V CSK 65/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 65/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa E. M. prowadzącego działalność gospodarczą P.H. "M." E.

M. w J.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w J., T. O. i Ł. N.

o stwierdzenie bezskuteczności umów,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 listopada 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanych solidarnie

na rzecz powoda kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 8 maja 2008 r. oddalili powództwo E. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w J., T.O. i Ł. N. o

stwierdzenie bezskuteczności umowy z dnia 18 kwietnia 2007 r. zawartej między

pozwanymi o ustanowienie na rzecz T. O. i Ł. N. spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu użytkowego o pow. 599,50 m 2, położonego w J. przy ul. M. 12/4

(uprzednio 10), dla którego Sąd Rejonowy w J. prowadzi księgę wieczystą Kw Nr

2[…] oraz umowy z dnia 6 grudnia 2007 r. przenoszącej własności tego lokalu na

rzecz T. O. i Ł. N.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym.

Powoda łączyła z pozwaną Spółdzielnią Mieszkaniową od 1989 r. umowa

najmu wcześniej opisanego lokalu użytkowego. W dniu 19 października 1995 r.

strony te zawarły umowę przydziału i użytkowania lokalu użytkowego, w której

powód zobowiązał się do ponoszenia opłat eksploatacyjnych oraz wniesienia

wkładu budowlanego ustalonego przez Spółdzielnię na kwotę 173.213,88 zł

w 96 ratach miesięcznych poczynając od 30 listopada 1995 r. Po uiszczeniu całego

wkładu powód miał uzyskać prawo do przedmiotowego lokalu. Powód uiścił pełną

kwotę wkładu do dnia 31 marca 2003 r. Zgodnie ze statutem pozwanej Spółdzielni

obowiązującym w dacie zawarcia umowy, przydział spółdzielczego lokalu

użytkowego mógł otrzymać wyłącznie członek Spółdzielni. Przeprowadzona

w 1999 r. w pozwanej Spółdzielni lustracja wykazała, że umowa przydziału

i użytkowania lokalu użytkowego zawarta

z powodem nie znajduje podstaw

w obowiązujących przepisach prawa spółdzielczego,

w następstwie czego

Spółdzielnia zawiadomiła powoda o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli zawartego w § 5 pkt 1a umowy. Uchwałą z dnia 1 lutego 2000 r.

zarząd Spółdzielni uznał, że umowa z powodem zawarta została wbrew przepisom

prawa. Spółdzielnia wystąpiła przeciwko powodowi o stwierdzenie nieważności

umowy z dnia 19 października 1995 r., a jej powództwo zostało prawomocnie

oddalone wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 17 lutego 2003 r. Pismem z dnia 18

marca

2003

r.

pozwana

wypowiedziała

powodowi

umowę

ze skutkiem

natychmiastowym powołując się na okoliczności wymienione w § 9 tej umowy.

Natomiast powód pismem z dnia 31 marca 2003 r. zwrócił się do Spółdzielni o

przyjęcie w poczet członków. Zarząd Spółdzielni uchwałą z dnia 13 maja 2003 r.

odmówił przyjęcia powoda w poczet członków, a rada nadzorcza utrzymała tę

uchwalę w mocy. Powód wystąpił więc do sądu z pozwem o zobowiązanie

Spółdzielni do przyjęcia go w poczet członków oraz ustanowienie na jego rzecz

spółdzielczego własnościowego prawa do zajmowanego lokalu użytkowego. W toku

procesu cofnął jednak powództwo o przyjęcie w poczet członków i w tym zakresie

postępowanie

zostało

prawomocnie

umorzone,

zaś

w pozostałej

części

prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 4 października 2006 r.,

wobec uznania, że przeszkodę dla jego uwzględnienia stanowi brak członkostwa

powoda w pozwanej Spółdzielni. W dniu 26 marca 2007 r. Spółdzielnia przystąpiła

do przetargu na ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

użytkowego zajmowanego nadal przez powoda. W specyfikacji istotnych warunków

zamówienia (siwz) zawarta była informacja, że przedmiotowy lokal znajduje się w

użytkowaniu osoby trzeciej, z którą Spółdzielnia pozostaje w sporze sądowym. W

dniu 18 kwietnia 2007 r. doszło do zawarcia umowy między Spółdzielnią a dwoma

pozostałymi pozwanymi, której przedmiotem było ustanowienie na ich rzecz

spółdzielczego własnościowego prawa do przedmiotowego lokalu. W umowie

strony ustaliły, że korzyści, ciężary i zobowiązania związane z lokalem wynikające z

umowy z dnia 19 października 1995 r. zawartej między Spółdzielnią i powodem

przechodzą na tych członków spółdzielni i współuprawnionych do spółdzielczego

własnościowego prawa z dniem podpisania umowy i w tym przedmiocie nie wnoszą

oni zastrzeżeń. W dniu 6 grudnia 2007 r. te same strony zwarły umowę

przeniesienia własności lokalu w formie aktu notarialnego.

Oddalając

powództwo

Sąd

Okręgowy

wskazał,

że

ustanowienie

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu użytkowego mogło nastąpić

wyłącznie na rzecz członka spółdzielni. Powód nie był członkiem pozwanej

Spółdzielni i w świetle postanowień obowiązującego wówczas statutu

nie

przysługiwało mu roszczenie o przyjęcie w poczet członków. Tym samym, w datach

zawarcia spornych umów nie przysługiwało mu roszczenie, które podlegałoby

ochronie na podstawie na podstawie art. 59 k.c.

Odmiennej oceny prawnej dokonał Sąd Apelacyjny, który rozpoznawał

sprawę na skutek apelacji powoda. Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd ten

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i uznał za bezskuteczne w stosunku do powoda

umowy z dnia 18 kwietnia 2007 r. i z dnia 6 grudnia 2007 r. w zakresie, jakim

wykonywanie

ich

czyni

niemożliwym

o ustanowienie

na

jego

rzecz

zaspokojenie

spółdzielczego

roszczenia

własnościowego

powoda

prawa

do

przedmiotowego lokalu (obecnie roszczenia o ustanowienie i przeniesienie

odrębnej własności lokalu). W jego uzasadnieniu wskazał, że w dacie złożenia

przez powoda wniosku o przyjęcie w poczet członków pozwanej Spółdzielni

i ustanowienia na jego rzecz własnościowego prawa do lokalu (31 marca 2003 r.)

obowiązywała już ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (tekst jedn. Dz. U. 2003 r., Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej jako

„u.s.m.”) i zgodnie z art. 171 tej ustawy – w obowiązującym wówczas brzmieniu spółdzielcze własnościowe prawo lokalu powstawało z chwilą zawarcia stosownej

umowy między spółdzielnią i jej członkiem. Obowiązujący wówczas w pozwanej

Spółdzielni statut przewidywał, że warunkiem członkostwa, który powód spełniał,

było zgromadzenie środków na wkład budowlany w wymaganej wysokości. Istotne

jest więc, czy powodowi przysługiwało roszczenie o przyjęcie w poczet członków.

W kwestii tej Sąd Apelacyjny stwierdził, że źródłem takiego roszczenia jest przepis

ustawy, postanowienie statutu oraz umowa ze spółdzielnią. Po dokonaniu analizy

umowy z dnia 19 października 1995 r. i jej wykładni zgodnie z art. 65 § 2 k.c., mając

na względzie w szczególności zamiar stron i cel umowy, uznał, że zawarte w niej

zobowiązanie Spółdzielni do ustanowienia na rzecz powoda prawa do lokalu

użytkowego zawierało w sobie zobowiązanie do przyjęcia powoda na członka

Spółdzielni i było z nim równoznaczne. Umowa ta zgodnie z prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 17 lutego 2003 r. jest ważna i nie została

skutecznie wypowiedziana, a powód wniósł pełny wkład budowlany. Powodowi

przysługuje zatem – na podstawie art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o

zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i zmianie niektórych innych ustaw

(Dz. U. z 2007 r., Nr 125, poz. 873 - dalej jako „ustawa zmieniająca z 2007 r.”)

roszczenie o ustanowienie i przeniesienie odrębnej własności lokalu, zgodnie

bowiem z tym przepisem ekspektatywa spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu stała się z mocy prawa ekspektatywą prawa odrębnej własności lokalu.

Roszczenie to podlega ochronie na podstawie art. 59 k.c., gdyż zaskarżone

umowy, zawarte między pozwanymi, czynią niemożliwym zadośćuczynienie

roszczeniu powoda. Sąd Apelacyjny uznał, że powód zachował termin do

wytoczenia obecnego powództwa oraz, że pozwani wiedzieli o roszczeniu powoda.

Informacja taka wynikała bowiem z sizw z marca 2007 r., a nadto jak przyznali

pozwani nabywcy lokalu, w kwietniu 2007 r., na tydzień przed zawarciem umowy

o ustanowieniu

na

ich

rzecz

spółdzielczego

własnościowego

prawa

do

przedmiotowego lokalu odbyło się spotkanie pozwanych w celu omówienia jej

warunków, a w tym czasie Spółdzielnia już wiedziała o wytoczonym przez powoda

powództwie o przyjęcie go w poczet członków. Niezbitym dowodem, że pozwani

posiadali taką wiedzę jest także § 2 ust. 4 umowy z dnia 18 kwietnia 2007 r., gdzie

wskazano, że korzyści, ciężary i zobowiązania związane z lokalem i wynikające

z umowy zawartej przez Spółdzielnię z powodem w dniu 10 października 1995 r.

przechodzą na pozwanych bez ich zastrzeżeń.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli pozwani powołując

w niej obie ustawowe podstawy.

W ramach podstawy naruszenia przepisów procesowych zarzucili:

-

naruszenie art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. przez zaniechanie rozpoznania przez

Sąd Apelacyjny zarzutów podniesionych przez pozwanych przed Sądem

Okręgowym i w odpowiedzi na apelację powoda oraz pominięcie zeznań

pozwanych,

-

art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. przez pominięcie dowodu z akt VI GC …/04

Sądu Okręgowego w L.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzucili:

-

naruszenie: art. 59 i 64 k.c. oraz art. 7 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 14 czerwca

2007 r. o zmianie ustawy spółdzielniach mieszkaniowych w zw. z art. 173

ust. 1 i art. 174 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych przez ich błędne zastosowanie wyrażające się w przyjęciu,

że powodowi przysługuje roszczenie o ustanowienie przez pozwaną

Spółdzielnię odrębnej własności lokalu mimo, iż ani w dacie zawierania

zaskarżonych umów, ani w dacie wyrokowania nie był członkiem pozwanej

Spółdzielni, a to wobec niezłożenia przez Spółdzielnię oświadczenia

o przyjęciu go w poczet członków i nieistnienia w obrocie orzeczenia sądu

zastępującego to oświadczenie,

-

naruszenie art. 7 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. w zw. z art. 17 3

ust. 1 i art. 174 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. przez ich błędną

wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że na skutek umowy zawartej przez

Spółdzielnie z powodem powstała ekspektatywa własnościowego prawa do

lokalu w rozumieniu art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r., podczas

gdy jedynie prawo wynikające z umowy zawartej przez spółdzielnię

mieszkaniową z jej członkiem na zasadzie art. 173 ust. 1 i 174 ust. 1 stanowi

ekspektatywę własnościowego prawa do lokalu w rozumieniu art. 7 ust. 4

ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r.

Wskazując na powyższe wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji powoda lub przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji w granicach apelacji

w znaczeniu użytym w art. 378 § 1 k.p.c. oznacza, że sąd ten rozpoznaje sprawę

merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń faktycznych

prowadząc dowody lub je ponawiając albo poprzestając na materiale zebranym

w sądzie pierwszej instancji, ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od

zarzutów podniesionych w apelacji, kontroluje prawidłowość postępowania przed

sądem pierwszej instancji, pozostając w tym zakresie związany zarzutami

podniesionymi w apelacji, biorąc przy tym z urzędu pod rozwagę – w granicach

zaskarżenia - nieważność postępowania, orzeka co do istoty sprawy stosownie do

wyników postępowania przy uwzględnieniu zasady reformationis in peius

(uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN, z.p. z dnia 31 stycznia 2008 r.,

III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny, które odbyło się w myśl

powyższych zasad przedstawia się jako prawidłowe. W zakresie objętym zarzutami

wniesionej skargi kasacyjnej Sąd ten podzielił ocenę dowodów przyjętą za

podstawę ustalenia przez Sąd Okręgowy, że zawierając zaskarżone umowy

pozwani wiedzieli o istnieniu roszczeń powoda wynikających z umowy z dnia

19 października 1995 r. Jednak krytyczne odniesienie się do części dowodów,

którym odmówił wiary nie uzasadnia zarówno zarzutu pominięcia części

zgromadzonego w sprawie materiał dowodowego, co mogłoby uchybiać art. 382

k.p.c., ani też zarzutu nierozpoznania sprawy w granicach apelacji, co naruszałoby

art. 378 § 1 k.p.c. Oba te zarzuty w sformułowanej w skardze postaci zmierzają

w istocie do obejścia przepisu art. 3983 § 3 k.p.c., wyłączającego z podstaw skargi

zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów. Jako niedopuszczalny

oceniony być musi w związku z treścią art. 39813 § 2 k.p.c. zarzut naruszenia art.

382 i 378 § 1 k.p.c. przez pominięcie dowodu z akt sprawy Sądu Okręgowego

w Legnicy powołanego na okoliczność, która nie była dotychczas przedmiotem

twierdzeń pozwanych i po raz pierwszy podniesiona została w skardze kasacyjnej.

Podstawową przesłanką zastosowania art. 59 k.c. jest istnienie po stronie

osoby

żądającej

ochrony

prawnej

roszczenia

ze

wcześniej

istniejącego

zobowiązania. Z treści zaskarżonego wyroku wynika, że przedmiotem udzielonej

powodowi ochrony było roszczenie o ustanowienie własnościowego prawa do

lokalu zawierające w sobie zobowiązanie do przyjęcia powoda w poczet członków

pozwanej Spółdzielni. Do wniosku takiego doprowadziła Sąd Apelacyjny odmienna

od dokonanej przez Sąd pierwszej instancji wykładnia umowy zawartej dnia

19 października 1995 r. przez powoda z pozwaną Spółdzielnią. Wiążący prawnie,

na użytek rozstrzygnięcia przedmiotowej spawy, sens zawartych w niej oświadczeń

woli stron ustalił Sąd Apelacyjny przyznając przy ich interpretacji priorytet regule

rzeczywistej woli stron oraz kierując się celem zwartej przez nie umowy.

Zarówno reguły interpretacyjne uznane przez Sąd Apelacyjny za obowiązujące

przy tłumaczeniu postanowień umowy, na których oparta został w wykładnia

przedmiotowej umowy jak i jej rezultat nie zostały zakwestionowane w skardze

kasacyjnej, która nie zawiera właściwego dla możliwości ich podważenia zarzutu

naruszenia art. 65 k.c. W tym zaś stanie rzeczy stanowisko Sądu Apelacyjnego co

do istnienia podlegającego ochronie na podstawie art. 59 k.c. roszenia powoda

o treści ustalonej w zaskarżonym wyroku pozostaje poza kontrolą Sądu

Najwyższego, który rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność

postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.) i nie jest uprawniony do oceny, czy zaskarżony

wyrok narusza inne poza wskazanymi w niej przepisy. W tych warunkach,

w konsekwencji przyjętej przez Sąd Apelacyjny konstrukcji roszczenia, jakie

przysługuje

powodowi

w

stosunku

do

pozwanej

Spółdzielni,

pozbawiona

doniosłości prawnej dla oceny zasadności udzielonej mu ochrony prawnej jest

podnoszona przez skarżących w ramach zarzutów błędnego zastosowania

przepisów prawa materialnego kwestia nie uzyskania przez powoda dotychczas

statusu członka tej Spółdzielni.

Zgodnie z poglądem prezentowanym zarówno w literaturze prawniczej jak

i w orzecznictwie (uchwała SN z dnia 16 listopada 2004 r., III CZP 68/04, OSNC

2005, nr 11, poz. 183, wyrok SN z dnia 10 listopada 2006 r., I CSK 226/06,

nie publ.) prawa członków spółdzielni, a także osób nie będących członkami,

wynikające z zawartych ze spółdzielnią mieszkaniową przed wejściem w życie

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i niezrealizowanych umów, w wyniku

których miały być na ich rzecz ustanowione przez spółdzielnię ograniczone prawa

rzeczowe do lokali stanowiących własność spółdzielni, co do zasady zamieniły się

z dniem wejścia w życie tej ustawy w ekspektatywę odrębnej własności lokali.

Zasadę zastępowania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu odrębną

własnością lokalu kontynuuje ustawa z dnia z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 125, poz. 873), której art. 7 wyłączył możność zawierania umów

tworzących ekspektatywę spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz

umów o ustanowienia tego prawa. Zgodnie z art. 7 ust. 4 tej ustawy dotychczasowa

ekspektatywa

spółdzielczego

własnościowego

prawa

do

lokalu

ulega

przekształceniu w ekspektatywę odrębnej własności lokalu, a przyznane nią

roszczenia

podlegają

realizacji

według

zasad

ustawy

zmieniającej.

Wbrew stanowisku skarżących przepis ten, który nie wprowadza w zakresie objętej

nim regulacji żadnych ograniczeń, nie daje podstaw do przyjęcia, że z dniem

wejścia w życie ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r., przekształceniu uległy jedynie

roszczenia o ustanowienie własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu

będące ekspektatywami w rozumieniu uchylonego tą samą ustawą art. 17 3 u.s.m.,

zaś inne roszczenia o ustanowienie własnościowego prawa do lokalu wygasły.

Pogląd taki jest nie do przyjęcia z uwagi na nie dające się zaakceptować jego

konsekwencje

w postaci

pozbawienia

uprawnionych

prawa

podmiotowego

w postaci oczekiwania na ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu,

przekształconego

mieszkaniowych

po

wejściu

w ustanowienie

w

odrębnej

życie

ustawy

własności

o

lokalu

spółdzielniach

(zob.

również

uzasadnienie uchwały SN z dnia 16 listopada 2004 r., III CZP 68/04).

Z tych względów wniesiona skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 398 14

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 w zw. z art. 321 § 1 i art. 39821 k.p.c.

jz