V CSK 64/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 64/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa J. R. i R. G. przeciwko A. G. o ochronę praw autorskich, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 grudnia 2005 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 marca 2005 r.,

sygn. akt I ACa (...),

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie apelacyjne przeprowadzone na

rozprawie w dniu 17 marca 2005 r. i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 marca 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów J.

R. (wydawcy) i R. G. (autora) od wyroku Sądu Okręgowego w K. oddalającego ich

powództwo o ochronę praw autorskich, wniesione przeciwko pozwanemu A. G.

Sąd odwoławczy podkreślił, że zasadniczym problemem w rozpoznawanej

sprawie jest określenie przedmiotu ochrony prawnej, oznaczonego w pozwie jako zbiór

funkcjonalny, tematyczny i koncepcyjny materiałów fotograficznych, wykorzystany w

albumie R. G. „W.(...). P.(...). 1911 - 2001”. Ostatecznie jednak powodowie sprecyzowali

przedmiot ochrony jako utwór uformowany ze zdjęć postaci i zdarzeń związanych

z Klubem Piłkarskim „P.(...)”, składający się z 340 zdjęć. Tego rodzaju zbiór nie został

wszakże w całości opublikowany i nie wiadomo czy istnieje, bowiem powodowie go nie

przedstawili i nie wykazali, iżby przedmiotem ochrony był utwór w rozumieniu art. 1 ust.

1 i art. 3 prawa autorskiego. Opis „zbioru” ograniczył się w istocie do wskazania jego

fragmentów (niektórych zdjęć wykorzystanych w innym utworze, tj. w publikacji

pozwanego „P.(...)”. Niemożność identyfikacji chronionego zbioru stanowiła - zdaniem

Sądu Apelacyjnego – wystarczającą podstawę oddalenia powództwa. Powodowy

wydawca nie wykazał ponadto swojej legitymacji materialnoprawnej do wystąpienia z

roszczeniem o ochronę praw autorskich.

Powodowie w skardze kasacyjnej wnieśli o uchylenie tego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący powołali się na nieważność postępowania apelacyjnego wskutek

pozbawienia możności obrony ich praw w tym postępowaniu (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Sąd

Apelacyjny - z naruszeniem art. 214 k.p.c. – nie uwzględnił bowiem wniosku powodów o

odroczenie rozprawy przy udokumentowanej chorobie ich pełnomocnika i wydał

niekorzystny dla nich wyrok.

Podniesiony został również zarzut naruszenia art. 230 i 316 k.p.c. przez

pominięcie „stanu milczącego przyznania okoliczności twórczego charakteru zbioru

autorstwa powoda R. G.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 230 i 316 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. mieści się

poza zakresem rozpoznania kasacyjnego, gdyż dotyczy sfery ustaleń faktycznych.

Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być mianowicie zarzuty dotyczące ustalenia

faktów i oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt. 5 k.p.c.) wiąże się z oddaleniem

wniosku o odroczenie rozprawy apelacyjnej, wyznaczonej na dzień 17 marca 2005 r., z

uwagi na chorobę pełnomocnika powodów w dniach 11-18 marca 2005 r. i wydaniem

niekorzystnego dla skarżących wyroku.

We wniosku z dnia 15 marca 2005 r. o odroczenie rozprawy pełnomocnik powołał

się na swoją chorobę potwierdzoną zaświadczeniem lekarskim oraz na niemożność

znalezienia zastępcy substytucyjnego w tak krótkim czasie. Sąd Apelacyjny uzasadnił

swoją odmowę brakiem przesłanek z art. 214 k.p.c., ponieważ prawidłowo prowadzona

kancelaria adwokacka powinna być przygotowana na takie zdarzenia losowe jako na

zdarzenia dające się przewidzieć, a w ciągu 6 dni istniała możliwość zapewnienia

zastępstwa substytucyjnego.

Art. 214 k.p.c. stanowi m.in., że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli nieobecność

strony (jej pełnomocnika) jest wywołana nadzwyczajnym zdarzeniem lub inną znaną

sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Choroba strony (pełnomocnika)

jest jednoznacznie uznawana w judykaturze za przyczynę nieobecności wywołaną

„nadzwyczajnym zdarzeniem” (por. m.in. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 18

marca 1981 r., I PRN 8/81 – OSNCP 1981, z. 10, poz. 201 oraz z dnia 1 czerwca 2000

r., I CKN 64/00 – OSNC 2000, z. 12, poz. 227). W praktyce sądowej toleruje się

przedłożenie zwykłego zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego chorobę, a w

przypadkach

budzących

wątpliwości

uzasadnione

jest

żądanie

przedstawienia

zaświadczenia lekarza sądowego. Przyjmuje się również, że wydanie wyroku przy

nieobecności strony (pełnomocnika) wywołanej nadzwyczajnym zdarzeniem, na jej

niekorzyść, mimo konieczności odroczenia rozprawy, prowadzi do nieważności

postępowania z racji pozbawienia strony obrony jej praw (art. 379 pkt. 5 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie nie był kwestionowany fakt udokumentowanej choroby

pełnomocnika w dniach 11-18 marca 2005 r., co oznacza, iż nie mógł on stawić się na

rozprawę apelacyjną w dniu 17 marca 2005 r. Nie kwestionując takiej konkluzji, Sąd

Apelacyjny uznał, że istniała możliwość zapewnienia zastępstwa substytucyjnego. We

wniosku o odroczenie rozprawy pełnomocnik powodów wskazał jednak, iż nie miał takiej

możliwości.

Tego typu kontrowersje występują stale w postępowaniu sądowym i nie można

ich z góry rozstrzygnąć, bo mają indywidualny charakter, nie nadający się do

generalizowania. Zasadnicze znaczenie ma tu miarodajne odtworzenie zdarzeń

faktycznych, nie zawsze łatwe do przeprowadzenia.

Na tle konkretnego stanu faktycznego w rozpoznawanej sprawie stanowisko

Sądu Apelacyjnego jest zbyt rygorystyczne, bo w istocie oznacza, że instytucja

substytucji zawsze może uruchomić zastępstwo chorego profesjonalnego pełnomocnika.

Odnosząc się polemicznie do tego stanowiska należy wskazać, że pełnomocnik

powodów miał poważne trudności w zorganizowaniu zastępstwa substytucyjnego w

ciągu kilku dni, podczas chorobowego ograniczenia swojej aktywności zawodowej, przy

uwzględnieniu

odległości

siedziby

kancelarii

adwokackiej

od

siedziby

Sądu

orzekającego. Zastępowana strona ma prawo do rzetelnego procesu, a to oznacza –

według europejskich standardów – obowiązek sądu nieobniżenia poziomu pomocy

prawnej wskutek własnych działań. Ewentualny substytut – z uwagi na skomplikowaną

problematykę prawną rozpoznawanej sprawy – musiałby mieć zagwarantowaną

możliwość przygotowania się do rozprawy, tym bardziej iż w instancji apelacyjnej

zaistniała konieczność sprecyzowania roszczenia oraz zostały zgłoszone wnioski

dowodowe (por. też art. 149 § 2 k.p.c.). W konsekwencji wiarygodna była informacja

pełnomocnika powodów o niemożności zapewnienia zastępstwa substytucyjnego, a w

szczególności – zagwarantowania rzetelnej substytucji. Prowadzi to do konkluzji, że

powodowie na rozprawie z dnia 17 marca 2005 r. zostali pozbawieni obrony swych praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.). Należało więc uchylić zaskarżony wyrok, znieść postępowanie w

zakresie dotkniętym nieważnością oraz przekazać sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 398 15

§ 1 k.p.c., 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c.).