V CSK 567/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 567/11

POSTANOWIENIE

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku J. K.

przy uczestnictwie E. K. i B. K.

o dział spadku i zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 13 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Wnioskodawca J. K. domagał się dokonania działu spadku po zmarłych

rodzicach B. i G. małż. K. wskazując, że spadek po nich nabył on oraz brat B. K. i

siostra E. K., każde z nich po 1/3 części. Wskazał, że w skład spadku wchodzi

własność lokalu mieszkalnego o powierzchni 174,63 m2 wraz prawami związanymi i

garażem położonego w G. oraz udział wynoszący ½ w prawie własności

zabudowanej nieruchomości położonej w O., której w pozostałej części jest

współwłaścicielem. Wnosił o przyznanie jemu zarówno prawa do lokalu jak i udziału

w nieruchomości gruntowej z ustanowieniem na nieruchomości lokalowej

służebności mieszkania w postaci jednego pokoju dla siostry natomiast co do brata

wnosił o zasądzenie na jego rzecz spłaty pieniężnej. W toku postępowania

do rozliczenia

zostały

nadto

zgłoszone

środki

finansowe

spadkodawców

zgromadzone na rachunkach bankowych oraz wydatki spadkobierców poniesione

w związku z utrzymaniem nieruchomości spadkowych i uzyskane w związku z nimi

korzyści. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w toku którego doszło

również do ustalenia, przy wykorzystaniu opinii biegłego, wartości składników

majątkowych, Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z dnia 21 września 2010 r.

dokonał działu spadku po małżonkach K. i zniesienia współwłasności w ten sposób,

że prawo do lokalu wraz z prawami związanymi przyznał na współwłasność w

częściach równych B. K. i E. K., natomiast wnioskodawcy przyznał udział ½ w

prawie własności nieruchomości gruntowej (punkt pierwszy postanowienia). Nadto

Sąd zasądził solidarnie od uczestników postępowania na rzecz wnioskodawcy

kwotę 38.525,53 zł „tytułem rozliczenia spłat, dopłat i kosztów utrzymania

nieruchomości” (punkt czwarty postanowienia) oraz zasądził od uczestniczki

postępowania na rzecz wnioskodawcy kwotę 3.205 zł tytułem zwrotu podatku od

spadków i darowizn zapłaconego przez wnioskodawcę i zasądził od wnioskodawcy

na rzecz uczestniczki kwotę 1.476 USD z ustawowymi odsetkami od 3 listopada

2009 r., nadto orzekł o kosztach postępowania. W motywach rozstrzygnięcia

Sąd rozważał okoliczności

faktyczne

uzasadniające

sposób

podziału

masy,

wskazał, że o przyznaniu wnioskodawcy udziału w nieruchomości gruntowej

zdecydowało,

że

był on

jej współwłaścicielem

i taki sposób

zniesienia

współwłasności wnosił. W odniesieniu natomiast do nieruchomości lokalowej, Sąd

Rejonowy wskazał, że zdecydował o jej przyznaniu na współwłasność uczestnikom,

zgodnie z ich wnioskiem, biorąc pod uwagę, że stanowiła ona dom rodzinny

rodzeństwa, a przy tym, po śmierci rodziców, lokal nie był przez żadne

z rodzeństwa

zamieszkały.

Wnioskodawca

ma

zaspokojone

potrzeby

mieszkaniowe, posiada własny lokal mieszkalny, stanowiący dom po rodzicach,

natomiast

uczestnicy

ze

spadkowej

nieruchomości

lokalowej

korzystają

przyjeżdżając na wakacje i groby rodziców. Co prawda uczestniczka E. K.

zamieszkuje w USA, jednakże do nabycia tej nieruchomości przez spadkodawców

doszło na skutek dokonania przez nią, przed jej wyjazdem do USA, darowizny

na rzecz rodziców. Dokonując rozliczenia wydatków z tytułu kosztów utrzymania

spadkowych

nieruchomości,

uzyskiwanych

pożytków,

a

także

środków

finansowych znajdujących się na rachunkach bankowych, w tym też środków

już przez spadkobierców pobranych, Sąd Rejonowy orzekł w sposób wyżej

przytoczony.

Apelację od tego postanowienia złożył wnioskodawca. Zakwestionował

sposób podziału masy spadkowej a także rozliczenie finansowe w części w jakiej

Sąd pierwszej instancji nie podzielił jego twierdzeń o wyłącznym ponoszeniu przez

niego kosztów

utrzymania spadkowych nieruchomości. Domagał się zmiany

zaskarżonego postanowienia i przyznania mu na wyłączną własność nieruchomości

lokalowej a uczestnikom na współwłasność nieruchomości gruntowej ewentualnie

przyznanie mu obu nieruchomość ze spłatą dla uczestników. Na skutek tej apelacji,

postanowieniem z dnia 3 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy w O. zmienił zaskarżone

postanowienie w punktach pierwszym i czwartym w ten sposób, że na wyłączną

własność wnioskodawcy oprócz udziału w nieruchomości gruntowej przyznał nadto

nieruchomość lokalową i zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestników kwoty

po 90.476,85 zł „tytułem spłat i dopłat w udziałach spadkowych oraz kosztów

rozliczeń dotyczących nieruchomości spadkowych”, w pozostałej części oddalił

apelację i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Z uzasadnienia

postanowienia wynika, że o takim podziale składników majątkowych zdecydował

fakt, iż ze względu na miejsce zamieszkania nieruchomość lokalowa ma znaczenie

tylko dla wnioskodawcy, uczestnikom jest nieprzydatna, ponadto nieruchomość

ta pozostawała w zarządzie wnioskodawcy i on czynił nakłady i ponosił ciężary

z tym związane, ponadto stanowiła ona jego centrum życiowe od chwili śmierci

rodziców.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego opartej na obu

podstawach z art. 3983 § 2 k.p.c. uczestnik postępowania B. K. zarzucił, w ramach

naruszeń prawa materialnego, naruszenie art. 212 § 2 i § 3 k.c., natomiast w

ramach naruszeń prawa procesowego, naruszenie art. 233 w związku z art. 382

oraz art. 328 § k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i domagał się uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do procesowej podstawy skargi kasacyjnej należy zauważyć,

że w sytuacji gdy art. 3983 § 3 k.p.c. wprost stanowi, że jej podstawą nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, podniesiony w skardze

w ramach tej podstawy zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. (w związku z art. 382

k.p.c.), określającego kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów, nie może

stanowić skutecznego uzasadnienia tej podstawy. Uzasadniony jest jednak zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Skarżący podniósł, że w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia Sąd Okręgowy z jednej strony zaakceptował jak prawidłowe

i wyczerpujące ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i uznał je za własne,

z drugiej

natomiast,

bez

przeprowadzenia

dowodowego ustalił odmiennie,

jakiegokolwiek

postępowania

niż uczynił to Sąd Rejonowy, że sporny lokal

stanowił centrum życiowe wnioskodawcy, który w nim przebywał od chwili śmierci

rodziców. Zważywszy , że spór o to, kto powinien otrzymać nieruchomość lokalową

jest elementarny, skarżący zasadnie zarzuca, że ustalenia faktyczne dotyczące

korzystania z tego lokalu i jego przydatności, czy to wnioskodawcy czy uczestnikom

i więzi ich z tym lokalem, są dla rozstrzygnięcia o sposobie podziału masy

spadkowej decydujące. Jeżeli przeto Sąd Okręgowy stwierdza, że szczegółowe

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji obejmujące również i te zagadnienia,

są prawidłowe i wyczerpujące, a zatem znalazły akceptację sądu odwoławczego,

a następnie Sąd ten dokonuje ustaleń i ocen całkowicie odmiennych i czyni

je przesłanką rozstrzygnięcia, a nadto nie wskazuje dowodów, które stanowiły ich

podstawę, to jest jasne, że tak sporządzone uzasadnienie, wewnętrznie sprzeczne,

uniemożliwia dokonanie oceny prawidłowości toku wywodu, który doprowadził

do wydania orzeczenia i tym samym uniemożliwia jego kontrolę kasacyjną.

Wskazana nieprawidłowość uzasadnienia zaskarżonego postanowienia była

wystarczającą podstawą dla uwzględnienia skargi kasacyjnej. Niezależnie jednak

od powyższego, celowe jest odniesienie się do podniesionych w skardze kasacyjnej

zarzutów naruszenia prawa materialnego. Skarżący dowodzi, że wynikający z art.

212 § 2 k.c. postulat realizacji wyjścia z niepodzielności w pierwszej kolejności

przez podział rzeczy w naturze, należy w sytuacji, gdy w skład spadku wchodzą

dwie nieruchomości, rozumieć jako obowiązek przyznania każdej nieruchomości

innemu współwłaścicielowi. Art. 211 i art. 212 § 2 k.c. dotyczą rzeczy, zatem

powołane przepisy niewątpliwie dotyczą przedmiotu materialnego (jednego)

w rozumieniu art. 45 k.c., a nie masy z jaką mamy do czynienia w sprawie o dział

spadku. Dokonując działu spadku sąd, zgodnie z art. 688 k.p.c., przepisy dotyczące

zniesienia współwłasności stosuje odpowiednio, a zatem rozważa sposób podziału

masy z uwzględnieniem art. 211 i art. 212 § 2 k.c. tak w odniesieniu do całej masy

jak i jej poszczególnych składników. Sposób podziału masy majątkowej

podlegającej podziałowi zależy od szeregu okoliczności faktycznych, które można

wskazać jedynie przykładowo. Niewątpliwie sposób ten zależy od składu masy,

a więc jeżeli w jej skład wchodzą nieruchomości - od rodzaju nieruchomości

czyli ich przeznaczenia, dotychczasowego sposobu wykorzystania, uzasadnionych

potrzeb uczestników postępowania, a także ich możliwości finansowych, co jest

istotne w razie potrzeby zasądzenia spłaty lub dopłaty. Sytuacji, w której zajdzie

konieczność przyznania całej masy spadkowej wyłącznie jednemu spadkobiercy

nie można z góry wykluczyć, jednakże, w razie sprzeciwu pozostałych

spadkobierców i możliwości tak faktycznych jak i prawnych rozdzielnia pomiędzy

spadkobierców

poszczególnych

rozstrzygnięcie

takie

mogłoby

przedmiotów

być

należących

uzasadnione

jedynie

do

spadku,

nadzwyczajnymi,

wyjątkowymi, szczególnymi okolicznościami. Dokonując podziału masy nie można

przy tym pomijać, że przepisy nie sprzeciwiają się przyznaniu należącego do

spadku

przedmiotu

na

współwłasność

dwom

lub

więcej

spadkobiercom.

Przepis art. 1044 k.c. wymaga w takiej sytuacji tylko stosownego wniosku tych

spadkobierców.

Skarżący ma rację wskazując, że sąd dokonując działu spadku i zniesienia

współwłasności ma obowiązek oznaczenia terminu płatności zasądzonych spłat

lub dopłat pieniężnych oraz oznaczenia wysokości i terminu uiszczania odsetek.

Art. 212 § 3 k.c.(w związku z art. 1035 k.c.) nakłada na sąd obowiązek dokonania

z urzędu takiego oznaczenia. Z art. 618 oraz 684, 685 i 688 k.p.c. wynika,

że tak w postępowaniu o zniesienie współwłasności, jak i w postępowaniu o dział

spadku chodzi o załatwienie całokształtu stosunków, jakie powstały między

współwłaścicielami lub spadkobiercami. W obrębie tych stosunków podstawowym

elementem jest oznaczenie wysokości spłaty lub dopłaty, terminu i sposobu ich

uiszczenia oraz oznaczenie wysokości odsetek. Rozstrzygnięcie w tym zakresie

należy zatem do integralnych składników każdego postanowienia o zniesieniu

współwłasności lub o dział spadku (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 27 listopada 2003 r. III CZP 80/03, OSNC z 2005 r. nr 2, poz. 20).

W zaskarżonym postanowieniu Sąd rozstrzygnięcia w tym przedmiocie zaniechał;

uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania pozwoli Sądowi to naruszenie prawa materialnego przy powtórnym

rozstrzygnięciu usunąć.

Z przedstawionych przeto względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 39821 k.p.c.

jw