V CSK 570/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 570/07

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku H. A.

przy uczestnictwie S. M. i in. ,

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 20 lipca 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 31

lipca 2006 r. ustanowił służebność drogi koniecznej obejmującej prawo przechodu i

przejazdu przez nieruchomości położone w L. o numerach 577 i 578, stanowiące

obecnie własność uczestniczki K. H. oraz przez działkę nr 586/3, należącą do M. M.

na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr 586/4, należącej obecnie do

wnioskodawcy H. A. Przebieg tej służebności jest zgodny z wariantem „B” projektu

biegłego geodety E. K. z dnia 20 czerwca 2005 r. i dotyczy pasa gruntu o

szerokości do 10 m, prowadzącego od drogi gminnej oznaczonej numerem

ewidencyjnym 576, wzdłuż granicy nieruchomości obciążonych do granicy

nieruchomości władnącej nr 586/4. Jednocześnie Sąd zasądził od wnioskodawcy

tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności na rzecz uczestniczki K. H.

kwotę 473 zł. i na rzecz M. M. 5.651 zł. oraz orzekł o kosztach postępowania. Z

ustaleń Sądu wynika, że wnioskodawca nabył swoją nieruchomość o pow. 3,869 ha

od Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w dniu 29 kwietnia 1998 r. Jest to działka

rolna, stanowiąca w przeważającej części pastwisko, jednakże wnioskodawca nie

prowadzi tam żadnej działalności. Działka została wydzielona z większej

nieruchomości o nr 581/1, z której powstały działka wnioskodawcy nr 586/4 oraz

działka nr 586/3, nabyta w tym samym dniu przez uczestniczkę M. M. Podczas

tego samego przetargu sprzedano też uczestniczce E. M. działkę 585/1,

wydzieloną z działki nr 585. W 1999 r. uczestnicy postępowania R. E., R. C. i J. I.

nabyli od Spółdzielni działkę nr 587, którą następnie podzielono na 23 działki o

numerach od 587/1 do 587/23, przy czym jedna z nich – nr 587/21 stanowi drogę

dojazdową do tych działek wykonaną własnym sumptem od drogi gminnej

oznaczonej nr ewidencyjnym 584. W ten sposób tylko działka wnioskodawcy nie

ma dostępu do drogi publicznej. Oceniając trzy warianty zaprojektowanej przez

biegłego E. K. służebności drogi koniecznej, Sąd Rejonowy wskazał, że każdy z

nich wykazuje pewne niedogodności i wady, zarówno przy urządzaniu drogi, jak i

potem przy korzystaniu z niej, ponieważ z racji na nierówności ukształtowania

terenu nie ma możliwości wytyczenia prostej i dogodnej drogi dojazdowej. Wariant

C, stanowiący trakt dojazdowy (drogę leśną) wykorzystywaną przez Nadleśnictwo

do transportu pozyskiwanego drewna i w całości biegnący przez jego działkę nr

1261, Sąd uznał za nieodpowiedni ze względu na znaczne nachylenie terenu oraz

planowane przez wnioskodawcę przekształcenie nieruchomości rolnej na działki

budowlane. Dla takich zaś celów byłaby to droga nieodpowiednia, a poza tym

poprowadzenie tamtędy drogi naruszałoby zasady ochrony gruntu leśnego. Z kolei

wariant A nie mógł zostać zaakceptowany z tej przyczyny, że odcinek drogi jest na

tyle krótki, że w związku z nachyleniem terenu, przy złych warunkach

atmosferycznych, korzystanie z niego może być niebezpieczne przy zjeździe w dół.

Sąd wybrał więc wariant B, co do którego nie wnosi zastrzeżeń uczestniczka K. H.,

przez której działkę biegnie początkowy fragment tej drogi. W zdecydowanej

większości droga wiedzie skrajem działki nr 586/3, należącej do M. M. Zdaniem

Sądu droga ta nie powinna zmienić rekreacyjnego charakteru jej nieruchomości,

zwłaszcza, że służyłaby tylko nieruchomości władnącej, a tym samym nie byłoby na

niej dużego ruchu samochodowego tak, że oponowanie przez uczestniczkę jej

ustanowieniu jest nieuzasadnione.

Na skutek apelacji uczestniczki M.M. od tego orzeczenia, Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 20 lipca 2007 r. zmienił je, ustanawiając służebność drogi

dojazdowej

według

wariantu

C

z opinii biegłego

E. K.,

bez ustalania

wynagrodzenia. Sąd Okręgowy uzupełnił postępowanie dowodowe, zlecając

biegłym zaprojektowanie dodatkowej wersji drogi dojazdowej, prowadzącej przez

działkę 588/2, należącą do L. i A. R. Biegły E. K. oznaczył tę drogę jako wariant D.

Ostatecznie jednak wariant ten nie znalazł uznania Sądu z uwagi na długość tego

pasa grogi oraz nadmierną uciążliwość przebiegu dla właścicieli działki nr 588/2,

zwłaszcza

przy

budowlanych

uwzględnieniu

i urządzenia

zaplanowanych

stawów

wodnych.

tam

przez

Dokonując

nich

inwestycji

ponownej

oceny

pozostałych trzech wariantów przebiegu drogi, Sąd Okręgowy ocenił, że wybór

wariantu B nie był trafny. Jeśli się bowiem uwzględni, że wnioskodawca zamierza

zmienić przeznaczenie swojej nieruchomości z rolnej na budowlaną, to jest rzeczą

bardzo prawdopodobną, iż zostanie wydzielone z niej wiele działek, co spowoduje

natężenie ruchu na projektowanej drodze, a tym samym zaburzy charakter

rekreacyjny działki uczestniczki M. M. Sąd, w ślad za pierwszym opiniującym w

sprawie biegłym J. Ś., zwrócił także uwagę, że poprowadzenie tędy drogi będzie

wiązało się z koniecznością wycięcia wielu drzew, rosnących na działce tej

uczestniczki, a ponadto bardzo dużych nakładów na urządzenie drogi. W tej

sytuacji Sąd Okręgowy zdecydował się uwzględnić tylko aktualny charakter

nieruchomości wnioskodawcy i stwierdził, że dla rolniczego korzystania z niej

wystarczy ustanowienie służebności prowadzącej prowizoryczną drogą leśną po

działce nr 1261, należącej do Nadleśnictwa, co potwierdzał także biegły K. Obaj

biegli wskazali, że urządzenie przejazdu wariantem C dla transportu rolniczego nie

będzie wymagało większych nakładów, poza zlikwidowaniem wyrw na odcinku

drogi leśnej ok. 50 m oraz zabezpieczeniem tego odcinka przed skutkami dalszej

erozji wodnej. Będzie to zatem wariant najtańszy, a jednocześnie najmniej

obciążający dla sąsiadujących nieruchomości. Za uwzględnieniem tylko obecnego

charakteru działki wnioskodawcy jako rolnej przemawia zdaniem Sądu Okręgowego

okoliczność, że nie pojął on żadnych kroków urzędowych w kierunku zmiany

przeznaczenia gruntu. Jeśli zaś miał takie plany, to powinien skorzystać z okazji i

przyłączyć się do działań sąsiadów, urządzających drogę dojazdową nr 587/21, po

dokonaniu podziału działki nr 587 na 23 działki. Wnioskodawca nie tylko z tej okazji

nie skorzystał, lecz skonfliktował się z sąsiadami, tocząc z nimi spory

administracyjne. Dlatego Sąd uznał, że wytyczenie obecnie służebności drogi

dojazdowej przez działkę Nadleśnictwa będzie najlepszym rozwiązaniem sprawy.

Orzeczenie

Sądu

Okręgowego

zakwestionował

skargą

kasacyjną

wnioskodawca. Zarzucił naruszenie przepisów procesowych art. 378 § 2 i art. 382

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez pominięcie zastrzeżeń jego i Nadleśnictwa co

do wyboru tego wariantu drogi. W zakresie podstawy prawa materialnego skargi

powołał naruszenie art. 145 § 1, 2 i 3 k.c., art. 145 § 1 w zw. z art. 285 k.c. oraz art.

145 § 2 i § 3 k.c. w zw. z art. 26 ust. 1 i 3 oraz art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia

28 września 1991 r. o lasach (t. j. Dz. U. z 2005 r., nr 45, poz. 435, ze zm.) oraz

art. 7 ustawy o ochronie gruntów ornych i leśnych (Dz. U. nr 16, poz. 78, ze zm.).

Na tych podstawach wniósł o uchylenie skarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z treści uzasadnienia skarżonego orzeczenia wynika, że o wyborze wariantu

C drogi dojazdowej zdecydowało przede wszystkim uwzględnienie aktualnego

przeznaczenia nieruchomości władnącej, jako rolnej. Sąd poszedł jednak w tej

kwestii tak daleko, że nie tylko uczynił ją główną przesłanką rozstrzygnięcia, ale

sformalizował to przez zamieszczenie w sentencji stwierdzenia o przeznaczeniu

ustanowionej służebności drogi koniecznej „do wykorzystania nieruchomości

władnącej do celów rolniczych lub leśnych”. Dla takiego ograniczania przez sąd

sposobu użytkowania nieruchomości brak jest podstaw prawnych i już z tego tylko

powodu zaskarżone orzeczenie jest wadliwe. Niezależnie od tego dokonany wybór

wariantu przebiegu drogi budzi w obecnym stanie sprawy wątpliwości. Przede

wszystkim nie sposób jest podzielić założenia, które legło u podstaw tego wyboru,

żeby traktować działkę wnioskodawcy w zakresie komunikacji z drogą publiczną

tylko pod kątem potrzeby dojazdu maszyn rolniczych. Takie podejście w obecnych

czasach trzeba uznać za nieuzasadnione, ponieważ także do niektórych prac

rolnych dojeżdża się często samochodem osobowym, a nie tylko traktorem. Należy

też zwrócić uwagę, że Sąd jest w tej kwestii niekonsekwentny, gdyż w wariancie

drogi A rozważał możliwość przekształcenia nieruchomości władnącej na działki

budowlane, co wydaje się perspektywą dosyć prawdopodobną, zważywszy na to,

że duża część działek sąsiednich to parcele budowlane. Wszystko to powinno więc

skłaniać raczej Sąd do wyboru wariantu drogi bardziej uniwersalnej, a nie tylko

takiego, który uwzględnia doraźne potrzeby dojazdu maszyn rolniczych.

Należy podkreślić, że wybór najlepszego wariantu drogi dojazdowej w niniejszej

sprawie jest rzeczą trudną przede wszystkim ze względu na nietypową

konfigurację terenu. Sprawia to, że nie jest możliwe zaprojektowanie dojazdu,

z którym nie łączyłaby się konieczność poczynienia nakładów na urządzenie

drogi, aby można było z niej korzystać zgodnie z przeznaczeniem. W tej sytuacji

o wyborze przebiegu drogi spośród trzech pierwszych wariantów (wariant D zdaje

się nie wchodzić w grę) mogą zdecydować względy ekonomiczne w postaci

wysokości kosztów jej przystosowania do przejazdu, co mieści się w ustawowym

kryterium konieczności uwzględniania interesu społeczno – gospodarczego,

o którym mowa w art. 145 § 3 k.c. W dotychczasowym stanie sprawy Sąd tych

kosztów w sposób dostateczny nie uwzględniał, stąd też merytoryczne orzekanie

trzeba uznać za przedwczesne. Tym samym nie da się odeprzeć zarzutów skargi

kasacyjnej naruszenia także art. 145 § 1 i 2 k.c.

Odnosząc się do generalnego stanowiska skarżącego, iż rozstrzygające

znaczenie dla przebiegu służebności drogi koniecznej ma zalecenie zawarte w art.

145 § 2 zdanie drugie k.c., zgodnie z którym, jeżeli potrzeba ustanowienia tej

służebności jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej,

a między zainteresowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile jest to

możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej

czynności, należy stwierdzić, że sformułowany w tak kategoryczny sposób pogląd

jest niesłuszny. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 lutego 2004 r. III CK

37/04 (niepubl.) wyjaśnił bowiem, że przepis ten nie ma charakteru normy

bezwględnie priorytetowej w stosunku do pozostałych przesłanek ustanowienia

drogi koniecznej z art. 145 § 2 i 3 k.c. W sytuacji, gdy okoliczności i warunki

zmieniły się na tyle od czasu dokonania czynności prawnych o skutkach w tym

przepisie określonych, że przeprowadzenie drogi przez grunty będące przedmiotem

tych czynności byłoby niewłaściwe, nadmiernie uciążliwe dla nieruchomości

obciążonej

lub

nie

uwzględniałoby interesu

społeczno

–

gospodarczego,

uzasadnionym staje się odstąpienie od zasady sformułowanej w art. 145 zdanie

drugie k.c. Tym samym Sąd ten podtrzymał podobny pogląd wyrażony

w postanowieniu z dnia 11 marca 1970 r., II CRN 36/70 (OSNC 1970, nr 11, poz.

207), który podziela także Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą

sprawę.

Na koniec należy podnieść, że nietrafne jest stanowisko wnioskodawcy,

który zdaje się generalnie wykluczać możliwość przeprowadzenia drogi koniecznej

przez sąsiadującą działkę należąca do Nadleśnictwa. Prawo sąsiedzkie, które ma

tutaj zastosowanie przed ustawami szczególnymi, nie przewiduje takiego

wyłączenia, stąd też oczywisty wzgląd na potrzebę ochrony drzew i lasu powinien

być rozważany w kontekście ogólnej normy art. 145 § 3 k.c. Warto dodać, że

zastanawiając się nad ewentualnym wyborem wariantu C, należałoby dodatkowo

uwzględnić fakt, że ten przejazd leśny służy Nadleśnictwu do transportu

pozyskanego z lasu drewna. Trzeba więc mieć na uwadze kwestię bezpieczeństwa

ewentualnego dopuszczenia tamtędy ruchu pojazdów wnioskodawcy. Poza tym

należy pamiętać, że, zgodnie z art. 145 § 1 in fine k.c., przyznanie wynagrodzenia

za ustanowienie drogi koniecznej następuje z urzędu. Odstąpić od zasądzenia tego

wynagrodzenia można więc tylko, jeżeli właściciel nieruchomości obciążonej

wyraźnie zrzeknie się tej należności.

Z podanych wyżej przyczyn na podstawie art. 39815 w zw. z art. 108 § 2

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

kg