V CSK 68/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 68/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy P.

przeciwko Przedsiębiorstwu Komunalnemu Sp. z o.o.

w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w K.

z dnia 4 października 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w C. z

dnia 26 października 2005 r., sygn. akt [...], w zakresie

rozstrzygnięcia

dotyczącego

pozwanego

Przedsiębiorstwa

Komunalnego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

(pkt I, III, IV) i oddala powództwo oraz zasądza od powódki na

rzecz pozwanej spółki 92.751 zł kosztów procesu.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 26 października 2005 r. Sąd Okręgowy w C. zasądził od

Przedsiębiorstwa Komunalnego sp. z o.o. w S. na rzecz powódki 749 497,47 zł,

oddalił powództwo w stosunku do Gminy Miasta C. i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że na składowisku odpadów w M.-S., znajdującym się na terenie

powodowej Gminy P., są składowane odpady komunalne z Gminy C. Dnia 2

listopada 2002 r. pomiędzy zarządem Miasta C. i Przedsiębiorstwem Komunalnym

sp. z o.o. w S. a zarządem Gminy P. została zawarta umowa w sprawie

rekompensowania uciążliwości składowiska odpadów komunalnych w M.-S. oraz

wykupu pozostałych nieruchomości położonych w strefie ochronnej składowiska,

obowiązująca

do

dnia

października

2005

r.

Zgodnie

z §4

umowy

Przedsiębiorstwo Komunalne zobowiązało się przekazywać powódce 700 000 zł

rocznie rekompensaty za negatywne skutki oddziaływania składowiska odpadów

komunalnych na oznaczone miejscowości. Wymienioną rekompensatę pozwana

spółka powinna płacić w miesięcznych równych ratach ze środków finansowych

zarezerwowanych w corocznym planie finansowym (§ 5 umowy). Powodowa gmina

– zgodnie z § 7 umowy – zobowiązała się wobec pozwanych, że w zamian za

świadczenia określone w § 4 umowy w okresie obowiązywania umowy nie będzie

występować przeciwko nim z żadnymi innymi roszczeniami, chyba że wystąpią

nieznane w czasie spisywania umowy szkody i negatywne skutki oddziaływania

składowiska odpadów.

Zadania własne, obejmujące m.in. utrzymywanie składowiska odpadów

i unieszkodliwianie odpadów komunalnych, Gmina C. wykonuje za pomocą

utworzonej w tym celu pozwanej spółki (jej zakres działania nie ogranicza się

jednak tylko do tych zadań). Spółka z tytułu prowadzonej działalności uiszcza

opłatę środowiskową na rzecz Marszałka Województwa.

Składowisko odpadów komunalnych jest uciążliwe dla mieszkańców

powodowej gminy (wzmożony fetor w okresie wysokiej temperatury powietrza,

plaga ptactwa,

zły stan dróg, niszczonych

przez pojazdy przewożące odpady

komunalne). Wpływy z tytułu rekompensaty miały być przeznaczane na usuwanie

negatywnych skutków oddziaływania składowiska odpadów komunalnych, w tym na

inwestycje służące ochronie środowiska i poprawie warunków życia mieszkańców

gminy.

Pozwana spółka od 2004 r. nie spełniała świadczeń przewidzianych

w umowie z dnia 2 listopada 2002 r., ponieważ uznała umowę za nieważną. Później

jednak zaproponowała renegocjacje umowy, lecz powódka nie zaaprobowała

nowych warunków umowy.

Umowę z dnia 2 listopada 2002 r. poprzedziła zawarta przez zarząd Miasta

C. i zarząd Gminy P. umowa z dnia 15 czerwca 1993 r. w sprawie

rekompensowania uciążliwości składowiska odpadów komunalnych w M.-S. oraz

wykupu nieruchomości położonych w strefie ochronnej składowiska. Na podstawie

umowy cesji z dnia 18 października 1994 r. wynikające z umowy z dnia 15 czerwca

1993 r. obciążające zarząd Miasta C. finansowe zobowiązania, dotyczące

ponoszenia

negatywnych

skutków

oddziaływania

składowiska

odpadów

komunalnych, zostały przelane na Zakład Gospodarki Odpadami w C., którego

następcą prawnym jest pozwana spółka.

Sąd Okręgowy uznał, że przewidziany w umowie z dnia 2 listopada 2002 r.

obowiązek zapłaty oznaczonej kwoty tytułem rekompensaty za negatywne skutki

oddziaływania składowiska odpadów komunalnych stanowi własne zobowiązanie

pozwanej spółki, podlegające ocenie na podstawie przepisów prawa cywilnego.

Odrębną kwestią są natomiast wynikające z ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. –

Prawo ochrony środowiska (tekst jedn.: Dz.U. z 2006 r. Nr 129, poz. 902 ze zm.;

dalej: ustawa) zobowiązania publicznoprawne. Ponoszenie tych danin nie ma

jednak wpływu na zobowiązanie wynikające z umowy z dnia 2 listopada 2002 r.,

ponieważ w umowie nie ma postanowień dotyczących tej kwestii.

Zadaniem Sądu umowa z dnia 2 listopada 2002 r. mieści się w granicach

zasady swobody zawierania umów (art. 3531 k.c.). Chybiony jest zarzut pozwanej

spółki, że powódka nie może żądać od niej zapłaty rekompensaty przewidzianej

w § 4 umowy, jeżeli nie wykaże powstania szkody. Z umowy wynika bowiem

że obciążające pozwaną spółkę zobowiązanie stanowi rekompensatę za skutki

spowodowane oddziaływaniem składowiska odpadów komunalnych.

Powództwo w stosunku do Gminy C. podlega natomiast – według Sądu

pierwszej instancji – oddaleniu z dwóch powodów. Po pierwsze, przewidziany w § 4

umowy obowiązek zapłaty rekompensaty stanowi samodzielne zobowiązanie

pozwanej spółki. Po drugie, Gmina C. – zgodnie z art. 49 ustawy z dnia 8

marca1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 Nr 142, poz. 1591 ze zm.) –

nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania pozwanej spółki jako innej gminnej

osoby prawnej.

Apelację od wyroku wniosła pozwana spółka. Zaskarżonym wyrokiem Sąd

Apelacyjny oddalił jednak tę apelację, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę

prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy podkreślił, że z treści spornej umowy, ustalonej

z poszanowaniem reguł wykładni wskazanych w art. 65 k.c., wynika jednoznacznie,

iż obowiązek zapłaty dochodzonej należności obciąża apelującą. Wcześniej

zawierane umowy, których kontynuacją jest sporna umowa, zostały wykonane

i strony nie miały wątpliwości dotyczących obowiązku płacenia określonej w nich

rekompensaty. Sąd nie dopatrzył się też podstaw do uznania, że umowa jest

nieważna z powodu sprzeczności z ustawą lub zawarcia jej w celu obejścia prawa.

Zawierając umowę, strony ukształtowały stosunek prawny z poszanowaniem

zasady

swobody

zawierania

umów.

Analiza

treści

umowy,

wskazująca

na przysparzający charakter czynności prawnej, świadczy – wbrew zarzutowi

apelującej – o kauzalnym charakterze umowy. Zdaniem Sądu nie można także

podzielić zarzutu apelującej, że powódka nie jest biernie legitymowana, skoro była

stroną umowy stanowiącej podstawę dochodzonego roszczenia.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanej

spółki zarzucił naruszenie art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 361 i art. 363 § 1 k.c., art. 323

ustawy przez ich niezastosowanie, art. 65 § 2 k.c., art. 353 1 w zw. z art. 361 i art.

363 § 1 k.c. przez ich błędne zastosowanie, art. 58 w zw. z art. 3531 k.c. oraz art. 9

i art. 10 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym i art. 4 ustawy

z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej przez ich niezastosowanie, art.

83, art. 888, art. 890, art. 73 § 2 k.c., art. 746 § 1 i art. 740 k.c. przez ich

niezastosowanie oraz obrazę art. 378 § 1 i art. 328 k.p.c. Powołując się na te

podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania albo o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i oddalenie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej pierwszorzędne znaczenia mają

zarzuty naruszenia prawa zmierzające do wykazania, że ukształtowana w spornej

umowie odpowiedzialność za skutki korzystania ze środowiska polegającego na

składowaniu odpadów, oceniana w aspekcie zasady swobody umów, jest nieważna

na skutek naruszenia ograniczeń przewidzianych w art. 353 1 k.c. Wspomniana

umowa miała przede wszystkim zapewnić przekazywaną powodowej Gminie

rekompensatę pieniężną za negatywne skutki oddziaływania na środowisko

składowiska odpadów komunalnych, przeznaczaną na finansowanie działań

służących ochronie środowiska i poprawie warunków życia mieszkańców

miejscowości narażonych na oddziaływanie składowiska odpadów.

Należy zauważyć, że taką formę pieniężnego rekompensowania skutków

naruszania środowiska przewiduje obowiązujące Prawo o ochronie środowiska,

stanowiące sui generis ustawę zasadniczą polskiego prawa ochrony środowiska.

Są nią opłaty za korzystanie ze środowiska (art. 273 ust. 1 ustawy). Celem tych

opłat, związanych z realizacją zasady zrównoważonego rozwoju, zobowiązującej

podmioty mogące oddziaływać na środowisko do rozwoju zgodnego ze

środowiskiem (art. 6 ustawy) oraz zasady, że zanieczyszczający płaci za

zanieczyszczenie (art. 7 ustawy), jest wystawienie rachunku sprawcy naruszenia

stanu środowiska za powstanie negatywnych efektów zewnętrznych i kosztów ich

usunięcia.

Charakter prawny opłat za korzystanie ze środowiska budził spory na

gruncie poprzednio obowiązujących przepisów. Jedni uważali, że omawiane opłaty

były opłatą publiczną, a uzasadnieniem tej tezy był fakt, że w zamian za opłatę,

państwo zezwala na korzystanie ze środowiska. Inni przyjmowali natomiast,

że opłaty za korzystanie ze środowiska są podatkiem środowiskowym, gdyż mają

charakter przymusowy, bezzwrotny i nieodpłatny. Obecnie w piśmiennictwie jest

wyrażany pogląd, że bardziej jest uzasadnione stanowisko zaliczające opłaty za

korzystanie ze środowiska do podatków. Trudno bowiem przyjąć, że ekwiwalentem

tego świadczenia jest zgoda na odprowadzanie zanieczyszczeń do środowiska.

Państwo nie wytworzyło bowiem tego środowiska, a jedynie stara się nim

racjonalnie gospodarować.

Prawo ochrony środowiska określa sfery działalności, z którymi łączy

obowiązek uiszczenia opłaty za korzystanie ze środowiska. Zgodnie z art. 273 ust.

1 pkt 4 ustawy należy do nich między innymi składowanie odpadów. Obowiązek

uiszczania opłat spoczywa na podmiotach korzystających ze środowiska (art. 286

ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 20 ustawy). Prawo ochrony środowiska wyróżnia opłaty

podstawowe związane z korzystaniem ze środowiska w granicach udzielonego

zezwolenia oraz opłaty podwyższone, wnoszone za korzystanie ze środowiska bez

wymaganego zezwolenia (art. 292 i 293 ustawy). Do ponoszenia opłat za

korzystnie ze środowiska stosuje się odpowiednio przepisu działu III ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2005 r., Nr 8, poz.

60 ze zm.), z tym że uprawnienia organów podatkowych przysługują marszałkowi

województwa albo wojewódzkiemu inspektorowi ochrony środowiska (art. 281 ust.

3 ustawy).

Zgodnie z art. 273 ustawy obowiązek wniesienia opłaty za korzystanie ze

środowiska wynika bezpośrednio z mocy samego prawa, a ustalenie jej wysokości

spoczywa na podmiocie zobowiązanym do jej wniesienia na rachunek właściwego

urzędu marszałkowskiego (art. 284 ust. 1 ustawy). Wysokość opłaty jest ustalana

na podstawie stawek obowiązujących w okresie, w którym miało miejsce

korzystanie ze środowiska, i niezbędnej do ich zastosowania – prowadzonej przez

korzystającego ze środowiska – ewidencji, aktualizowanej w sposób wskazany

w ustawie (art. 285 ust. 1 i art. 287 ustawy).

Ponoszenie opłat za korzystanie ze środowiska podlega nadzorowi

właściwego marszałka województwa. W wypadku niewykonania lub nienależytego

wykonania obowiązku ponoszenia opłaty za korzystanie ze środowiska, marszałek

województwa wszczyna z urzędu postępowanie w sprawie opłaty i wydaje decyzję

ustalającą jej wysokość (art. 282 i art. 288 ustawy).

Wpływy z tytułu opłat za korzystanie ze środowiska stanowią przychody

funduszów ochrony środowiska i gospodarki wodnej (art. 400 ust. 1 i art. 401 ust. 1

ustawy). Wpływy z tytułu opłaty za składowanie odpadów stanowią w 50%

przychód gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej gminy, na

której obszarze są składowane odpady (art. 402 ust. 6 ustawy). Środki tego

funduszu są przeznaczane na cele przykładowo wymienione w ustawie, w tym

zadania modernizacyjne i inwestycyjne, służące ochronie środowiska i gospodarki

wodnej, oraz inne zadania ustalone przez radę gminy, służące ochronie środowiska

i gospodarki wodnej, wynikające z zasady zrównoważonego rozwoju, w tym na

programy ochrony środowiska (art. 406 ust. 1 ustawy). Środkami nieposiadającego

osobowości prawnej gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej

zarządzają organy samorządu terytorialnego gminy (art. 400 ust. 2 i art. 420

ustawy).

Prawo ochrony środowiska reguluje także odpowiedzialność cywilną za

szkody spowodowane oddziaływaniem na środowisko (art. 322–328). Zgodnie z art.

322 ustawy zasadą jest jednak stosowanie do tej odpowiedzialności przepisów

kodeksu cywilnego, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Prawo ochrony

środowiska nie zawiera odrębnej, samodzielnej podstawy odpowiedzialności

cywilnej za szkody spowodowane oddziaływaniem na środowisko, lecz jedynie

dostosowuje pewne przepisy kodeksu cywilnego do szczególnego przedmiotu

ochrony, jakim jest środowisko.

Odpowiedzialność

cywilna

za

szkody

spowodowane

oddziaływaniem

na środowisko może być realizowana w dwóch płaszczyznach, a mianowicie

ochrony prawnorzeczowej i odpowiedzialności deliktowej. W pierwszym wypadku

podstawę roszczeń stanowią art. 144 k.c. i art. 222 § 2 k.c. oraz art. 323 ust. 1

ustawy, rozszerzający katalog roszczeń wynikających z wymienionych przepisów

kodeksu cywilnego. Podstawę odpowiedzialności deliktowej stanowi przede

wszystkim art. 435 k.c., rzadziej – art. 415 k.c. Prawo ochrony środowiska

rozszerzyło odpowiedzialność opartą na art. 435 k.c., przyjmując, że w razie

wyrządzenia szkody przez zakład o zwiększonym ryzyku lub dużym ryzyku art. 435

§ 1 k.c. stosuje się niezależnie od tego, czy zakład ten jest wprowadzany w ruch za

pomocą sił przyrody (art. 324 ustawy). Ponadto w art. 323 ust. 2 ustawy

ustawodawca wprowadził instytucję zbliżoną do actio popularis, służącą ochronie

środowiska jako dobra wspólnego. Stanowi ona podstawę roszczeń o zapobieżenie

szkodzie. Z roszczeniem opartym na tym przepisie może wystąpić m.in. jednostka

samorządu

terytorialnego.

odpowiedzialności

Jest

odszkodowawczej

oczywiste,

że

zależy

spełnienia

od

powstanie

jej

deliktowej

przesłanek.

Musi nastąpić zatem zdarzenie, z którym prawo łączy obowiązek odszkodowania,

będące także przyczyną powstania szkody. Poza tym podstawową przesłanką tej

odpowiedzialności jest adekwatny związek przyczynowy między zdarzeniem

a szkoda.

Ze spornej umowy wynika, że pozwana zobowiązała się przekazywać

powódce określoną rekompensatę pieniężną za negatywne skutki oddziaływania na

środowisko składowiska opadów komunalnych, przeznaczaną na finansowanie

działań służących ochronie środowiska i poprawie warunków życia mieszkańców

miejscowości narażonych na oddziaływanie składowiska odpadów. Ze względu na

przewidzianą w Prawie ochrony środowiska opłatę za korzystanie ze środowiska

polegające

na

składowaniu

odpadów,

ukształtowane

w

spornej

umowie

zobowiązanie pozwanej należało uznać za sprzeczne z naturą tej opłaty

i regulującymi ją przepisami ustawy. Jak wynika z wyżej omówionych przepisów

dotyczących

tej opłaty,

powstaje

ona z mocy prawa

i jest

podatkiem

środowiskowym. Prawo ochrony środowiska reguluje zasady jej ustalania i nadzór

oznaczonych organów administracji państwowej dotyczący wykonania obowiązku

jej ponoszenia. Ustawowo

został też uregulowany sposób

wykorzystania

omawianej opłaty. W znacznej części stanowi ona przychód, pozostającego

w dyspozycji organów samorządu terytorialnego gminy, gminnego funduszu

ochrony środowiska i gospodarki wodnej gminy, na której obszarze są składowane

odpady. Opłata za składowanie odpadów w naszym systemie prawa ochrony

środowiska podlega więc regulacji za pomocą metod właściwych prawu publicznemu,

a nie prawu prywatnemu. W tej sytuacji umowę, kształtującą odpowiadające funkcji tej

opłaty zobowiązanie pozwanej do pieniężnego rekompensowania negatywnych skutków

składowania odpadów, należało uznać za nieważną. Zawierając tę umowę strony

ukształtowały bowiem treść stosunku prawnego z naruszeniem granic zasady swobody

umów (art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 k.c.).

Do takiego wniosku prowadzi również ocena ukształtowanej w spornej umowie

odpowiedzialności za negatywne skutki oddziaływania na środowisko składowiska

odpadów komunalnych, dokonana w aspekcie przepisów kodeksu cywilnego

regulujących

odpowiedzialność

deliktową.

Ukształtowana

w

spornej

umowie

odpowiedzialność nie spełnia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu

czynów niedozwolonych.

Zgodnie z art. 361 § 1 k.c. niezbędną przesłanka cywilnej odpowiedzialności

odszkodowawczej, bez względu na źródło jej powstania, jest adekwatny związek

przyczynowy. W cywilistyce podkreśla się, że pełni on podwójną rolę. Po pierwsze, ma

znaczenie jako przesłanka powstania odpowiedzialności. Innymi słowy rozstrzyga o tym,

czy dana osoba ponosi odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę. Odszkodowanie nie

należy się, jeżeli między konkretnym zdarzeniem a szkodą nie zachodził normalny

związek

przyczynowy.

odpowiedzialności

Po

drugie

odszkodowawczej.

związek

Z

przyczynowy

przytoczonego

stanowi

granicę

przepisu

wynika,

że odszkodowanie należy się tylko w granicach adekwatnego związku przyczynowego.

Tymczasem w spornej umowie adekwatny związek przyczynowy nie stanowi przesłanki

odpowiedzialności za negatywne skutki oddziaływania na środowisko składowiska

odpadów komunalnych. Strony uznały, że do powstania tej odpowiedzialności wystarczy

określenie w umowie wysokości rekompensaty pieniężnej oraz wskazanie celu, jakiemu

ona służy i sposobu jej zapłaty.

Jedną z podstawowych zasad polskiego prawa cywilnego jest – wynikająca z art.

361 § 2 k.c. – zasada pełnego odszkodowania. Wprawdzie nie ma ona charakteru

bezwzględnie obowiązującego, jednakże możliwość innego uregulowania zakresu

szkód podlegających naprawieniu nie oznacza, że strony mogą – tak jak w spornej

umowie – za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym ustalić zryczałtowane odszkodowanie, bez ustalenia zakresu naprawianej szkody. Nawet po ograniczeniu zakresu

szkody (np. do strat) odszkodowanie powinno odpowiadać ograniczonemu zakresowi

szkody. Wprawdzie ustalenie zryczałtowanego odszkodowania jest możliwe w ramach

instytucji kary umownej (art. 483 i art. 484 k.c.) czy zadatku (art. 394 k.c.), jednakże są to

rozwiązania szczególne, niezwiązane z odpowiedzialnością deliktową .

Przepis art. 361 § 1 k.c. ma

charakter bezwzględnie obowiązujący; nie ma

przepisu szczególnego, stanowiącego inaczej. Zawarte w art. 361 § 2 k.c. zastrzeżenie

„w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy” nie dotyczy § 1, lecz

treści § 2 poza wyrazami „w powyższych granicach”. Charakter normy bezwzględnie

obowiązującej ma również przepis art. 435 k.c. Wynika to z art. 437 k.c. zawierającego

zakaz wyłączenia albo ograniczenia z góry odpowiedzialności określonej w art. 435 k.c.

Umowne ukształtowanie treści stosunku prawnego niezgodnie z tymi przepisami narusza

przewidziane w art. 3531 k.p.c. granice zasady swobody umów i powoduje nieważność

czynności prawnej.

Wobec stwierdzenia, że z powodów wyżej wskazanych zawarta przez strony

umowa, stanowiąca podstawę uwzględnienia powództwa, jest nieważna, należało orzec

jak w sentencji wyroku (art. 39816 k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach procesu jest oparte na art. 98 w zw. z art. 39821 i art. 391

§ 1 k.p.c. Zasądzone koszty procesu obejmują: 7200 zł wynagrodzenia radcy prawnego

za pierwszą instancję, 39 075 zł z tytułu wpisu od apelacji, 5400 zł wynagrodzenia radcy

prawnego za drugą instancję, 37 476 zł z tytułu opłaty od skargi kasacyjnej i 3600 zł

wynagrodzenia radcy prawnego za instancję kasacyjną.

eb