V CSK 617/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 617/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 marca 2017 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. B. (…) oraz Wspólnoty Lokalowej (…) w B.

przeciwko B. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

o ochronę służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 stycznia 2017 r.,

skargi kasacyjnej powodów: J. Z., A. W. i Wspólnoty Lokalowej (…) w B.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)

z dnia 23 maja 2016 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i rozstrzygającej

o

kosztach

postępowania

(pkt 2 i 3)

tym

zakresie

przekazuje

i

w

apelacyjnego

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Członkowie Wspólnoty (…) i Wspólnota Lokalowa (…) przy ul. C. w B.

pozwem z dnia 22 grudnia 2011 r. wnieśli o:

1) nakazanie stronie pozwanej usunięcia usytuowanych na działce nr 68/14

w B. na szlaku służebnym przechodu i przejazdu do działki nr 68/11 zapór,

uniemożliwiających swobodne wykonywanie służebności,

2) zakazanie czynienia jakichkolwiek przeszkód w spokojnym i stosownym

do

potrzeb

wykonywaniu

wskazanej

służebności

pomiędzy

oznaczonymi

budynkami.

Pismem z dnia 1 marca 2012 r. powodowie rozszerzyli żądanie pozwu

o ustalenie, że służebność, której dotyczy spór, uległa zmianie za zgodą stron

i obecnie ma wskazany w tym piśmie przebieg.

Sąd Okręgowy wyrokiem częściowym z dnia 10 czerwca 2015 r. oddalił

powództwo w zakresie obu żądań zawartych w pozwie (punkt 1 sentencji); umorzył

postępowanie w sprawie z powództwa jednego z członków Wspólnoty, który cofnął

pozew (punkt 2 sentencji); odstąpił od obciążenia powodów kosztami postępowania

(punkt 3 sentencji). Wyjaśnił, że wydał wyrok częściowy, dlatego że co do jednego

z powodów, który zmarł, postępowanie zostało zawieszone. W wyroku brak

odniesienia do żądania zgłoszonego w piśmie z dnia 1 marca 2012 r.

Powodowie są właścicielami lub współwłaścicielami lokali w domu

handlowym (…) na nieruchomości władnącej. W domu handlowym (…), położonym

w centrum miasta, znajduje się wiele niedużych sklepów oraz punktów usługowych.

W dniu 16 grudnia 1996 r. przy sprzedaży przez Zakład (…) SA powodom prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej przy ul. C., obejmującej działki

nr 55-68/11, oraz prawa własności posadowionych na niej budowli - budynku

magazynowego i wiaty magazynowej - zostały ustanowione nieodpłatnie na rzecz

każdoczesnych użytkowników wieczystych i właścicieli nieruchomości nabytych

przez powodów dwie służebności gruntowe, obciążające nieruchomość, w skład

której wchodzi działka nr 68/14; jedna służebność - spokojnego, stosownie do

potrzeb, przejazdu i przechodu przez bramę znajdującą się w budynku przy ul C.,

druga służebność – spokojnego, stosownie do potrzeb, przejazdu i przechodu

pomiędzy budynkiem dotychczasowego oddziału przędzalni a budynkiem przy ul.

C., z zastrzeżeniem, że jej wykonywanie nie może utrudnić racjonalnej przebudowy

istniejących budynków oraz zabudowy terenu, a w przypadku wybudowania

docelowych dróg w obrębie kompleksu budynków przy ul. C. i W. - będzie

wykonywana po tych drogach. Nieruchomość obciążoną nabyła B. 2 sp. z o.o. w

W., poprzedniczka prawna B. sp. z o.o. w W. Na nabytej nieruchomości

wybudowane zostało duże centrum handlowe. Pozwolenie budowlane zakładało

taki przebieg szlaku służebnego, jaki zgodnie z tym pozwoleniem wykonano i jaki

obecnie istnieje (wykonany szlak tylko częściowo przebiega przez działkę nr 68/14).

Wcześniej dostęp do drogi służebnej był otwarty. Po wybudowaniu centrum

handlowego podlega on ograniczeniom. Na szlaku służebnym pomiędzy budynkiem

dotychczasowego oddziału przędzalni a budynkiem, w którym znajdują się lokale

powodów, zainstalowano, na początku i na końcu, bramki, otwierane za pomocą

karty; na końcu postawiono ponadto bramę zamykaną automatycznie. Właścicielom

oraz najemcom lokali wydawane są przepustki. Pracownicy ochrony żądają

okazania przepustki, a w razie nieokazania przepustki, porównują dane osobowe

z posiadaną listą i dopiero na tej podstawie decydują o zezwoleniu na wjazd.

Nie wpuszczają klientów i dostawców towaru. Taka kontrola jest uciążliwa.

Powodowie sprzeciwiają się jej. Dochodzi do sprzeczek z ochroną. Przejazd

samochodów z zaopatrzeniem drugą drogą służebną, prowadzącą przez bramę

przy ul C., jest możliwy tylko do godziny 10 i po godzinie 19. Przez bramę przy ul.

C. nie mogą przy tym przejechać samochody ciężarowe. Klienci mogą dotrzeć do

domu handlowego (…) tylko pieszo.

W ocenie Sądu Okręgowego Wspólnota Mieszkaniowa (…) nie miała

legitymacji czynnej w sprawie.

Uwzględnienie żądania usunięcia zapór na szlaku służebnym nie było

zdaniem Sądu Okręgowego zasadne, dlatego że skutkowałoby uczynieniem

spornej służebności „służebnością drogi publicznej”, tj. dostępnej wszystkim.

Sąd Okręgowy uznał zainstalowanie bramek przez właściciela nieruchomości

obciążonej i sprawowaną przez niego kontrolę nad korzystaniem ze szlaku

służebnego przy użyciu bramek za działania racjonalne, nienaruszające treści

służebności ustanowionej na rzecz właścicieli nieruchomości, na której znajduje się

dom handlowy (…).

Oddalając żądanie zakazania czynienia powodom jakichkolwiek przeszkód w

spokojnym i stosownym do potrzeb wykonywaniu służebności pomiędzy budynkiem

dotychczasowego oddziału przędzalni a budynkiem, w którym znajdują się lokale

powodów, Sąd Okręgowy wyjaśnił, że uprawnieni do korzystania z ustanowionej

służebności są tylko właściciele nieruchomości władnącej, najemcy, pracownicy

właścicieli i najemców oraz członkowie rodzin właścicieli i najemców pracujący w

domu handlowym (…). Prawa takiego nie mają dostawcy towaru i klienci, gdyż

przysługiwanie im takiego prawa oznaczałoby zrównanie szlaku służebnego z

drogą publiczną.

Powodowie wnieśli apelację. W toku postępowania apelacyjnego spółka B.

sp. z o.o. zbyła obciążoną nieruchomość na rzecz N. sp. z o.o. w W.

Wyrokiem z dnia 23 maja 2016 r., wydanym przeciwko B. sp. z o.o., Sąd

Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie dotyczącym kosztów postępowania

przez uchylenie tego punktu. Wyjaśnił, że zaskarżony wyrok był wyrokiem

częściowym nie tylko ze względu na zawieszenie postępowania wywołanego

pozwem

jednego

z

powodów,

który

zmarł,

ale

także

ze względu

na

nierozstrzygnięcie o żądaniu powodów zawartym w piśmie z dnia 1 marca 2012 r.,

wobec czego, zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c., niedopuszczalne było orzeczenie w tym

wyroku o kosztach. Postanowieniem wydanym tego samego dnia Sąd Apelacyjny

także umorzył postępowanie wywołane zażaleniem strony pozwanej na zawarte w

wyroku Sądu Okręgowego rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.

W pozostałym zakresie, tj. co do rozstrzygnięcia o obu żądaniach objętych

pozwem, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 maja 2016 r. oddalił apelację

powodów. Co do żądania usunięcia zapór podzielił stanowisko zajęte przez Sąd

Okręgowy. Co do żądania zakazania czynienia przeszkód w spokojnym

i stosownym

do

potrzeb

oznaczonymi

budynkami

wykonywaniu

zajął

służebności

częściowo

na

odmienne

odcinku

pomiędzy

stanowisko.

Wyraził

zaopatrywanie, że do kręgu osób uprawnionych do korzystania ze służebności

należało zaliczyć również dostawców towaru i klientów sklepów oraz punktów

usługowych. Mimo to, również to żądanie nie mogło zostać uwzględnione, dlatego

że pozwana spółka, względem której żądanie to zostało skierowane, zbyła

obciążoną

nieruchomość

przed

zakończeniem

postępowania

apelacyjnego.

W tych okolicznościach nie miało też znaczenia, zdaniem Sądu Apelacyjnego, to,

że Wspólnota Lokalowa (…), miała, w jego ocenie, inaczej niż przyjął uznał Sąd

Okręgowy, legitymację czynną w sprawie.

Podstawę skargi kasacyjnej stanowią zarzuty naruszenia art. 192 pkt 3

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niezastosowanie oraz zarzuty naruszenia art.

222 § 2 w związku z art. 251 k.c. przez błędną wykładnię.

Sąd Najwyższy, zważył, co następuje:

1. Artykuł 192 pkt 3 k.p.c. stanowi, że z chwilą doręczenia pozwu zbycie

w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg

sprawy; nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony

przeciwnej.

Zgodnie z tym przepisem, z chwilą doręczenia pozwu następuje podmiotowa

stabilizacja postępowania. Zbycie w toku instancji, jak i w toku postępowania

kasacyjnego, rzeczy lub prawa, objętych sporem, tj. zbycie w toku instancji, jak

i w toku postępowania kasacyjnego, rzeczy lub prawa, na które powołuje się

powód, zgłaszając żądanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r.,

II CSK 306/11), nie pozbawia zbywcy legitymacji procesowej, mimo utraty

materialnoprawnej podstawy legitymacji procesowej. Postępowanie może się

toczyć nadal z jego udziałem. Ma miejsce pełna kontynuacja postępowania.

Wydane w takim przypadku orzeczenie dotyczy pierwotnych stron, ale ma

rozszerzoną prawomocność; staje się prawomocne także wobec nabywcy.

Instytucja ta, o procesowych tylko, wskazanych wyżej skutkach (por. co do takiego

tylko charakteru jej skutków np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2009 r.,

III CSK 54/09), służy ochronie interesów strony, która w procesie jest

przeciwnikiem zbywcy.

Powód w procesie o ochronę służebności gruntowej (art. 222 § 2 w związku

z art. 251 k.c.) żąda wydania odpowiednich zakazów lub nakazów w celu

zapewnienia

mu

niezakłóconego

korzystania

z

nieruchomości

służebnej

w granicach treści przysługującej mu służebności, ustanowionej na rzecz

każdorazowego właściciela nieruchomości władnącej (ewentualnie użytkownika

wieczystego), a ciążącej na nieruchomości służebnej ze skutkiem wobec

każdorazowego

jej

właściciela

(ewentualnie

użytkownika

wieczystego).

Niewątpliwie więc w takim procesie powód, zgłaszając jako obecny właściciel

(użytkownik wieczysty) nieruchomości władnącej żądanie ochrony służebności,

skierowane do obecnego właściciela nieruchomości obciążonej (użytkownika

wieczystego), formułuje swoje żądanie w ścisłym związku z nieruchomością

służebną; żądane zakazy lub nakazy mają dotyczyć tej rzeczy, chronić prawo, które

ogranicza właściciela (użytkownika wieczystego) tej rzeczy. Zbycie przez

pozwanego

nieruchomości

służebnej

w

toku

postępowania

przed

jego

prawomocnym zakończeniem, jak i w toku postępowania kasacyjnego, wchodzi

więc niewątpliwie w zakres zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. z wskazanymi wyżej

skutkami. W skardze kasacyjnej zasadnie zatem zarzucono naruszenie tego

przepisu przez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie zasady pełnej kontynuacji

postępowania, na której oparte jest rozwiązanie przyjęte w tym przepisie czyli kontynuowania postępowania tak, jakby do zbycia nie doszło.

2. Sformułowanie żądania zakazania czynienia jakichkolwiek przeszkód

w spokojnym i stosownym do potrzeb wykonywaniu służebności oraz uzasadnienie

tego żądania nie pozostawiają, według ustaleń Sądu Apelacyjnego, wątpliwości,

że powodowie w pozwie domagali się udostepnienia szlaku służebnego, którego

dotyczy to żądanie, także dostawcom towaru i klientom, co ma związek

z przeznaczeniem nieruchomości władnącej, od chwili jej nabycia przez powodów

i ustanowienia służebności, do prowadzenia na niej działalności handlowousługowej.

Za mieszczące się w ramach wykonywania służebności przez właściciela

nieruchomości władnącej lub jej użytkownika wieczystego uznaje się także

korzystanie z nieruchomości obciążonej w granicach treści służebności przez osoby

reprezentujące ich prawa. Zaliczają się do tych osób w szczególności ich

domownicy i pracownicy oraz dzierżawcy i najemcy nieruchomości władnącej wraz

z domownikami i pracownikami. W przypadku służebności drogowej zapewniającej

- tak jak w niniejszej sprawie - łączność z drogą publiczną nieruchomości, która jest

wykorzystywana do prowadzenia działalności handlowo-usługowej, za osoby

reprezentujące

prawa

właściciela

lub

użytkownika

wieczystego

na

równi

z pracownikami należy również uznawać dostawców towaru. Korzystanie przez

z nich z nieruchomości obciążonej w granicach treści służebności mieści się zatem

w ramach wykonywania służebności przez właściciela nieruchomości władnącej lub

jej użytkownika wieczystego. Taką ocenę narzuca przeznaczenie nieruchomości

władnącej i dostosowany do niego cel ustanowionej służebności; jej społeczno gospodarcze przeznaczenie. Nie inaczej, z tych samych przyczyn, należy ocenić

korzystanie z nieruchomości obciążonej w granicach treści służebności przez

klientów sklepów i punktów usługowych znajdujących się na nieruchomości

władnącej. Zasadnie zatem skarżący domagają się objęcia ochroną na podstawie

art. 222 § 2 k.c. w związku z art. 251 k.c. również dostawców towaru i klientów w

przypadkach uniemożliwienia im korzystania z nieruchomości obciążonej w

granicach treści służebności.

3. Służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwiększenie

użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części (art. 285 § 2 k.c.).

Powinna być wykonywana jednak w taki sposób, aby jak najmniej utrudniała

korzystanie z nieruchomości obciążonej (art. 288 k.c.).

Zakres służebności gruntowej, której źródłem jest umowa, i sposób, w jaki

ma być wykonywana, określa przede wszystkim wola stron, przy uwzględnieniu oczywiście - także, jak w przypadku wszystkich innych czynności prawnych,

skutków, jakie łączą z tą umową: ustawa, zasady współżycia społecznego

i ustalone zwyczaje (art. 56 k.c.). Umowa o ustanowienie służebności gruntowej

może mieć w zależności od potrzeb uzasadnionych okolicznościami danego

przypadku różny stopień szczegółowości. Przykładowo w umowie ustanowienia

służebności przechodu i przejazdu mogą strony zamieścić postanowienia

określające czas korzystania z drogi w oznaczony sposób: kiedy można

przechodzić, a kiedy przejeżdżać, godziny przejazdu, częstotliwość przejazdów,

rodzaj dopuszczonych pojazdów, czy wszystkie osoby reprezentujące prawa

właściciela mogą zarówno przechodzić, jak i przejeżdżać, czy też tylko niektóre

z nich mogą przechodzić i przejeżdżać, a pozostałe wyłącznie przechodzić.

Zgodnie z art. 287 k.c., zakres służebności gruntowej i sposób jej

wykonywania oznacza się w braku innych danych według zasad współżycia

społecznego przy uwzględnieniu zwyczajów miejscowych. Znaczenie tego przepisu

w odniesieniu do służebności gruntowej ustanowionej na podstawie umowy jest

jednak ograniczone ze względu na daleko idącą jego zbieżność z regulacją art. 56

k.c. Zacieśnia się w istocie do zastąpienia przy określeniu zakresu i sposobu

wykonywania służebności gruntowej ustanowionej umową „ustalonych zwyczajów”,

o których mowa w art. 56 k.c., „zwyczajami miejscowymi”.

Przyjmuje się, że ustanowiona służebność drogowa pozwala, co do zasady,

w granicach jej społeczno - gospodarczego przeznaczenia, na wykonywanie jej

także w sposób oraz w zakresie, który choć niestosowany w chwili ustanowienia,

odpowiada

potrzebom

wynikłym

z

późniejszych

przeobrażeń

stosunków

gospodarczych i społecznych, wywołanych postępem (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 13 września 1967 r., II CR 313/67 i 14 maja 2014 r., III CZPO

14/14 oraz dotyczące ich wypowiedzi piśmiennictwa).

W świetle poczynionych wyjaśnień, nie ma podstaw do przyjęcia, że sporna

służebność nie obejmuje swoją treścią możliwości przejazdu samochodem

osobowym lub dostawczym, w czasie, kiedy uzasadnia to funkcjonowanie sklepów

i punktów usługowych, przez wszystkich z wchodzących w sprawie w grę grup osób

reprezentujących prawa powodów jako użytkowników wieczystych i właścicieli, na

rzecz których tę służebność ustanowiono. Umowa nie przewiduje w tym względzie

żadnych ograniczeń. Nie daje do nich podstaw także społeczno-gospodarcze

przeznaczenie tej służebności, ani w chwili jej ustanowienia, ani obecnie.

Standardem w rozpatrywanych stosunkach jest korzystanie z samochodu, także

przez klientów. Na ocenę tę nie mogą mieć wpływu ograniczenia wynikające

z przepisów o ruchu drogowym. Ograniczenia wynikające z przepisów o ruchu

drogowym mogą utrudnić dotarcie do domu handlowego położonego w centrum

miasta i w ten sposób stworzyć przeszkodę w skorzystaniu z omawianej

służebności, ale nie mogą rzutować na samą ocenę treści tej służebności.

Za

nieobjęciem

samochodem

treścią

osobowym

lub

spornej

służebności

dostawczym,

w

możliwości

czasie,

kiedy

przejazdu

uzasadnia

to funkcjonowanie sklepów i punktów usługowych, przez wszystkich z wchodzących

w sprawie w grę grup osób reprezentujących prawa powodów jako użytkowników

wieczystych i właścicieli, na rzecz których tę służebność ustanowiono, nie

przemawia także potrzeba dostosowania sposobu wykonywania tej służebności do

zmian w stosunkach społeczno-gospodarczych. Po pierwsze, takich zmian

w zakresie mogącym mieć wpływ na samą potrzebę korzystania lub niekorzystania

z samochodu w rozpatrywanych stosunkach nie stwierdzono. Po drugie,

uwzględnienie zmian w stosunkach społeczno-gospodarczych, o których mowa,

przejawia się w przystosowaniu sposobu lub zakresu wykonywania służebności do

zmienionych

warunków,

a

nie w rezygnacji z wykonywania

służebności

w określonym zakresie wskutek takich zmian. Do ograniczenia zakresu służebności

lub uwolnienia się od niej z powodu zmiany stosunków służą inne środki prawne

(art. 291 i 294 k.c.).

W konsekwencji, pozbawienie możliwości przejazdu sporną drogą służebną

samochodem osobowym lub dostawczym w czasie, kiedy uzasadnia

to

funkcjonowanie sklepów i punktów usługowych, przez którąkolwiek z wchodzących

w sprawie w grę grupę osób reprezentujących prawa powodów jako użytkowników

wieczystych i właścicieli, na rzecz których służebność ustanowiono, mieści się

w zakresie zastosowania art. 222 § 2 w związku z art. 251 k.c. - a zatem uzasadnia

udzielenie ochrony przewidzianej w tych przepisach.

Osobną kwestią z punktu widzenia zastosowania art. 222 § 2 w związku

z art. 251 k.c. są ograniczenia w wykonywaniu spornej służebności wynikające

z zainstalowania bramek i z działań pracowników ochrony nieruchomości

obciążonej. Jak wiadomo, służebność gruntowa powinna być wykonywana w taki

sposób, żeby jak najmniej utrudniała korzystanie z nieruchomości obciążonej.

Bezpieczeństwo nieruchomości obciążonej może w niektórych sytuacjach wymagać

zainstalowania przy wjeździe na szlak służebny, z każdej strony, bramek

i monitorowanie ruchu na tym szlaku. Nie powinno to jednak zakłócać korzystania

ze służebności. Jeżeli więc wszystkim użytkownikom drogi służebnej zapewni się

możliwość

bezzwłocznego,

płynnego

otwierania

bramek,

osobiście

przez

udostępnienie odpowiednich urządzeń, lub za pośrednictwem innej osoby,

zainstalowanie i funkcjonowanie bramek na szlaku służebnym należy uznać

za korzystanie z nieruchomości obciążonej w sposób, który nie narusza

służebności. Podobnie należy ocenić samo monitorowanie ruchu na drodze

służebnej.

Nie można natomiast zaakceptować na szlaku służebnym prowadzącym do

nieruchomości, na której funkcjonuje dom handlowo-usługowy, dalej idących,

stosowanych przez stronę pozwaną w sprawie, działań, uzasadnianych potrzebą

ochrony nieruchomości obciążonej, jak w szczególności wymaganie sporządzenia

listy „osób uprawnionych”, czy żądanie, aby właściciel lokalu handlowego

towarzyszył klientowi przy przejeździe. Działania takie zakłócają korzystanie ze

służebności i stanowią jej naruszenie.

To, na której działce leży sporna służebność, nie powinno mieć znaczenia,

gdyż służebność obciąża nieruchomość, a nie działkę (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 527/12).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.