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361, ze

zm. (dalej - u.k.w.h.) w zw. z art. 95 ust. 1, 3 i 4 pr. bank. poprzez ich wadliwe

zastosowanie i przyjęcie, że skarżący jest oddziałem banku zagranicznego, zamiast

prawidłowo - oddziałem instytucji kredytowej, co spowodowało, że dokonana w

zaskarżonym postanowieniu ocena prawna możliwości wpisania hipoteki na rzecz

oddziału banku zagranicznego nie odnosi się do uczestnika; - art. 4 ust. 1 pkt 17 i

18 art. 48i pr. bank. w zw. z art. 85 u.s.d.g., art. 48j w zw. z art. 48k ust. 2 i art. 40a

ust. 1 pkt 1 oraz art. 93 ust. 1 i art. 95 ust. 1, 3 i 5 pr. bank. w zw. z art. 244 § 1 k.c.

i art. 86 u.s.d.g. oraz art. 31 ust. 1 i art. 65 u.k.w.h. poprzez ich błędną wykładnię i

niezastosowanie w związku z przyjęciem, że hipoteka umowna kaucyjna ma być

wpisana na rzecz oddziału instytucji kredytowej, a nie na rzecz instytucji

kredytowej, w imieniu i na rzecz której działa jej oddział, oznaczony w sposób

wskazany w art. 40a pr. bank. i odmową oznaczenia jako wierzyciela hipotecznego

EFG E. E. S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce; - art. 48i w zw. z art. 4 ust. 21 pr.

bank., poprzez ich niezastosowanie, co spowodowało błędne przyjęcie, że

instytucja kredytowa, prowadząca działalność na terenie Rzeczypospolitej Polskiej

poprzez oddział musi w obrocie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej używać

swojej oryginalnej firmy (w tym do oznaczenia wierzyciela hipotecznego), co - jak

wynika wprost z art. 4 ust. 1 pkt. 21 pr. bank. - mogłoby mieć miejsce jedynie w

przypadku działalności transgranicznej instytucji kredytowej. EFG E. E. S.A. nie

prowadzi w Polsce działalności transgranicznej ponieważ posiada działający

zgodnie z przepisami pr. bank. oddział w Polsce, wobec czego jest zobowiązany do

używania w Polsce nazwy zgodnie z art. 40a ust. 1 pkt 1 pr. bank., tj. EFG E. E.

S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce, czego Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę i

co doprowadziło do bezpodstawnej odmowy oznaczenia przez Sąd Okręgowy

wierzyciela hipotecznego zgodnie z wnioskiem o wpis hipoteki i załączonymi do

wniosku dokumentami.

Z powołaniem się na zarzuty streszczone wyżej, uczestnik wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania ewentualnie o jego zmianę poprzez nakazanie Sądowi

pierwszej instancji wpisania w dziale IV księgi wieczystej KW nr […] hipoteki

umownej kaucyjnej do kwoty 340.000 zł na rzecz EFG E. E. S.A. Spółka Akcyjna

Oddział w Polsce i zasądzenie na rzecz uczestnika kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Słusznie zwraca uwagę skarżący, że Sąd pierwszej instancji oznaczając

jego status prawny posługiwał się określeniem „oddział instytucji finansowej",

natomiast Sąd drugiej instancji określał status uczestnika terminem „oddział banku

zagranicznego". Jednocześnie Sąd drugiej instancji podał, że akceptuje wszystkie

ustalenia

faktyczne

Sądu

pierwszej

instancji

i

bez

przeprowadzenia

uzupełniającego postępowania dowodowego odniósł do nich własną ocenę prawną

sprawy. W tych okolicznościach nie sposób uznać, że Sąd drugiej instancji naruszył

art. 6268 § 1 i 2 w zw. z art. 13 § 2, art. 382, art. 233 § 1 i art. 244 oraz art. 386 § 4

i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez sprzeczne z odpisem z Rejestru Przedsiębiorców

Krajowego Rejestru Sądowego ustalenie, że uczestnik jest oddziałem banku

zagranicznego, a nie oddziałem instytucji kredytowej, natomiast przyjąć trzeba,

że Sąd ten uznał, że istnieją dostateczne podstawy ku temu, by przy opisywaniu

statusu uczestnika zamiennie posługiwać się określeniami „oddział banku

zagranicznego" i „oddział instytucji kredytowej". W odpisie z KRS dotyczącym

uczestnika wskazana jest nazwa przedsiębiorcy zagranicznego w brzmieniu EFG

E. E. S. A., a Oddział w Polsce tego podmiotu jest oddziałem zagranicznej instytucji

kredytowej. Nie ma jednak dostatecznych racji dla przyjęcia, że nazwanie

uczestnika oddziałem banku zagranicznego, zamiast oddziałem zagranicznej

instytucji kredytowej miało wpływ na sposób rozstrzygnięcia sprawy, chociaż trafnie

zauważa on, że prawo bankowe przewiduje pewne różnice w sposobie

unormowania statusu i zasad działania w Polsce oddziału banku zagranicznego

oraz oddziału instytucji kredytowej. Oddział banku zagranicznego w Polsce to

oddział banku, który nie ma siedziby na terenie Unii Europejskiej, a zatem nie

korzysta z ułatwień w prowadzeniu działalności na terenie państw - członków Unii

Europejskiej i nie podlega przepisom unijnym. W świetle prawa bankowego istnieją

zatem - pominięte przez Sąd drugiej instancji - różnice w statusie oddziału banku

zagranicznego i zagranicznej instytucji kredytowej, ale nie ma wątpliwości co do

tego, że nie one zadecydowały o treści zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd

Okręgowy w ramach oceny prawnej nie odwoływał się do art. 4 ust. 1 pkt 2 i 20

oraz art. 40-41 pr. bank., a zatem nie można przyjąć, że na wynik postępowania w

sprawie wpłynęło wadliwe zastosowanie tych właśnie przepisów.

2. Nie można też zgodzić się z zarzutem naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 328 § 2 w zw. z art. 233 § 1, art. 13 § 2, art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c.

w związku zaniechaniem wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia

podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy podał, że uznaje

ustalenia Sądu Rejonowego za własne oraz akceptuje wywody prawne tego Sądu,

w związku z czym, jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o oddaleniu apelacji

wskazał jedynie art. 385 k.p.c. Redakcja uzasadniania, wbrew zarzutom skargi

kasacyjnej, pozwala na odtworzenie sposobu wykładni prawa, która zadecydowała

o treści rozstrzygnięcia i pozwala na przeprowadzenie jego kontroli w postępowaniu

wywołanym skargą kasacyjną.

3. Zaskarżone postanowienie zapadło w sprawie o wpis do księgi wieczystej

ograniczonego prawa rzeczowego - hipoteki umownej kaucyjnej, ustanowionej dla

zabezpieczenia wierzytelności kredytodawcy (uczestnika) w stosunku do wnioskodawców, którym kredyt został udzielony. Zgodnie z art. 65 u.k.w.h., w celu

zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności można nieruchomość obciążyć prawem,

na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez

względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami

osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka). Hipoteka, jako ograniczone prawo

rzeczowe

może

zatem

przysługiwać

wierzycielowi

zabezpieczonej

nią

wierzytelności.

Hipoteka jest prawem akcesoryjnym, a wierzytelność, dla zabezpieczenia

której wnioskodawcy złożyli oświadczenia o jej ustanowieniu wynika z umowy

zawartej z uczestnikiem o udzielenie im kredytu. Wierzyciel wnioskodawców

w stosunku prawnym wynikającym z zawarcia umowy kredytowej w umowie

oznaczony został tak samo jak we wniosku o wpis hipoteki. We wniosku o wpis

hipoteki wnioskodawcy wskazali, że prawo ma być wpisane na rzecz - EFG E. E.

S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce, który jest ich wierzycielem na podstawie

umowy kredytowej. W tych okolicznościach powstały wątpliwości co do tego, w jaki

sposób należy oznaczyć wierzyciela hipotecznego w ramach stosunku prawnego, w

jakim pozostają strony. nie podlega przepisom unijnym. W świetle prawa

bankowego istnieją zatem - pominięte przez Sąd drugiej instancji - różnice w

statusie oddziału banku zagranicznego i zagranicznej instytucji kredytowej, ale nie

ma wątpliwości co do tego, że nie one zadecydowały o treści zaskarżonego

rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy w ramach oceny prawnej nie odwoływał się do art.

4 ust. 1 pkt 2 i 20 oraz art. 40-41 pr. bank., a zatem nie można przyjąć, że na wynik

postępowania w sprawie wpłynęło wadliwe zastosowanie tych właśnie przepisów.

Nie można też zgodzić się z zarzutem naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 328 § 2 w zw. z art. 233 § 1, art. 13 § 2, art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c.

w związku zaniechaniem wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia

podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy podał, że uznaje

ustalenia Sądu Rejonowego za własne oraz akceptuje wywody prawne tego Sądu,

w związku z czym, jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o oddaleniu apelacji

wskazał jedynie art. 385 k.p.c. Redakcja uzasadniania, wbrew zarzutom skargi

kasacyjnej, pozwala na odtworzenie sposobu wykładni prawa, która zadecydowała

o treści rozstrzygnięcia i pozwala na przeprowadzenie jego kontroli w postępowaniu

wywołanym skargą kasacyjną.

2. Zaskarżone postanowienie zapadło w sprawie o wpis do księgi wieczystej

ograniczonego prawa rzeczowego - hipoteki umownej kaucyjnej, ustanowionej dla

zabezpieczenia

wierzytelności

kredytodawcy

(uczestnika)

w

stosunku

do

wnioskodawców, którym kredyt został udzielony. Zgodnie z art. 65 u.k.w.h., w celu

zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności można nieruchomość obciążyć prawem,

na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez

względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami

osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka). Hipoteka, jako ograniczone prawo

rzeczowe

może

zatem

przysługiwać

wierzycielowi

zabezpieczonej

nią

wierzytelności.

Hipoteka jest prawem akcesoryjnym, a wierzytelność, dla zabezpieczenia

której wnioskodawcy złożyli oświadczenia o jej ustanowieniu wynika z umowy

zawartej z uczestnikiem o udzielenie im kredytu. Wierzyciel wnioskodawców

w stosunku prawnym wynikającym z zawarcia umowy kredytowej w umowie

oznaczony został tak samo jak we wniosku o wpis hipoteki. We wniosku o wpis

hipoteki wnioskodawcy wskazali, że prawo ma być wpisane na rzecz - EFG E. E.

S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce, który jest ich wierzycielem na podstawie

umowy kredytowej. W tych okolicznościach powstały wątpliwości co do tego, w jaki

sposób należy oznaczyć wierzyciela hipotecznego w ramach stosunku prawnego, w

jakim pozostają strony. Trzeba podkreślić, że przyczyną oddalenia wniosku o wpis

nie było stwierdzenie przez Sądy obu instancji, iż uczestnikowi postępowania i

wierzycielowi hipotecznemu nie przysługuje podmiotowość prawna (art. 33 k.c.), co

dla obrotu prawnego byłoby równoznaczne z zanegowaniem ważności umów

zawartych przez strony. O oddaleniu wniosku zadecydowało bowiem stwierdzenie,

że sposób oznaczenia wierzyciela hipotecznego we wniosku o wpis hipoteki nie

odpowiada rzeczywistości w tym sensie, że nie odzwierciedla faktycznego i

prawnego statusu wierzyciela zabezpieczonej wierzytelności, na rzecz którego ma

być wpisana hipoteka. O tym, że ujawniony problem istnieje na takiej właśnie

płaszczyźnie świadczy okoliczność, iż Sądy obu instancji oznaczyły uczestnika jako

EFG E. E. S.A. Spółka Akcyjna w Atenach Oddział w Polsce, uznały bowiem, że

takiemu podmiotowi przysługuje zdolność sądowa i on też jest wierzycielem

wierzytelności podlegającej zabezpieczeniu hipoteką.

Uczestnik działający przez swój oddział utrzymuje, że hipoteka umowna

kaucyjna ma być wpisana na rzecz oddziału instytucji kredytowej, a nie na rzecz

samej instytucji kredytowej, w imieniu i na rzecz której działa oddział, oznaczony

w sposób przewidziany w art. 40a pr. bank. Skarżący utrzymuje przy tym,

że z przepisów decydujących o statusie oddziału instytucji kredytowej można

wywieść pogląd, że oddział wyposażony jest w osobowość prawną lub choćby

w zdolność prawną albo zdolność do czynności prawnych, co pozwala mu na

względną samodzielność w obrocie prawnym.

4.1. Pojęcia „instytucji kredytowej" oraz „oddziału instytucji kredytowej"

zostały wprowadzone do prawa bankowego nowelą z 23 sierpnia 2001 r. o zmianie

ustawy - Prawo bankowe oraz o zmianie innych ustaw (Dz. U. z 2001 r. Nr 111,

poz. 1195), celem dostosowania polskiego ustawodawstwa do Dyrektywy

2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 20 marca 2000 r., dotyczącej

podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe (Dz.U.

UE.L.2000, Nr 126, poz. 1) oraz Dyrektywy 2000/28/WE Parlamentu Europejskiego

i Rady z 18 września 2000 r., zmieniającej Dyrektywę 2000/12/WE (Dz.U.

UE.L.2000, nr 275, poz. 37). Nowelizacja prawa bankowego weszła w życie I maja

2004 r.

W myśl art. 4 ust. 1 pkt 17 i 18 pr. bank. „instytucja kredytowa" to podmiot

mający siedzibę za granicą Rzeczypospolitej Polskiej na terytorium jednego z

państw członkowskich Unii Europejskiej, prowadzący we własnym imieniu i na

własny rachunek, na podstawie zezwolenia właściwych władz nadzorczych,

działalność

polegającą

na

przyjmowaniu

depozytów

lub

innych

środków

powierzonych pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym i udzielaniu kredytów lub na

wydawaniu pieniądza elektronicznego, natomiast „oddziałem instytucji kredytowej"

jest jednostka organizacyjna instytucji kredytowej wykonująca w jej imieniu i na jej

rzecz wszystkie lub niektóre czynności wynikające z zezwolenia udzielonego tej

instytucji kredytowej, przy czym wszystkie jednostki organizacyjne danej instytucji

kredytowej

odpowiadające

powyższym

cechom,

Rzeczpospolitej Polskiej, uważa się za jeden oddział.

utworzone

na

terytorium

W art. 48i - 48o pr. bank. uregulowane zostały zasady podejmowania

i prowadzenia

działalności

przez

instytucje

kredytowe

na

terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 48i pr. bank. instytucja kredytowa może

prowadzić działalność w Polsce poprzez oddział lub w ramach działalności

trensgranicznej, zdefiniowanej w art. 4 ust. I pkt 20 pr. bank. Do działalności

instytucji kredytowych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się przepisy

prawa bankowego (art. 48k ust. 1 pr. bank.), a do oddziału instytucji kredytowej

przepisy art. 1-11, art. 40a ust. 1, art. 49-70, art. 73-78a, art. 80-98, art. 101-112,

art. 133 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 137, art. 138 ust. 1 pkt 1, ust. 2 i ust. 3 pkt 1, 3 i 3a,

art. 139 ust. 1 pkt 2 i 3, art. 141 i art. 171 ust. 4-7 stosuje się odpowiednio (art. 48k

ust. 2 pr. bank.). Nadzór nad oddziałami zagranicznymi instytucji kredytowej

sprawują jednak władze właściwe dla macierzystej instytucji kredytowej (art. 141c

pr. bank.), natomiast zgodnie z art. 48k ust. 3 pr. bank., w zakresie polityki

pieniężnej prowadzonej przez Narodowy Bank Polski, od dnia przystąpienia

Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Gospodarczej i Walutowej, oddziały instytucji

kredytowych mają takie same prawa i obowiązki jak banki krajowe i oddziały

banków zagranicznych.

W ustawie o swobodzie działalności gospodarczej ustawodawca niewątpliwie

traktuje oddział przedsiębiorcy jako wyodrębnioną tylko organizacyjnie część jego

przedsiębiorstwa, nie wyposażoną w jakąkolwiek samodzielność w obrocie

prawnym, a definiuje tę strukturę jako wyodrębnioną i samodzielną organizacyjnie

część działalności gospodarczej przedsiębiorcy, wykonywaną przez przedsiębiorcę

poza jego siedzibą lub głównym miejscem wykonywania działalności (art. 5 pkt 4

u.s.d.g.).

4.2. Wskazanie przez ustawodawcę w art. 4 ust. 1 pkt 18 pr. bank.,

że oddział instytucji kredytowej może działać „w imieniu i na rzecz instytucji

kredytowej" sugeruje większą samodzielność takiego oddziału w obrocie prawnym

niż oddziału utworzonego przez przedsiębiorcę zagranicznego, do którego prawo

bankowe nie ma zastosowania. Znaczenie sformułowań użytych w art. 4 ust. 1 pkt

18 pr. bank. musi być jednak ustalone przy uwzględnieniu zasad rządzących

zdolnością poszczególnych struktur organizacyjnych do uczestniczenia w obrocie

prawnym. Zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków w obrocie cywilnym

przysługuje podmiotom prawa, a takimi są osoby fizyczne i osoby prawne oraz te

jednostki organizacyjne, które ustawodawca wyposaża w zdolność prawną, chociaż

nie przyznaje im osobowości prawnej. Podmiotowość prawna jest cechą

normatywną, nadaną przez ustawodawcę. Osobami prawnymi są Skarb Państwa i

jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną

(art. 33 k.c.). Przyznanie osobowości prawnej wymaga wskazania z nazwy

rodzajów lub konkretnych jednostek organizacyjnych, które ustawodawca uznaje

się za osoby prawne. Ta jednostka organizacyjna, której osobowość nie została

przyznana ustawą, w celu jej uzyskania musi spełnić przewidziane prawem

warunki. Poszczególne jednostki organizacyjne uzyskują osobowość prawną

z chwilą wpisu do właściwego rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią

inaczej (art. 37 § 1 k.c.). Osoba prawna działa przez swoje organy (art. 38 k.c.),

w sposób oznaczony w ustawie i opartym na niej statucie.

Nie może być wątpliwości co do tego, że oddział instytucji kredytowej nie

posiada osobowości prawnej. Odmiennego wniosku nie sposób bowiem uzasadnić

tym, że w art. 48k ust. 2 pr. bank. ustawodawca odsyła do odpowiedniego

stosowania do oddziału instytucji kredytowej między innymi art. 2 pr. bank., który

to przepis stanowi, że „bank jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami

ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania

czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek

tytułem zwrotnym". Gdyby ustawodawca chciał wyposażyć oddział instytucji

kredytowej w osobowość prawną, to postanowiłby o tym wprost w przepisie art. 4

ust. 1 pkt 18 pr. bank.

Zdolność prawna może przysługiwać jednostkom organizacyjnym nie

posiadającym osobowości prawnej, o ile tak stanowi ustawa (art. 33 1 § 1 k.c.).

Do tych jednostek organizacyjnych stosuje się odpowiednio przepisy o osobach

prawnych. Jednostce organizacyjnej wyposażonej w zdolność prawną przysługuje

zdolność sądowa (art. 64 § 1 k.p.c.) i zdolność procesowa (art. 65 k.p.c.).

Ugruntowany jest pogląd, że przyznanie określonym strukturom organizacyjnym

zdolności sądowej bez wyposażenia ich w osobowość prawną wymaga wyraźnego

wskazania ustawodawcy, że jednostka zorganizowana zgodnie z postanowieniami

ustawy może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania na swoją rzecz, może też

pozywać i być pozywaną. Ułomne osoby prawne działają przez swoje organy

(art. 38 k.c.), zaciągają zobowiązania we własnym imieniu i ponoszą za nie

odpowiedzialność. Za ich zobowiązania, co do zasady, subsydiarnie odpowiadają

członkowie. Status ułomnych osób prawnych mają na przykład główne oddziały

zagranicznych zakładów ubezpieczeń, o czym ustawodawca jednoznacznie

postanowił w art. 106 ust. 1 ustawy z 22 maja 2003 r. o działalności

ubezpieczeniowej, Dz. U. z 2003 r. Nr 124 poz. 1151, ze zm. Gdyby ustawodawca

chciał wyposażyć oddziały instytucji kredytowych w zdolność prawną, to przy zastosowaniu tej samej techniki legislacyjnej posłużyłby się zacytowanym wyżej

sformułowaniem, stosowanym zawsze wtedy, gdy pewnym kategoriom struktur

organizacyjnych przyznaje zdolność prawną mimo braku osobowości prawnej.

Zdolność do czynności prawnych to zdolność nabywania praw i zaciągania

zobowiązań z zakresu prawa cywilnego na skutek własnych działań podmiotów

prawa, a zatem działań podejmowane przez osoby fizyczne, którym przysługuje

zdolność prawna oraz przez organy osób prawnych i organy ułomnych osób

prawnych. Zdolność do czynności prawnych przysługuje osobom prawnym

i ułomnym osobom prawnym, jako następstwo ich zdolności prawnej. Nie może być

wyposażona w zdolność do czynności prawnej struktura organizacyjna, która nie

ma zdolności prawnej.

EFG E. E. S.A. w Atenach może na terenie Polski działać transgranicznie

albo przez oddział (art. 48i pr. bank.). Z definicji zamieszczonej w art. 4 ust. 1 pkt

18 pr. bank. wynika, że oddział instytucji kredytowej jest uprawniony do zaciągania

zobowiązań lub nabywania praw w zakresie wynikającym z zezwolenia udzielonego

instytucji kredytowej oraz przepisów prawa bankowego. Skutki czynności prawnych

podjętych przez osoby działające w oddziale obciążają instytucję kredytową, z

uwagi na to, że oddział instytucji kredytowej nie jest uprawniony do dokonywania

tych czynności we własnym imieniu, lecz w imieniu i na rzecz instytucji kredytowej.

Działania podejmowane w obrocie prawnym przez osoby czynne w oddziale

instytucji kredytowej wywołują zatem skutki w postaci powstania, zmiany, ustania

stosunków prawnych wyłącznie dla samej instytucji kredytowej. To instytucja

kredytowa, a nie jej oddział nabywa prawa i zaciąga zobowiązania. Jeżeli zatem

osoba czynna w oddziale instytucji kredytowej podejmuje działania prowadzące do

zawarcia

umów

kredytowych

i uzyskania

zabezpieczenia

wierzytelności

wynikających z tych umów, to dochodzi do skutku czynność, której stronami są

kredytobiorcy i sama instytucja kredytowa, nie zaś oddział tej instytucji. Instytucja

kredytowa jest zatem wierzycielem wierzytelności kredytowej i na jej rzecz może

być ustanowione zabezpieczenie tej wierzytelności w postaci hipoteki.

5. Hipoteka dla jej powstania wymaga wpisu do księgi wieczystej (art. 67

u.k.w.h.), a to wymaga przeprowadzenia postępowania nieprocesowego według

zasad ustalonych w art. 6268 § 1 i 2 - art. 6269 k.p.c. W postępowaniu

nieprocesowym w związku z art. 13 § 2 k.p.c. znajdują zastosowanie przepisy

księgi

pierwszej

i procesowej stron

kodeksu

postępowania

oraz skutkach

cywilnego

o

zdolności

jej braku. Wnioskodawca

sądowej

i uczestnicy

w postępowaniu nieprocesowym muszą być zatem oznaczeni tak, by możliwe

stwierdzenie, że w postępowaniu sądowym prowadzonym w trybie nieprocesowym

działają podmioty wyposażone w zdolność sądową. Trzeba podkreślić, że Sądy obu

instancji określały uczestnika w taki sposób, by nie powstawały wątpliwości co do

tego, że w charakterze strony postępowania występuje instytucja kredytowa

(EFG E. E. SA Spółka Akcyjna w Atenach) działająca przez Oddział w Polsce i

oczekiwały na takie właśnie oznaczenie wierzyciela wierzytelności zabezpieczonej

hipoteką.

Odrębną kwestią jest odpowiedź na pytanie o to, w jakim zakresie dane

dotyczące wierzyciela hipotecznego ujawnione zostaną w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości, na której hipoteka ma powstać. Podkreślić przy

tym trzeba, że odpowiedzi na to pytanie nie należy poszukiwać w powoływanych

przez uczestnika w skardze kasacyjnej przepisach art. 48k ust. 2 w zw. z art. 40a

ust. 1 pkt 1 pr. bank. oraz art. 90 pkt 1 u.s.d.g., lecz w przepisach regulujących

sposób prowadzenia ksiąg wieczystych i zakres danych ujawnianych w księgach

wieczystych.

Zgodnie z art. 48k ust. 2 w zw. z art. 40a ust. 1 pkt 1 pr. bank., oddział

instytucji kredytowej jest obowiązany używać firmy instytucji kredytowej w języku

państwa jej siedziby wraz z przetłumaczonym na język polski określeniem formy

prawnej instytucji kredytowej oraz dodaniem wyrazów „oddział w Polsce", natomiast

według art. 90 pkt 1 u.s.d.g. przedsiębiorca zagraniczny, który utworzył oddział jest

obowiązany używać do oznaczenia oddziału oryginalnej nazwy przedsiębiorcy

zagranicznego wraz z przetłumaczoną na język polski nazwą formy prawnej

przedsiębiorcy oraz dodaniem wyrazów „oddział w Polsce". Nie ma wątpliwości

co do tego, że Oddział uczestnika działający w Polsce używa nazwy zgodnie z art.

48k ust. 2 w zw. z art. 40a ust. 1 pkt 1 pr. bank. ani też co do tego, że sposób

oznaczania przez uczestnika jego polskiego Oddziału spełnia wymagania

wynikające z art. 90 pkt 1 u.s.d.g. We wniosku wszczynającym cywilne

postępowanie nieprocesowe należy jednak oznaczyć strony tego postępowania,

a bez wątpliwości status strony przysługuje uczestnikowi jako instytucji kredytowej,

nie zaś Oddziałowi tej instytucji w Polsce. Uczestnik jako instytucja kredytowa, nie

zaś jego Oddział w Polsce jest też wierzycielem wierzytelności, która ma być

zabezpieczona hipoteką, o wpisanie której wnioskowali kredytobiorcy. O tym,

jakie dane dotyczące wierzyciela hipotecznego zostaną ujawnione w księdze

wieczystej decydują - jak powiedziano wyżej - przepisy rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych

i zbiorów dokumentów, Dz. U. 2001, Nr 102, poz. 1122 ze zm. oraz rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia

ksiąg wieczystych w systemie informatycznym, Dz. U. 2003, Nr 162, poz. 1575

ze zm.

Stosownie do § 46 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 17 września 2001 r. w dziale

IV księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości w łamie 4 „Hipoteka" - wpisuje

się m.in. rodzaj zabezpieczonej wierzytelności, termin zapłaty lub spłaty

wierzytelności oraz wierzyciela (w przypadku banku wpisuje się firmę i określenie

oddziału), na rzecz którego hipotekę ustanowiono, a według § 51 i § 52

rozporządzenia z 20 sierpnia 2003 r. w rubryce 4.4 „treść wpisu" wpisuje się dane

dotyczące hipoteki lub roszczenia o ustanowienie hipoteki oraz dane dotyczące

wierzyciela hipotecznego. Rubryka ta obejmuje m.in. dane na temat wierzyciela

hipotecznego, przy czym dane dotyczące wierzyciela hipotecznego ujawnia

się odpowiednio w polach analogicznych do pól działu II „własność", z tym,

że w przypadku hipoteki zabezpieczającej wierzytelność banku w polu 4.4.4.1

„nazwa" wpisuje się firmę banku i określenie oddziału.

Uczestnik nie zgłaszał jednak w stosunku do Sądów rozpoznających wniosek

o wpis hipoteki zabezpieczającej jego wierzytelność kredytową zarzutów w związku

ze stosowaniem powołanych wyżej przepisów wykonawczych regulujących sposób

prowadzenia ksiąg wieczystych i dokonywania w nich wpisów.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji.

jz