V CSK 63/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 63/09

POSTANOWIENIE

Dnia 30 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Anny H.

przy uczestnictwie Zofii F.-I., Ryszarda C., Andrzeja C., Jacka Z. i Artura Z.

o odłączenie części nieruchomości z Kw Nr „x” i założenie osobnej księgi

wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 3 kwietnia 2008 r.

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w C. Wydział Zamiejscowy Ksiąg Wieczystych w K.

postanowieniem z dnia 18 lutego 2008 r. oddalił wniosek Anny H. o odłączenie z

księgi wieczystej nr „x” części nieruchomości oznaczonej jako działki nr 451/9 i

451/14 i założenie dla niej osobnej księgi wieczystej oraz wpisanie prawa własności

na jej rzecz.

Sąd ustalił, że w dziale drugim księgi wieczystej nr „x” wpisani są jako

współwłaściciele: Anna H., Zofia F.-I., Ryszard C. i Andrzej C. w udziałach po 2/10

części oraz Jacek Z. i Artur Z. w udziałach po 1/10 części, którzy uzyskali udziały w

nieruchomości w wyniku spadkobrania po dwóch spadkodawcach – Franciszku C.

i Halinie Z. W wyniku tego powstała między nimi wspólność masy majątkowej w

postaci spadku co do całej nieruchomości wpisanej w księdze wieczystej nr „x”.

Zawartą przed notariuszem umową z dnia 31 października 2007 r. Anna H.,

Zofia F.-I., Ryszard C., Andrzej C., Jacek Z. i Artur Z. dokonali zniesienia

współwłasności nieruchomości opisanej w księdze wieczystej nr „x” między innymi

w ten sposób, że Anna H. nabyła własność działek nr 451/9 i 451/14.

Sąd Rejonowy uznał, że wspólność masy majątkowej w postaci spadku

nabytego przez kilku spadkobierców nie stanowi współwłasności, która może być

zniesiona w myśl art. 210 k.c., lecz konieczne jest zastosowanie art. 1035 i nast.

k.c. i uznał za nieważne, jako sprzeczne z art. 1035 k.c. in fine, zniesienie

współwłasności majątku spadkowego w trybie art. 210 i nast. k.c. Ponadto stanął na

stanowisku, że przy dziedziczeniu wielostopniowym działu spadku należy dokonać

w kolejności odwrotnej niż dochodziło do otwarcia spadku, osobno po każdym ze

spadkobierców. W konsekwencji orzekł w oparciu o art. 6269 k.p.c.

Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę na skutek apelacji wnioskodawczyni,

uznał ustalenia Sądu Rejonowego za własne i oddalił apelację postanowieniem z

dnia 3 kwietnia 2008 r.

Od powyższego postanowienia wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną.

W skardze, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.),

zarzucała naruszenie prawa materialnego: 1) poprzez błędną wykładnię art. 65 § 2

k.c. w zw. z art. 1035 k.c. polegającą na nieuwzględnieniu przy dokonywaniu

wykładni zawartej przez strony umowy zamiany i zniesienia współwłasności

zgodnego zamiaru stron oraz celu umowy i poprzestaniu jedynie na wykładni

opartej o jej dosłowne brzmienie, to jest przyjęciu, iż powołana umowa była umową

zniesienia

współwłasności,

a

nie

umową

działu

spadku

oraz

zniesienia

współwłasności i w konsekwencji uznanie, że zachodzi w świetle art. 626 9 k.p.c.

w zw. z art. 1035 k.c. przeszkoda do dokonania wnioskowanego w tej umowie

wpisu; 2) poprzez błędną wykładnię art. 1035 k.c. i przyjęcie, że dla dokonania

działu spadku po kilku spadkobiercach konieczne jest dokonanie odrębnego działu

po każdym ze spadkobierców oraz zawieranie umów w odwrotnej kolejności do tej,

w której dochodziło do otwarcia spadku.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucała naruszenie prawa

procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez sporządzenie uzasadnienia, które pozbawione

jest uzasadnienia prawnego oraz odniesienia się do zarzutów apelacji, co

niemożliwa poddanie tego stanowiska ocenie w kontekście podniesionych zarzutów

kasacyjnych.

W

konkluzji

skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie są trafne zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej,

które

podlegają

rozpoznaniu

w

pierwszej

kolejności

dlatego,

że

ocena

prawidłowości zastosowania i wykładni przepisów prawa materialnego może być

dokonana jedynie na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzucała naruszenie art. 328 § 2

k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. Jakkolwiek bowiem naruszenie tego przepisu

z reguły nie ma wpływu na treść orzeczenia, gdyż uzasadnienie sporządzane jest

po jego wydaniu, jednak niezachowanie wymagań konstrukcyjnych uzasadnienia

może czynić zasadnym podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa

materialnego przez jego zastosowanie do niedostatecznie ustalonego stanu

faktycznego (por. m.in. wyrok SN z dnia 5 września 2001 r., l PKN 615/00, OSNCP

2003. nr 15, poz. 352). Taka sytuacja jednak nie ma miejsca. Wbrew zarzutom

skarżącej zarówno podstawa faktyczna jak i prawna rozstrzygnięcia została

w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia przedstawiona w sposób wystarczający

dla

przeprowadzenia

kontroli

kasacyjnej, zatem

wymagania

konstrukcyjne

przytoczonego przepisu zostały w wystarczającym stopniu zachowane.

Nie można także podzielić wszystkich zarzutów odnoszących się do

naruszenia prawa materialnego. Naruszenia art. 65 i 1035 k.c. skarżąca upatrywała

w wadliwej ich wykładni, prowadzącej do wniosku, że uczestnicy postępowania

zawarli umowę o dział spadku, a nie umowę o zniesienie współwłasności.

Dokonanie przez sąd wieczystoksięgowy wykładni umowy, stanowiącej

materialną podstawę wpisu w księdze wieczystej, jest nie tylko dopuszczalne, ale

wręcz konieczne, skoro sąd ten musi oceniać materialnoprawne skutki czynności

prawnej. Wykładni tej jednak dokonuje jedynie na podstawie tekstu dokumentu

i treści księgi wieczystej, nie prowadząc innego postępowania, w szczególności nie

wysłuchuje stron czynności prawnej w celu ustalenia ich zgodnego zamiaru i celu.

Takiej wykładni Sąd, wbrew zarzutom skarżącej, dokonał i trafnie uznał, że

zawarta została umowa o zniesienie współwłasności, a nie umowa o dział spadku.

Do uznania umowy za umowę o dział spadku nie wystarczy sam fakt, że

zawierali ją wszyscy spadkobiercy i że wskazano w niej, iż nieruchomość stanowiła

własność spadkodawców.

Jakkolwiek dział spadku, gdy w jego skład wchodzi nieruchomość, jest

instytucją podobną do zniesienia współwłasności, to jednak istnieją między nimi

zasadnicze różnice powodujące, że nie jest dopuszczalne zniesienie przez

spadkobierców współuprawnienia co do poszczególnych praw majątkowych

wchodzących w skład spadku przy zastosowaniu instytucji specyficznych dla tych

praw. Podkreśla się w doktrynie, że spadkobiercom nie przysługuje swoboda co do

wyboru pomiędzy działem spadku i innym zdarzeniem zmierzającym do zniesienia

współuprawnienia

prawa

majątkowego

wchodzącego

w

skład

spadku,

w szczególności nie ma swobody wyboru pomiędzy działem spadku a zniesieniem

współwłasności. Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budziło wątpliwości,

że wspólność masy majątkowej w postaci spadku nabytego przez kilku

spadkobierców nie stanowi współwłasności, która może być zniesiona w myśl

przepisów art. 210 i nast. k.c., lecz konieczne jest zastosowanie przepisów

art. 1035 i nast. k.c. (por. postanowienie z dnia 5 czerwca 1991 r., III CRN 125/91,

niepubl.).

Dział

spadku

obejmuje

bowiem

rozporządzenie

przez

wszystkich

spadkobierców prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku, a nie – jak

w przypadku

zniesienia

współwłasności

–

rozporządzenie

udziałami

w nieruchomości. Uprawnienie do zawarcia umowy o dział spadku płynie

z dziedziczenia, a nie nabycia udziałów w nieruchomości w drodze innych zdarzeń

prawnych.

Z tej przyczyny tytułem prawnym nabycia określonych praw majątkowych

przez poszczególnych spadkobierców jest wyłącznie umowa o dział spadku,

a przekształcenie w zakresie praw podmiotowych przysługującym poszczególnym

stronom umowy obejmuje również udział w danym prawie majątkowym,

przysługujący spadkobiercy z tytułu dziedziczenia. Powtórzyć zatem należy, że

spadkobiercom nie przysługuje swoboda wyboru pomiędzy działem spadku i innym

zdarzeniem zmierzającym do zniesienia współuprawnienia prawa majątkowego

wchodzącego w skład spadku, a tym samym nie ma swobody wyboru pomiędzy

działem spadku a zniesieniem współwłasności.

Umowa stanowiąca przedmiot wykładni sądów wieczystoksięgowych trafnie

została oceniona jako umowa o zniesienie współwłasności, a nie umowa o dział

spadku. Sam fakt, że w jej zawarciu brali udział wszyscy spadkobiercy po kolejnych

spadkodawcach nie przesądza o jej kwalifikacji prawnej jako umowy o dział spadku.

W umowie zawarto jedynie oświadczenie złożone przez jej strony, że nieruchomość

stanowi współwłasność uczestników z tytułu dziedziczenia, jednak nie dokonano

działu spadku po kolejnych spadkodawcach. Trafnie zarzucała skarżąca, że

w przypadku wielostopniowego działu nie jest konieczne dokonanie działu spadku

po kolejnych spadkodawcach w kolejności odwrotnej do daty otwarcia spadków, jak

przyjął to Sąd Rejonowy, a ocenę tę podzielił sąd drugiej instancji. Przepisy

dotyczące działu spadku nie zawierają takiego obowiązku i w ogóle nie określają

kolejności dokonywania działów. Niewątpliwie jednak wielostopniowy dział wymaga

dokonania działów po wszystkich spadkodawcach. Może to nastąpić w jednej

umowie, bądź w kilku, jednak w chwili całkowitego podziału majątku spadkowego

dział spadku powinien być dokonany po wszystkich spadkodawcach. Tymczasem

w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie nie został dokonany dział spadku ani po

Franciszku C., ani Helenie Z. Prawu nie jest zaś znany „łączny" dział spadku.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

.