V CSK 69/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 69/05

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. B. przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty Powiatowego

w G. i Gminy K. o założenie księgi wieczystej i wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 grudnia 2005 r., skargi kasacyjnej uczestnika

postępowania Skarbu Państwa - Starosty Powiatowego w G. od postanowienia Sądu

Okręgowego w G. z dnia 7 kwietnia 2005 r., sygn. akt III Ca (...),

uchyla zaskarżone postanowienie, znosi postępowanie apelacyjne i przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G., pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Aktem notarialnym z dnia 15 lipca 2004 r. T. B. zrzekł się na rzecz Gminy K.

przysługującego mu prawa użytkowania wieczystego działek nr (...) oraz prawa

własności znajdujących się na nich budynków. Dla nieruchomości obejmującej między

innymi powyższe działki prowadzona była w Sądzie Rejonowym w G. księga wieczysta

KW nr (...), w której jako właściciel figurował Skarb Państwa a jako użytkownik wieczysty

T. B. Uwzględniając w całości wniosek zawarty w § 5 wskazanego wyżej aktu

notarialnego z dnia 15 lipca 2004 r., Sąd Rejonowy w G. odłączył od księgi wieczystej

KW nr (...) działki gruntu nr (...)/15 i (...)/15, założył dla nich nową księgę wieczystą,

dokonał w niej wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa - Starosty G. oraz

wpisu prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności budynków na rzecz

Gminy K. Zawiadomienie o wpisie doręczone zostało wnioskodawcy T. B. oraz

uczestnikom postępowania: Skarbowi Państwa- Staroście G. i Gminie K.

W wyniku apelacji Gminy K., której odpis został doręczony tylko wnioskodawcy T.

B., Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2005 r., wydanym na

posiedzeniu niejawnym, zmienił zaskarżony wpis poprzez jego uchylenie i wniosek

oddalił.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w świetle stosowanego w drodze analogii przepisu

art. 179 § 1 k.c., użytkownik wieczysty może zrzec się użytkowania wieczystego gruntu i

własności posadowionych na nim budynków. Jednakże zdaniem Sądu, do skutków

takiego zrzeczenia nie można stosować przepisu art. 179 § 2 k.c., ze względu na istotne

różnice między prawem własności i prawem użytkowania wieczystego, które jest

prawem obciążającym prawo własności. Te odrębności uzasadniają, zdaniem Sądu

Okręgowego, stosowanie do skutków zrzeczenia się użytkowania wieczystego przepisu

art. 246 § 1 k.c. a nie przepisu art. 179 § 2 k.c. W wyniku zrzeczenia się użytkowania

wieczystego prawo to zatem wygasa a nie przechodzi na gminę, jak w przypadku

zrzeczenia się prawa własności. Dlatego w rozpoznawanej sprawie nie było podstaw do

uwzględnienia wniosku o dokonanie wpisu prawa użytkowania wieczystego gruntu i

prawa własności budynków na rzecz Gminy K., jak również nie było podstaw do

dokonania wpisu

odpowiadającego rzeczywistym

skutkom prawnym

złożonego

oświadczenia, gdyż stanowiłoby to naruszenie art. 626(8) § 1 k.p.c. Z tych przyczyn Sąd

Okręgowy zmienił wpis przez jego uchylenie i wniosek oddalił.

Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wniósł uczestnik postępowania Skarb

Państwa reprezentowany przez Starostę G. opierając ją na obu podstawach

kasacyjnych wskazanych w art. 398(3) § 1 k.p.c. i zarzucając w ramach pierwszej

podstawy błędną wykładnię art. 179 § 1 i 2 k.c. oraz art. 235 k.c. i art. 33 ust. 1 ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami a w ramach drugiej podstawy

naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. oraz art. 371 i art. 373 w związku z art. 128 k.p.c., w

wyniku nie doręczenia skarżącemu odpisu apelacji wniesionej przez Gminę K., co

spowodowało, że nie wiedział o jej wniesieniu i został pozbawiony możliwości obrony

swoich praw przed Sądem drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 398(13) § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną

bierze pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji.

W rozpoznawanej sprawie skarżący uczestnik postępowania wprawdzie nie zgłosił

wprost zarzutu nieważności postępowania przed Sądem odwoławczym, jednak wskazał

na „naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c.” prowadzące do pozbawienia go możliwości obrony

jego praw przed tym Sądem, co zgodnie z art. 398(13) § 1 k.p.c. obligowało Sąd

Najwyższy do rozważenia z urzędu, czy doszło do nieważności postępowania przed

Sądem drugiej instancji. Rozważając przebieg postępowania międzyinstancyjnego i

apelacyjnego należy uznać, że w wyniku naruszenia przez Sąd pierwszej instancji

przepisu art. 128 i art. 371 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz naruszenia przez Sąd

drugiej instancji przepisu art. 373 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. doszło do pozbawienia

uczestnika postępowania - Skarbu Państwa udziału w postępowaniu apelacyjnym a tym

samym możliwości obrony jego praw w tym postępowaniu.

Uczestnikami postępowania w sprawie byli: Skarb Państwa reprezentowany

przez Starostę G. oraz Gmina K.. Interesy obu tych uczestników nie tylko nie były

zbieżne, lecz należy je uznać za sprzeczne. Nakładało to na wszystkich uczestników

postępowania obowiązek załączania do pism przygotowawczych i środków zaskarżenia

tylu ich odpisów, by możliwe było doręczenie ich wszystkim pozostałym uczestnikom

(art. 128 w zw. z art. 371 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.). W razie niezłożenia odpowiedniej

ilości odpisów apelacji, Sąd pierwszej instancji powinien wezwać skarżącego uczestnika

do uzupełnienia tego braku w zakreślonym terminie i odrzucić apelację w razie

niezłożeni odpisu w tym terminie (art. 370 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli nie

dokonał tego Sąd pierwszej instancji, obowiązek ten spoczywał na Sądzie drugiej

instancji (art. 373 k.p.c.). W rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji naruszyły

powyższe przepisy, co doprowadziło do nie doręczenia Skarbowi Państwa odpisu

apelacji Gminy K.

Nie doręczenie odpisu apelacji uczestnikowi postępowania, nie zawsze prowadzi

do nieważności postępowania przed Sądem drugiej instancji z powodu pozbawienia

uczestnika możliwości obrony jego praw w tym postępowaniu. W szczególności może

nie być takiego skutku wówczas, gdy uczestnik ten otrzymał zawiadomienie o rozprawie

apelacyjnej, a więc dowiedział się o złożeniu środka odwoławczego, mógł się z nim

zapoznać lub wnosić o doręczenie jego odpisu, by podjąć obronę swoich praw w

postępowaniu apelacyjnym.

Jednak w sytuacji, gdy zgodnie z art. 514 k.p.c. Sąd rozpoznający apelację

w postępowaniu nieprocesowym nie wyznaczy rozprawy i rozstrzygnie apelację na

posiedzeniu niejawnym, uczestnik postępowania, któremu nie doręczono odpisu

apelacji,

nie

ma

możliwości

podjęcia

obrony swoich

praw

w postępowaniu

odwoławczym, o którym nie wie i nie zna zarzutów apelacji. W postępowaniu

wieczystoksięgowym, w którym zgodnie z art. 626(1) § 1 k.p.c. i art. 514 § 1 k.p.c.

apelacja rozpoznawana jest na posiedzeniu niejawnym, nie doręczenie uczestnikowi

postępowania odpisu apelacji drugiego uczestnika, prezentującego inne interesy

prawne, pozbawia możliwości obrony praw w tym postępowaniu uczestnika, któremu

odpisu apelacji nie doręczono. Uczestnik taki, nie wiedząc o złożonej apelacji i toczącym

się postępowaniu apelacyjnym, nie ma możliwości wzięcia w nim udziału i

zaprezentowania swojego stanowiska, w szczególności poprzez złożenie odpowiedzi na

apelację zawierającej zarzuty czy wnioski dowodowe. Wobec tego, że do takiej sytuacji

doszło w rozpoznawanej sprawie, należy stwierdzić, że postępowanie przez Sądem

drugiej instancji dotknięte było nieważnością z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5

k.p.c., co prowadzi do uchylenia zaskarżonego orzeczenia, zniesienia postępowania w

zakresie dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art.

398(15) § 1 oraz art. 386 § 2 w zw. z art. 398(21) k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.).